Bồ Đào Nha lại đối diện kịch bản “chính phủ thiểu số”

Đảng AD chiến thắng nhưng không đủ

Chỉ chưa đầy một năm sau khi Bồ Đào Nha tổ chức cuộc tổng tuyển cử gần nhất, cử tri đã quay trở lại điểm bỏ phiếu hôm 18/5 vừa qua để quyết định ai sẽ điều hành đất nước. Và, cũng như những gì mà các cuộc thăm dò dư luận trước thềm bầu cử chỉ ra, Liên minh Dân chủ (AD) do đảng trung hữu cầm quyền của Thủ tướng vừa từ chức Luis Montenegro lãnh đạo, đã giành thắng lợi, nhưng không phải một chiến thắng trọn vẹn.

Theo hãng tin AP, với khoảng 92,2% số phiếu được kiểm tính đến trưa ngày 19/5, Liên minh Dân chủ (AD) đã thu về 32,7% phiếu bầu, nhiều hơn bất cứ đảng phái nào trong cuộc tổng tuyển cử lần này. Về nhì là đảng đảng Xã hội (PS) theo đường lối trung tả, những người đã có một chiến dịch vô cùng thất vọng với chỉ 23,4% số phiếu. Bám sát PS là đảng dân túy Chega với 22,6% phiếu bầu, tăng vọt so với tỷ lệ 18,06% của họ ở cuộc tổng tuyển cử gần nhất.

Chega mới chỉ tham gia cuộc bầu cử đầu tiên cách đây 6 năm và giành được vỏn vẹn 1 ghế khi đó, nhưng đã nuôi dưỡng sự bất mãn với các đảng truyền thống ôn hòa hơn để thăng tiến thần tốc. Năm nay, Chega vận động tranh cử dưới khẩu hiệu “Giải cứu Bồ Đào Nha”, trong đó kêu gọi hạn chế nhập cư và chống tham nhũng, đồng thời tận dụng sự hiệu quả sự nổi tiếng của nhà lãnh đạo, luật sư và cựu chuyên gia bóng đá Andre Ventura để giành được kết quả ấn tượng.

Trong khi đó, ngay sau khi có kết quả kiểm phiếu sơ bộ hôm 18/5, lãnh đạo đảng PS Pedro Nuno Santos đã tuyên bố từ chức để chịu trách nhiệm về thất bại của đảng mình. Các nhà phân tích cho hay, PS thậm chí có thể tụt lại phía sau Chega nếu kết quả kiểm phiếu từ các cử tri ở nước ngoài, mất vài ngày mới có, cho kết quả giống với cuộc bầu cử năm ngoái, khi 2 trong số 4 ghế “muộn” thuộc về Chega và chỉ một ghế thuộc về PS.

Các đảng nhỏ khác như Sáng kiến tự do (IL), Livre, đảng Cộng sản Bồ Đào Nha (PCP) và Bloco de Esquerda (BE) vẫn duy trì được sự hiện diện tại Quốc hội nhưng không có đột phá nào đáng kể. Với kết quả này, một lần nữa đảng trung hữu cầm quyền AD lại thắng dù không thể giành được đa số ghế trong Quốc hội. Các ước tính tại Bồ Đào Nha cho hay, nhiều khả năng AD sẽ chỉ giành tối đa 89 trên tổng số 116 ghế nghị sĩ cần thiết để có thể thành lập chính phủ đa số.

Trong bối cảnh lãnh đạo AD, ông Luis Montenegro, tuyên bố loại trừ khả năng thực hiện bất kỳ thỏa thuận nào với Chega để thành lập chính phủ liên minh, có 2 kịch bản sẽ xảy ra với chính trường Bồ Đào Nha. Kịch bản thứ nhất là AD bắt tay với các đảng nhỏ hơn để đảm bảo giành được đa số tối thiểu 116 ghế trong Quốc hội gồm 230 ghế của đất nước. Kịch bản thứ hai là AD sẽ nắm quyền với tư cách chính phủ thiểu số như đã làm trong nhiệm kỳ trước.

“Bóng ma” bất ổn vẫn đeo bám

Theo các nhà phân tích, cả 2 kịch bản kể trên đều mang theo những khó khăn và thách thức khó vượt qua, báo hiệu rằng giai đoạn bất ổn chính trị tồi tệ nhất trong nhiều thập kỷ tại Bồ Đào Nha vẫn chưa thể chấm dứt.

Sự thất vọng của công chúng đối với các đảng phái chính của đất nước Nam Âu này đã dẫn đến bối cảnh chính trị ngày càng chia rẽ và thách thức những nỗ lực đoàn kết đằng sau các chính sách về các vấn đề cấp bách của quốc gia như nhập cư, nhà ở và chi phí sinh hoạt. Do đó, dù ông Luis Montenegro, người chỉ còn là thủ tướng tạm quyền sau khi không vượt qua được cuộc bỏ phiếu tín nhiệm tại Quốc hội hồi tháng 3, tuyên bố sẵn sàng cởi mở với các đảng phải khác thì khả năng AD thành lập được một chính phủ liên minh vẫn rất mong manh.

Trong nửa thế kỷ qua, có 2 đảng thống trị nền chính trị ở Bồ Đào Nha là đảng Dân chủ Xã hội, đứng đầu liên minh trung hữu AD và đảng PS thay phiên nhau nắm quyền. Nhưng, sự thất vọng của công chúng về thành tích của 2 đảng này trong điều hành chính phủ đã thúc đẩy việc tìm kiếm và phát triển các giải pháp thay thế mới trong những năm gần đây, mà sự vươn lên của đảng cực hữu Chega là minh chứng rõ nhất.

Nhà khoa học chính trị người Bồ Đào Nha Antonio Costa Pinto nhận định quốc hội mới có thể sẽ rơi vào tình trạng phân mảnh và bế tắc tương tự như quốc hội trước. Ông cũng cho rằng không thể dự đoán chính phủ mới của Bồ Đào Nha nếu thành lập sẽ tồn tại được bao lâu vì điều này phụ thuộc vào nhiều yếu tố, từ tình hình quốc tế đến khả năng đạt được thỏa thuận của AD với các đảng phái khác trong các chương trình nghị sự.

Phát biểu với Reuters, chuyên gia Pinto cho biết: “Điều đáng hoài nghi nhất lúc này là liệu AD có thành lập một chính phủ thiểu số mới hay không... hoặc liệu họ có thành lập liên minh hậu bầu cử với đảng Sáng kiến tự do IL hay không, đấy là chưa kể đến việc liên minh này có thể cũng không đảm bảo giành được đa số tuyệt đối”.

Trong trường hợp AD không bắt tay với đảng nào mà tự mình thành lập chính phủ thiểu số, giai đoạn bất ổn chính trị tồi tệ nhất trong nhiều thập kỷ tại quốc gia EU này vẫn còn kéo dài. Bởi, tình trạng phân mảnh trong Quốc hội Bồ Đào Nha đặt ra thách thức lớn cho việc thành lập một chính phủ ổn định. Tương lai chính trị của đất nước khi ấy phụ thuộc vào khả năng thương lượng và hợp tác giữa các đảng phái, nhưng đó lại là điều vô cùng khó nếu nhìn vào bức tranh phức tạp được hình thành sau cuộc tổng tuyển cử vừa qua.

Trong khi khả năng hợp tác giữa AD và Chega gần như đã bị loại bỏ thì cái bắt tay giữa PS và AD cũng đứng trước dấu hỏi. Năm ngoái, chủ tịch đảng PS Pedro Nuno Santos đã lựa chọn hợp tác mang tính xây dựng khi chỉ đạo đảng viên của mình bỏ phiếu trắng trong các cuộc bỏ phiếu quan trọng, tạo điều kiện để ông Luis Montenegro thành lập chính phủ thiểu số và sau đó thông qua dự luật ngân sách. Nhưng, mối quan hệ giữa PS và AD đã trở nên tồi tệ sau cuộc bỏ phiếu tín nhiệm khiến ông Montenegro phải từ chức hồi tháng 3 nên không rõ liệu phe trung tả có giải cứu phe trung hữu một lần nữa hay không.

Một kịch bản nữa, ít có khả năng xảy ra hơn nhưng lại tồi tệ nhất. Đó là các các nghị sĩ trong Quốc hội bị chia rẽ của Bồ Đào Nha đoàn kết lại để bác bỏ chương trình nghị sự của AD. Khi ấy, ông Montenegro có thể bị ngăn cản nhậm chức. Nếu chính phủ thiểu số của ông Montenegro bị Quốc hội bác bỏ, đại diện đảng PS sẽ được triệu tập để thử vận may, nhưng nhiều khả năng họ cũng sẽ bị các nhà lập pháp trung hữu từ chối. Không chỉ kết quả bỏ phiếu cho thấy uy tín của đảng PS xuống thấp mà các cuộc thăm dò dư luận trước cuộc bầu cử cũng chỉ ra rằng nhiều cử tri Bồ Đào Nha đổ lỗi cho đảng PS về cuộc khủng hoảng chính trị gây ra cuộc bầu cử này.

Hiến pháp Bồ Đào Nha không đặt ra thời hạn chót để thành lập chính phủ mới, cũng không bao gồm bất kỳ điều khoản nào buộc phải giải tán quốc hội nếu các nghị sĩ không xác nhận được thủ tướng mới. Tuy nhiên, hiến pháp cũng cấm các cuộc bầu cử bất thường trong vòng 6 tháng sau cuộc bỏ phiếu và trong 6 tháng cuối của nhiệm kỳ tổng thống. Vì nhiệm kỳ của Tổng thống Bồ Đào Nha, ông Marcelo Rebelo de Sousa kết thúc vào tháng 3/2026, nên sớm nhất một cuộc tổng tuyển cử mới có thể được tổ chức cũng phải vào cuối mùa xuân năm sau.

Trong trường hợp các chính đảng tại Quốc hội không thể đạt được thỏa hiệp và dẫn tới kịch bản tồi tệ kể trên, ông Luis Montenegro sẽ tiếp tục lãnh đạo một chính phủ lâm thời như hiện tại. Và, cử tri Bồ Đào Nha có thể phải bỏ phiếu trong cuộc bầu cử toàn quốc lần thứ tư trong vòng 4 năm, vào khoảng thời gian này năm 2026. Còn từ nay đến khi đó sẽ là đêm trường khó khăn đối với bất cứ chính sách nào của đất nước 10,6 triệu dân này...