Một bộ bàn ghế nhiều màu sắc được đặt tại sân chơi của một trường mầm non ở Hà Nội. Thoạt nhìn, ít ai nhận ra nguyên liệu chính làm nên bộ bàn ghế ấy là những chiếc vỏ hộp sữa quen thuộc.
Câu chuyện tưởng nhỏ này lại phản ánh một xu hướng lớn đang diễn ra trên toàn cầu: thay vì kết thúc tại bãi chôn lấp, bao bì sau sử dụng có thêm “vòng đời thứ hai” – trở thành vật dụng hữu ích phục vụ cộng đồng. Và tại Việt Nam, xu hướng ấy đang bước vào một giai đoạn mới, khi chính sách bắt đầu “siết” chặt trách nhiệm của doanh nghiệp.
Xử lý bao bì sau tiêu dùng: từ khuyến khích đến bắt buộc
Ngày 25/5/2026, Nghị định 110/2026/NĐ-CP chính thức có hiệu lực, quy định chi tiết trách nhiệm mở rộng của doanh nghiệp (Extended Producer Responsibility, gọi tắt là EPR). Theo đó, nhà sản xuất, nhập khẩu các sản phẩm, bao bì thuộc danh mục phải thực hiện tái chế theo quy cách và tỷ lệ bắt buộc khi đưa ra thị trường Việt Nam. Tỷ lệ này được điều chỉnh tăng theo chu kỳ 3 năm/lần, với mức tăng tối đa 10%, bắt đầu từ năm 2029.
Đây được xem là bước hoàn thiện cơ chế thực thi, biến trách nhiệm xử lý bao bì sau khi tiêu thụ từ hoạt động tự nguyện thành nghĩa vụ pháp lý. Không chỉ là công cụ hiệu quả giúp giảm thiểu chất thải, hạn chế khai thác tài nguyên thiên nhiên, EPR còn giúp nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp, đặc biệt trong bối cảnh các thị trường xuất khẩu ngày càng siết chặt tiêu chuẩn môi trường.
Cụ thể, các doanh nghiệp thuộc đối tượng quy định tại Nghị định 110/2026/NĐ-CP được chọn một trong hai hình thức: tự tổ chức thu gom – tái chế bao bì, hoặc đóng góp tài chính vào Quỹ Bảo vệ Môi trường để hỗ trợ hoạt động tái chế. Đóng quỹ là phương án nhanh nhưng mang tính “chuyển giao trách nhiệm”. Trong khi đó, tự tổ chức tái chế đòi hỏi doanh nghiệp phải đầu tư dài hạn: từ thiết kế bao bì, xây dựng mạng lưới thu gom, hợp tác với đơn vị tái chế cho đến kiểm soát toàn bộ chu trình.
“Các doanh nghiệp có định hướng phát triển bền vững và năng lực triển khai thực tế nên tự tổ chức hoặc hợp tác với đơn vị chuyên biệt trong việc thu gom - tái chế bao bì. Nhà nước cần có cơ chế ghi nhận và ưu đãi rõ ràng hơn cho những doanh nghiệp chọn con đường khó này. Vì đây mới là giải pháp tạo ra hệ thống tái chế bền vững cho Việt Nam”, ông Lê Trung Thông - CEO và Nhà sáng lập Lagom Việt Nam, một doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực môi trường – nhận xét.
Thực tế tại Việt Nam hiện nay, hạ tầng phân loại và thu gom rác vẫn chưa đồng bộ, khiến việc tái chế gặp nhiều thách thức. Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, mỗi năm cả nước phát sinh khoảng 25,3 triệu tấn rác thải sinh hoạt, trong đó có đến 60% được xử lý thông qua hình thức chôn lấp. Có thể nói, việc triển khai EPR không chỉ là bài toán tuân thủ, mà là phép thử năng lực và tầm nhìn của doanh nghiệp.
Không chỉ là tuân thủ: Cách Vinamilk biến EPR thành lợi thế
Trong bối cảnh này, một số mô hình thực tiễn đã hình thành, trở thành những “case study” đáng chú ý cho thị trường. Vinamilk là một trong những doanh nghiệp tiêu biểu được nhắc đến.
Thay vì lựa chọn đóng góp tài chính - giải pháp vốn dễ dàng hơn, Vinamilk chủ động tổ chức thu gom - tái chế với phần lớn danh mục bao bì. Ngay từ năm 2025, doanh nghiệp đã phối hợp với các đơn vị được cấp phép để thu gom và tái chế 6 nhóm bao bì và chỉ đóng quỹ cho một nhóm đặc thù, với tổng khối lượng hơn 12.800 tấn - vượt tỷ lệ bắt buộc theo quy định.
Bước sang năm 2026, Vinamilk tiếp tục nâng quy mô tái chế lên hơn 13.200 tấn bao bì các loại. Khác với lo ngại rằng việc tổ chức thu gom – tái chế có thể phát sinh nhiều chi phí hơn so với việc đóng quỹ, doanh nghiệp cho biết phương án này giúp tiết kiệm chi phí đến 1/3.
Nhưng câu chuyện không đơn thuần nằm ở chi phí. Việc tổ chức tái chế giúp doanh nghiệp kiểm soát toàn bộ vòng đời bao bì: từ thiết kế, thu gom đến đầu ra của vật liệu tái chế. Thay vì “đóng tiền để chuyển giao trách nhiệm”, Vinamilk có thể biết chính xác bao bì của mình đang được xử lý ra sao và chuyển hóa thành giá trị gì. Đây cũng là tiền đề quan trọng để doanh nghiệp kiểm kê khí nhà kính, từ đó tính toán lộ trình trung hòa carbon phù hợp cho mục tiêu đạt phát thải ròng bằng không (Net Zero) vào năm 2050.
Theo ông Huỳnh Thanh Trung – Chủ tịch Công ty Cổ phần Leanwares, đơn vị chuyên hỗ trợ thiết lập nhà máy theo hướng chuyển đổi xanh và bền vững – nếu bị chôn lấp, nhiều loại bao bì (đặc biệt là nhựa) có thể tồn tại hàng trăm năm, đồng thời phát sinh khí methane – loại khí nhà kính có mức độ gây nóng lên toàn cầu cao gấp 24 lần so với CO₂.
“Với quy mô hàng chục nghìn tấn bao bì/năm, việc chuyển đổi từ chôn lấp sang các phương án tái chế như nhiệt phân có thể giúp giảm hàng trăm nghìn tấn CO₂e (CO₂ quy đổi) mỗi năm. Đây là quy mô đủ lớn để đăng ký tín chỉ carbon quốc tế”, ông Trung đánh giá.
Con số cụ thể, theo Lagom Việt Nam, cứ khoảng 1.000 tấn vỏ hộp sữa được tái chế sẽ giúp giảm phát thải khoảng 7.500 tấn CO₂e, so với phương án xử lý truyền thống.
Kiểm soát vòng đời bao bì: cách tiếp cận EPR toàn diện
Không chỉ tiếp cận EPR như một “bài toán xử lý rác thải”, Vinamilk là một trong số ít doanh nghiệp tại Việt Nam chủ động kiểm soát vòng đời của bao bì, từ khâu thiết kế - sử dụng đến tái chế sau tiêu thụ từ rất sớm.
Thay vì loại nắp trơn kèm ống hút nhựa, giải pháp “nắp có tai” để người dùng mở và uống trực tiếp đã giúp Vinamilk tiết giảm hơn 4,5 triệu ống hút, tương đương 1,7 tấn nhựa chỉ riêng trong năm 2025. Song song đó, việc tối ưu thiết kế vỏ chai sữa chua uống Probi và ống hút nhựa tại thị trường nội địa giúp giảm thêm khoảng 48 tấn nhựa nguyên sinh. Cùng với việc hạn chế khai thác tài nguyên thiên nhiên, các sáng kiến này đã giúp doanh nghiệp tiết giảm khoảng 135 tấn CO₂e.
Đến nay, 99% thùng giấy của Vinamilk đã chuyển sang sử dụng mực in gốc nước thay vì mực dầu khó phân hủy. Với dòng sản phẩm chủ lực như sữa chua uống Green Farm, bao bì được thiết kế với gần 40% thành phần từ nguyên liệu tái tạo, góp phần giảm phụ thuộc vào nhựa nguyên sinh và nguyên liệu hóa thạch. Toàn bộ chuỗi cung ứng vật liệu cũng được kiểm soát chặt chẽ, đáp ứng chứng nhận FSC về quản lý rừng bền vững và truy xuất nguồn gốc.
Ở khâu sử dụng, doanh nghiệp dẫn đầu ngành sữa Việt bền bỉ triển khai nhiều hoạt động nhằm nâng cao nhận thức về tiêu dùng bền vững cho cộng đồng. Trong năm 2025, các chiến dịch truyền thông như Chọn giải pháp xanh cho bạn (Find your R), Vỏ xinh được tái sinh… đã thu gom và tái chế hơn 26 tấn vỏ hộp sữa và thu hút hơn 500.000 lượt quan tâm trên các nền tảng truyền thông.
“Không đơn thuần là đơn vị tuân thủ, các ‘đầu tàu’ ngành hàng tiêu dùng nhanh như Vinamilk đóng vai trò như chất xúc tác cho toàn bộ hệ sinh thái kinh tế tuần hoàn. Với quy mô của mình, Vinamilk đủ sức tạo nên sự chuyển đổi trong toàn chuỗi cung ứng, chung tay xây dựng chính sách cũng như góp phần thay đổi hành vi người tiêu dùng trong lĩnh vực bảo vệ môi trường”, ông Huỳnh Thanh Trung khẳng định.
