Đó là lý do thúc đẩy Awuah-Darko, người Ghana chào đời ở Anh, cùng với bạn bè Đại học Ashesi đặt ra kế hoạch tham vọng đối với núi rác độc hại khổng lồ ở vùng ngoại ô Agbogbloshie của thủ đô Accra (Ghana). Ghana được cho là nơi có ngành công nghiệp tái chế không chính thức lớn nhất thế giới và nhập khẩu khoảng 40.000 tấn tác thải điện tử mỗi năm.
 |
| Bãi rác thải điện tử độc hại khổng lồ ở ngoại ô Agbogbloshie của thủ đô Accra (Ghana). |
Biến rác điện tử thành tác phẩm nghệ thuật
Tháng 1-2017, Joseph Awuah-Darko cùng bạn gái Cynthia Muhonja sáng lập dự án Shine Initative với mục đích khuyến khích những người làm việc tại bãi rác khổng lồ Agbogbloshi biến những thứ bỏ đi thành tác phẩm nghệ thuật. Nhìn vào trung tâm của bãi rác, những đám khói lớn bốc lên - do việc đốt các thiết bị để loại trừ nhựa, thu kim loại - mang đủ mùi hôi thối nhưng dường như không hề quan tâm, tất cả phụ nữ, đàn ông và thậm chí những đứa trẻ vẫn hối hả, tấp nập ra vào trong làn khói cực kỳ độc hại. Mặc cho những nguy hại cho sức khỏe trước mắt, số tiền kiếm được khiến họ khó lòng cưỡng lại.
Có thể nói, Agbogbloshie không đơn thuần là một bãi rác tấp nập những người thu gom và buôn bán phế liệu mà đây còn là nhà của hàng nghìn người, những con người khắc khổ phải mưu sinh và nuôi sống con cái giữa những bãi thức ăn thừa và khói bụi. Agbogbloshie trông hỗn độn với những bãi rác rộng lớn, hoang tàn là thế, nhưng bên cạnh đó, còn có những nhóm các cậu bé và thanh niên len lỏi giữa hàng đống rác thải điện tử để thu gom các ổ cứng máy tính, dây điện, máy lạnh và cả bàn ủi.
Awuah-Darko và Cynthia Muhonja dạy những công nhân trẻ tuổi ở bãi rác cách tạo ra những món đồ mang tính nghệ thuật từ những mẩu linh kiện điện tử bỏ đi. Mohamed Abdul Rahim, công nhân 25 tuổi làm việc tại Agbogbloshi từ năm 2008, biết rõ công việc có hại cho sức khỏe nhưng anh không còn lựa chọn nào khác. Trung bình mỗi công nhân kiếm được chỉ khoảng 20 cedi (đơn vị tiền tệ Ghana, tương đương 4,50 USD) mỗi ngày.
Karim, 29 tuổi, đến từ miền bắc Ghana, đã thu gom và buôn bán phế liệu từ hơn 10 năm qua, cho biết: “Rác thải điện tử được đưa đến đây từ khắp nơi trên thế giới, nhưng chủ yếu là từ châu Âu. Chúng tôi mang đủ thứ bệnh tật trong người nhưng vẫn phải chịu đựng để mưu sinh. Đây không phải là nơi tốt đẹp gì để sống nhưng tôi vẫn không muốn châu Âu và các nơi khác ngừng đưa rác về đây. Vì nơi đây chính là nồi cơm của chúng tôi và chúng tôi nuôi sống gia đình nhờ vào nó”.
 |
| Chiếc đồng hồ “upcycled” độc đáo của Awuah-Darko được các khách sạn sang trọng ở Accra tranh nhau mua. |
Tại Agbogbloshie, những người trẻ tuổi phải lục lọi trong bãi rác giữa làn khói mịt mù từ những đám nhựa cháy chỉ để thu nhặt những mảnh vụn kim loại. Do đó, những người như Karim và Mohamed Rahim có vẻ lạc quan trước sáng kiến của Awuah-Darko.
Awuah-Darko hy vọng dự án Shine Initative của anh không chỉ giúp cải thiện cuộc sống của người lao động mà còn cho cả hành tinh. Công trình “upcycled” (tái chế nâng cấp phế liệu thành sản phẩm có giá trị nghệ thuật) đầu tiên của Awuah-Darko là chiếc đồng hồ chế tác từ trục ô tô, nhôm, nhiều thứ tìm thấy tại bãi rác Agbogbloshie và một phần đồng hồ treo tường cũ.
Chiếc đồng hồ “upcycled” độc đáo của Awuah-Darko được các khách sạn sang trọng ở Accra tranh nhau mua, mang đến cho anh niềm phấn khởi, cố gắng sáng tạo thêm nhiều sản phẩm tinh tế hơn nữa từ núi phế liệu độc hại ở Agbogbloshie. Với dự án Shine Initative, Awuah-Darko hy vọng trong tương lai sẽ có khoảng 100 lao động ở Agbogbloshie có cơ hội chuyển đổi từ công việc độc hại sang sản xuất những sản phẩm dán nhãn “upcycled”.
 |
| Năm 2016, Alex Mativo nằm trong số 21 doanh nhân châu Phi được trao Giải thưởng Các lãnh đạo trẻ tuổi của Nữ hoàng Anh. |
Awuah-Darko cũng có tham vọng triển lãm những thành quả sáng tạo của mình trong các gallery lớn trên thế giới cũng như bán chúng tại các nhà đấu giá. Mohammed Sofo, chàng trai gầy gò 26 tuổi với những hình xăm nhỏ trên gương mặt, cũng mong muốn một ngày nào đó được sống trong một thế giới mà ở đó anh không còn phải đốt cháy thứ rác độc hại để sống còn.
Sự ra đời của E-lab
Tháng 8-2013, Alex Mativo bắt đầu chú ý đến tác hại nguy hiểm của rác thải điện tử ở Kenya, từ đó nảy sinh ý tưởng thành lập công ty khởi nghiệp E-lab để biến rác thải điện tử thành những sản phẩm nghệ thuật và điêu khắc có giá trị.
Alex Mativo lập luận: “Tôi bắt đầu tìm cách xử lý núi rác độc hại thành sản phẩm có giá trị nhằm giúp mọi người cảnh giác hơn trước hiểm họa cho môi trường. Và, nghệ thuật chính là lựa chọn hàng đầu của tôi. Tôi có thể tạo ra những món đồ tinh tế với khả năng cá nhân. Tôi thành lập E-lab để xây dựng một thế giới chỉ có nước sạch, không khí sạch, đất sạch và năng lượng sạch. Những nỗ lực bảo vệ hành tinh chúng ta phải trở thành mục tiêu ưu tiên cao nhất, nếu không con người sẽ bệnh tật và chết”.
 |
| Những món đồ thông thường làm từ rác thải của E-lab. |
Alex Mativo khẳng định E-lab giúp mọi người suy nghĩ lại cách mà các sản phẩm được tạo ra tại những quốc gia phát triển. Để đạt được mục tiêu này, mọi người cần hợp tác với các nghệ sĩ để kết hợp hài hòa “di sản châu Phi” với các sản phẩm. Alex Mativo giải thích: “Mỗi sản phẩm ra đời đều mang dấu ấn đậm nét của người chế tác. Mỗi sản phẩm đều được làm ra từ một số dự án xã hội triển khai trong những cộng đồng lao động tại những bãi rác điện tử tập trung cao những chất độc gây nguy hiểm cho sức khỏe con người”.
Cho đến nay, E-lab xử lý thu dọn được khoảng 2.000 tấn rác thải điện tử từ những căn nhà gia đình, bãi rác công cộng và cả trong các ngành công nghiệp ở Kenya. Sau khi thu gom, mọi thiết bị điện tử được vận chuyển về nhà kho của E-lab để vệ sinh và phân loại trước khi chế tác thành sản phẩm điêu khắc hay đồ trang sức theo yêu cầu của khách hàng.
Joan Wanjiru, nhà thiết kế các sản phẩm thời trang cho E-lab, cho biết công ty sử dụng mọi loại rác điện tử - từ transistor và dây đồng cho đến linh kiện điện tử để sản xuất các mẫu mã sản phẩm đa dạng. Không chỉ dọn sạch môi trường mà E-lab còn giúp giải quyết công ăn việc làm cho nhiều lao động trẻ tuổi ở Kenya.
 |
| Năm 2013, sau 1 năm miệt mài nghiên cứu, phòng thí nghiệm của Agbodjinou đã cho ra đời một chiếc máy in 3D hoàn hảo. |
Cuối cùng, những nỗ lực của E-lab cũng được công nhận. Năm 2016, Alex Mativo nằm trong số 21 doanh nhân trẻ châu Phi được trao Giải thưởng Các lãnh đạo trẻ tuổi của Nữ hoàng Anh nhằm tôn vinh vai trò của anh trong việc xử lý rác thải điện tử và góp phần giải quyết tình trạng thất nghiệp ở giới trẻ ở Kenya.
Giải thưởng danh giá hằng năm dành cho những nhà lãnh đạo trẻ từ 18 đến 29 tuổi trong khắp Khối Thịnh vượng chung Anh và được trao tại Điện Buckingham ở thủ đô London nước Anh.
Máy in 3D từ rác điện tử
Một cơ sở thí nghiệm ở thủ đô Lomé của quốc gia Tây Phi Togo giáp giới với Ghana là nơi chế tạo thành công cỗ máy in 3D “Made in Africa” đầu tiên từ rác thải điện tử. WoelLab, công ty công nghệ được sáng lập bởi kiến trúc sư 37 tuổi Sename Koffi Agbodjinou, tạo nên cỗ máy in độc đáo từ những phế liệu điện tử như máy in, máy tính và máy scan.
Ý tưởng về một sản phẩm tạo thành từ rác điện tử ra đời sau khi Agbodjinou mua chiếc máy in 3D cho phòng thí nghiệm của mình. Agbodjinou phát biểu trong cuộc phỏng vấn của hãng tin CNN: “Chúng tôi muốn nhìn thấy chiếc máy in mới độc đáo được chế tạo thành công từ nguồn nguyên liệu phế thải như thế nào”.
Năm 2013, sau 1 năm miệt mài nghiên cứu, phòng thí nghiệm của Agbodjinou cho ra đời một chiếc máy in 3D hoàn hảo. Hiện nay, WoeLab đã hoàn thành 20 sản phẩm như thế và sáng kiến của Agbodjinou được nhiều phòng thí nghiệm khác ở châu Phi học hỏi.
Hiện nay, có 10 công ty khởi nghiệp hợp tác với WoeLab để thực hiện những dự án tiếp theo xây dựng các robot xử lý rác thải. Một nhóm sinh viên ở Buni Hub - phòng thí nghiệm nhỏ ở Tanzania - cũng đã chế tạo thành công máy in 3D từ rác thải điện tử.
Ngoài ra, máy in 3D cũng được sử dụng để sản xuất những chi giả ở châu Phi - giống như Sudan, nơi có tổ chức Not Impossible giúp đỡ những người bị mất chi.
