Từ lâu chúng tôi nghe nhiều nhà dân tộc học kể chuyện về những người phụ nữ Stiêng với dái tai dài lòng thòng được điểm xuyến đôi hoa tai bằng ngà voi khổng lồ mà ngày trước họ phải đổi bằng những con trâu mộng mới có được.
Những tưởng đấy chỉ là chuyện của ngày xửa ngày xưa nhưng trong chuyến điền dã gần đây trên quê hương của những nhịp chày, chúng tôi may mắn bắt gặp những mỹ nữ tai dài bằng xương bằng thịt xúng xính với những báu vật đeo tai được truyền qua nhiều thế hệ ánh màu thời gian, nhuốm sắc huyền hoặc.
"Linh vật" truyền đời…
Hôm chúng tôi đến là lúc già làng Điểu Griêm chuẩn bị chủ trì buổi lễ khao làng của gia đình anh Điểu Lệch. "Điểu Lệch nó lấy được vợ hiền nên mổ trâu đãi làng. Nếu thích thì đi cùng mình, cùng ăn thịt, cùng uống rượu cần với đồng bào xem có khác rượu thịt ở thành phố không".
Không bỏ lỡ cơ hội được hòa mình vào không khí hội vui của tộc người từng giã gạo nuôi bộ đội, từng một lòng theo Bok Hồ (Bác Hồ) với cung tên, giáo mác nhưng chiến đấu anh dũng khiến giặc Mỹ bao phen hồn xiêu phách lạc, chúng tôi nhận lời ngay. Sau gần nửa giờ đồng hồ băng qua những mỏm đồi và trảng cỏ xanh um, chúng tôi ở giữa trung tâm sóc Bom Bo, lúc này tập trung hơn 100 chàng trai, cô gái, người già đang mổ trâu, nấu cơm lam, giã muối ớt… chuẩn bị cho đại lễ.
Giữa lúc dân làng ai nấy đang chăm chú vào công việc của mình thì chúng tôi dồn sự chú ý vào những người phụ nữ luống tuổi vốn "sở hữu" những chiếc dái tai kỳ lạ. Những người có độ tuổi từ 50 trở lên ai nấy đều điệu đà khoe sắc, tỏ rõ sự tự hào với những chiếc hoa tai bằng ngà voi to như cuộn chỉ lên nước bóng loáng.
Giọng Kinh lơ lớ, một chị tên Điểu Loan, tự hào khoe: "Cái này nhiều tuổi lắm đấy, hồi bắt chồng bà mẹ mình được mẹ cho. Đến khi mình đủ tuổi bắt chồng thì mẹ giao lại. Nghe nói ngày trước ông cha bà mẹ mình phải đổi hai con trâu có sừng dài mới có được đấy".
Dứt lời Điểu Loan lần tay lên vành tai tháo đôi hoa tai bằng ngà cho chúng tôi mục diện, rồi lại khoe: "Ngày trước chỉ có nhà giàu mới mua được. Nhà nghèo khó phải dùng ống lồ ô kia. Ngày trước con gái nhà ai có hoa tai bằng ngà sẽ bắt được chồng khỏe, chồng tốt. Từ nhỏ đến khi bắt chồng, mình dùng qua năm cặp ngà theo thứ tự từ lớn đến bé. Nhưng do chiến tranh nên chỉ giữ được đôi này thôi".
Trong số những phụ nữ đeo hoa tai bằng ngà voi hôm ấy, chúng tôi đặc biệt ấn tượng trước cặp hoa ngà của cụ bà Điểu Ren bởi đó là cặp hoa tai to nhất, bóng nhất vì lâu năm tuổi.
Cụ bà năm nay 87 tuổi cho biết, ngày trước con gái Stiêng bắt chồng khi mới 14-15 tuổi và trước khi bắt chồng, tùy điều kiện mà cô gái được mẹ trao cho một hay nhiều cặp hoa tai bằng ngà voi để làm của. Nói về đôi hoa ngà mà theo ước tính của người làng gần 200 năm tuổi, cụ bà nói người Stiêng chỉ giỏi hái lượm, săn bắt những con thú bình thường như nai, cheo, chồn, mễnh, trăn, rắn… chứ không giỏi săn bắt voi. Nên hoa ngà mà tộc người đeo làm đẹp phải mua lại hoặc qua trao đổi thổ cẩm với tộc người M'nông ở Đắk Nông, Đắk Lắk: "Trong đời hoa ngà chỉ được mua bán, trao đổi một lần thôi. Đeo hết đời mẹ thì đến đời con. Đứa nào ngoan, đứa nào biết giữ thì mẹ giao cho nó. Nên cái hoa tai bằng ngà đều có tuổi của bốn năm đời người gộp lại. Ai được ông cha bà mẹ trao phải cố giữ. Nếu bán sẽ mắc tội với ông bà, tổ tiên, sẽ bị Yàng phạt, bị con ma rừng làm hại".
Hiện thân của hủ tục căng tai
Khó có thể miêu tả trọn vẹn cảm giác sung sướng, phấn khích của chúng tôi khi được cầm trên tay những chiếc hoa ngà mát lạnh ánh màu thời gian giữa núi rừng thâm u nhuốm màu huyền hoặc.
Chị Điểu Loan bật mí: "Do là vật quý, vật thiêng nên mình chỉ sử dụng cái ngà voi vào dịp buôn làng có lễ hội. Trước khi đeo vào tai mình phải tắm rửa sạch sẽ. Khi đi vệ sinh, đi ngủ phải tháo ra bỏ vào túi vải, cất nơi cao ráo, sạch sẽ nhất nhà. Muốn cầm đeo vào tai cũng phải rửa tay thật sạch. Không được làm rơi, để rớt. Có làng ngày trước mỗi khi lấy đeo tai phải làm lễ cúng nữa đấy".
Để đeo được những chiếc hoa tai bằng ngà voi đòi hỏi chủ nhân của nó phải có dái tai rộng. Muốn có được đôi dái tai lòng thòng, kỳ quặc ấy, ngay từ nhỏ, những bé gái của tộc người đã được người lớn tiến hành nghi thức xỏ lỗ tai rồi cứ thế mà nong dần.
Già làng Điều Griêm bật mí: "Khi mới xỏ tai thì dùng cọng cỏ xuyên qua. Tiếp đến dùng que cây, tiếp đến dùng viên đá, dùng ống lồ ô mỗi lúc một lớn dần. Cứ căng cứ xỏ cho dái tai càng dài, càng rộng…".
- Vì sao phải làm vậy, thưa già?
- Luật tục ông cha quy định có nhiều cái ý lắm! Trước là muốn nói con người tuy sống chung cánh rừng, uống chung ngọn suối, tắm cùng ngọn thác với con thú nhưng không giống nhau. Con người khác con thú ở chỗ phải có dái tai dài hơn nó, rộng hơn nó.
Cũng theo giải thích của già làng Điểu Griêm, tục lệ căng tai là cách mà các bóng hồng Stiêng thể hiện vẻ đẹp của mình. Trong ánh nhìn của đồng bào, người có dái tai dài, rộng là người đẹp, sang trọng, giỏi giang. Ai có dái tai dài rộng sẽ được nhiều chàng trai tài giỏi để ý. Nhưng muốn có cái tai càng dài càng rộng thì người phụ nữ phải chịu khó, chịu đau, phải kiên nhẫn mới được.
Trong chuyến điền dã hôm ấy, chúng tôi may mắn gặp được Tiến sĩ dân tộc học Nguyễn Thành Đức (Viện Khoa học xã hội tại TP Hồ Chí Minh) khi ông cùng một số nhà dân tộc học đi sưu tầm các điệu múa dân gian của tộc người.
Tiến sĩ Đức cho biết, như 2 tộc người láng giềng là Mạ và Chơro, phụ nữ người Stiêng mỗi năm thay đổi vật căng làm cho vành tai rộng dần. Họ cứ căng mãi theo năm tháng đến khi nào vành tai căng bị đứt ra thì họ giết trâu tổ chức ăn mừng. Ngoài hàm ý là đẹp, tục căng tai còn nói lên đức tính chịu thương chịu khó, kiên trì, nhẫn nại, chịu đựng của người phụ nữ. Đây là những đức tính không thể thiếu được của phụ nữ tộc người giữa cuộc sống núi rừng lắm khó khăn, khắc nghiệt.
Vốn xưa còn một chút này
Gắn liền với vẻ đẹp miền sơn cước một thời trên vùng đất Boom Bo gian lao mà anh dũng, những chiếc hoa tai bằng ngà voi quả là báu vật thiêng liêng của phụ nữ tộc người Stiêng. Những phút giây vi diệu qua mau, khi chúng tôi thắc mắc: "Sao chỉ thấy những người lớn mới có dái tai rộng, mới đeo hoa ngà" thì các già làng trĩu nặng tâm can.
Hướng ánh mắt về phía rừng già, cụ bà Điểu Thị Ren trăn trở: "Xác định là hủ tục nên sau giải phóng dân làng không căng tai nữa. Nên chỉ người sinh trước đó mới có tai dài, tai rộng đeo được cái ngà voi thôi. Nhưng không phải dân làng buồn vì chuyện đó đâu. Mấy ông bà già buồn vì nhiều đứa trẻ không biết giữ gìn đồ của ông cha bà mẹ để lại. Chúng nói cái hoa ngà không còn đeo nữa nên không muốn giữ, nhiều đứa đem đổi lấy tivi, đầu máy, mình khuyên cũng không được".
Cụ bà Điểu Thị Ren hiện còn giữ 3 cặp hoa tai bằng ngà voi. Những năm qua có rất nhiều người đến hỏi mua nhưng cụ nhất định không bán vì đó là kỷ vật truyền đời. "Thấy mình lúc nào cũng giữ bên người, đám con cháu nói bà già cổ xưa, không theo kịp thời đại. Nó giục già bán lấy nhiều tiền. Hôm trước thằng cháu mình tới năn nỉ bán mấy cái ngà voi cho nó tiền mua xe máy chạy đi làm ăn. Mình không chịu nó khóc rồi nó giận, gặp ông bà nó không chịu chào, không hỏi thăm, mình buồn lắm!”.
Nỗi đau của cụ bà Điểu Thị Ren cũng là nỗi đau của những "mỹ nữ" tai dài một thời, những người đang cố gắng gìn giữ báu vật đeo tai được truyền giữ qua nhiều thế hệ. Già làng Điểu Griêm trăn trở: "Phần lớn người hỏi mua cái hoa tai bằng ngà voi là người thành phố. Họ mua vì thấy nó đẹp, nó quý. Người ở phố họ còn biết trọng cái hồn xưa của cha ông mình nhưng tụi nhỏ ở làng thì làm chuyện ngược lại. Già đau lòng lắm". Điểu Loan tiếp lời: "Bây giờ mình còn sống mình cố giữ nhưng mai này mình theo ông cha bà mẹ về với Yàng, mấy đứa con, đứa cháu rồi cũng lấy bán thôi. Cứ nghĩ cái hoa ngà qua bao đời người phải xa buôn làng, xa núi rừng mình buồn lắm. Không biết hết đời mình, hết đời con mình buôn làng có còn cái hoa ngà nào không?".
Gặp được những mỹ nữ tai dài với những chiếc hoa tai bằng ngà voi huyền hoặc là hạnh phúc, là niềm vui khôn tả của chúng tôi nhưng khi nghe các già làng bày tỏ tâm can, cảm giác trĩu buồn bất chợp ập đến.
Trên đường về lại thành phố, bên tai chúng tôi vẫn văng vẳng tiếng thở dài và nỗi âu lo của những già làng trước số phận của những đôi hoa tai bằng ngà voi mà nhiều người trong họ đang khổ sở gìn giữ. Để cứu nguy cho số phận của những báu vật truyền đời ấy, tỉnh Bình Phước nên chăng lập đề án, lên kế hoạch cứu nguy cho hoa ngà bằng cách hoặc mua lại, hoặc kêu gọi đồng bào hiến cho bảo tàng, bởi chỉ có như thế mới không lo hồn cha ông bị mai một. Nếu thực tâm và có kế hoạch tuyên truyền tỉ mỉ, tôi tin cơ quan chức năng sẽ chẳng phải tốn đồng xu nào để mua những chiếc hoa tai ngà ngọc kia.
Trong chiến tranh chống Mỹ, đồng bào Stiêng chẳng tiếc xương máu, chẳng ngại vất vả, khổ sở giã gạo, săn bắn thú rừng nuôi bộ đội thì đồng bào tiếc chi những đôi hoa ngà. Đồng bào sẽ sẵn sàng hiến tặng cho Nhà nước một khi chúng ta làm gì đó để đồng bào yên tâm trao vật quý cho đúng nơi, đúng người. Chuyện ấy liệu có quá khó?!
