Là địa bàn có trữ lượng quặng sa khoáng titan rất lớn, nên để kiểm soát hiệu quả hoạt động khai thác, chế biến nguồn tài nguyên này, ngay từ năm 2005, UBND tỉnh Bình Thuận đã chỉ thị: “Nghiêm cấm vận chuyển, xuất bán quặng titan thô (cát đen) không đạt tiêu chuẩn xuất khẩu”.
Năm 2007, Thủ tướng Chính phủ cũng đã có quyết định về quy hoạch thăm dò, khai thác, chế biến và sử dụng quặng titan giai đoạn 2007 – 2015. Trong đó yêu cầu tập trung phát triển công nghiệp khai thác và chế biến quặng titan một cách đồng bộ; chế biến sâu thành các sản phẩm có giá trị kinh tế cao; giảm dần và dừng hẳn xuất khẩu quặng titan. Tuy nhiên, với việc cho phép khai thác, tận thu ồ ạt để xuất lậu quặng titan tại đây, nguồn kim loại quý này đang đứng trước nguy cơ bị vắt kiệt và để lại hậu quả khôn lường về môi trường.
Ngân sách thất thu, tài nguyên “chảy máu”
Tại huyện Bắc Bình, nơi có 5 doanh nghiệp được cấp phép tập trung khai thác tại vùng mỏ Thiện ái, thuộc xã Hòa Thắng và một phần thuộc xã Hồng Phong với tổng diện tích đã đưa vào khai thác là 85,36ha; trữ lượng khai thác khoảng 122.361 tấn. Chỉ trong lần tiến hành kiểm tra vào cuối tháng 12/2010 tại đây, đoàn kiểm tra của Cục Địa chất và Khoáng sản đã phát hiện hầu hết các doanh nghiệp đều trong tình trạng hết phép khai thác quặng hoặc khai thác nguồn nước. Đồng thời, đoàn kiểm tra cũng đã vạch ra một loạt sai phạm, tồn tại trong hoạt động khai thác khoáng sản của cả năm doanh nghiệp khai thác tại mỏ này như: chưa thông báo kế hoạch khai thác với cơ quan Nhà nước có thẩm quyền; lập biểu đồ khai thác mỏ chưa đúng quy định; khai thác không có thiết kế mỏ; chưa có giấy phép xả thải vào nguồn nước…
Đến tháng 6/2011, chỉ duy nhất có Công ty CP Dương Anh là được gia hạn giấy phép để tiếp tục khai thác; 4 DN còn lại đến cuối tháng 9 vừa qua vẫn còn phải chờ gia hạn giấy phép khai thác. Riêng Công ty Đường Lâm, giấy phép khai thác đã hết hạn từ ngày 18/8/2010 và đến nay vẫn chưa được gia hạn.
Song theo khẳng định của ông Nguyễn Thanh Hải, Trưởng thôn Hồng Chính, xã Hòa Thắng, huyện Bắc Bình, nơi bị ảnh hưởng nhiều nhất từ các DN khai thác mỏ Thiện ái: Chưa thấy DN nào ngừng khai thác, ngược lại, ngày càng khai thác nhiều hơn làm cho tình trạng ô nhiễm môi trường, mức độ ảnh hưởng đến đời sống người dân trong thôn ngày một “nặng” thêm.
Như vậy, với công suất hoạt động của các nhà máy tại khu mỏ này, mỗi ngày đã có hàng trăm tấn quặng titan bị khai thác “lụi”. Nhưng qua 3 lần kiểm tra về môi trường từ đầu năm tới nay, cả ông Trần Sỹ Tú và ông Nguyễn Thúc Phước Hải, Phó phòng Tài nguyên - Môi trường huyện Bắc Bình đều báo cáo: “Hầu hết 5 DN trên đều tạm ngưng hoạt động?!”.
Việc khai thác quặng titan tại Bình Thuận còn được thực hiện dưới dạng tận thu tại các dự án khu công nghiệp, khu dân cư, khu du lịch, resort… hoặc kết hợp với việc khai thác cát phục vụ cho xây dựng. Theo danh sách các đơn vị khai thác, tận thu khoáng sản titan trên địa bàn tỉnh của Sở TN-MT Bình Thuận, riêng dự án khu mỏ tại xã Tân Thành, huyện Hàm Thuận Nam trên diện tích 36ha; đã được cấp phép cho Công ty TNHH TM Tân Quang Cường khai thác, sản lượng khai thác năm đầu tiên đạt 10.990 tấn; năm 2010 là 7.413 tấn và chín tháng đầu năm 2011 là 4.956 tấn. Nhỏ lẻ như dự án khai thác tại Khu công nghiệp Sơn Mỹ, huyện Hàm Tân mới chỉ đưa vào hoạt động từ đầu năm 2011 cũng đã cho sản lượng 1.031 tấn.
Xuất lậu hàng trăm ngàn tấn titan
Khi tàu Thành Công 18 đang đậu tại cảng Cát Lở, Bà Rịa - Vũng Tàu có dấu hiệu vận chuyển quặng titan trái phép, tháng 5 vừa qua lực lượng của Cục Cảnh sát điều tra tội phạm về trật tự quản lý kinh tế và chức vụ phía Nam (C46B) phối hợp với PC46 Công an tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu bất ngờ kiểm tra con tàu này.
Tại thời điểm kiểm tra, tổ công tác đã phát hiện trên tàu Thành Công 18 đang chất tới 1.038 tấn quặng titan. Khi đó, cả đại diện chủ tàu và đại diện chủ hàng đều thừa nhận rằng số quặng này được chở ra cảng cọc 6 ở Quảng Ninh.
Trên bộ chứng từ của lô hàng còn thể hiện, trước khi thuộc về Công ty Đường Lâm ở TP Phan Thiết, Bình Thuận, lô hàng trên có xuất xứ từ Công ty CP DL Sài Gòn – Hàm Tân. Nhận thấy nguồn gốc số hàng trên có nhiều nghi vấn, tổ công tác đã tạm giữ tàu Thành Công 18 và toàn bộ số quặng titan trên tàu.
Tiếp tục mở rộng điều tra, tại kho 15A và 15B của cảng Cát Lở, lực lượng tiến hành kiểm tra còn phát hiện gần 1.800 tấn quặng titan thô đang gửi tại 2 kho cảng trên và khoảng 800 tấn đang để tại kho của trạm cân DNTN Trung Thành chờ xuất đi. Toàn bộ số hàng trên đã bị lập biên bản tạm giữ và ngày 9/9 vừa qua, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu Trần Ngọc Thới đã ra quyết định tịch thu toàn bộ số quặng này.
Chưa dừng lại ở vụ việc trên, theo tìm hiểu của chúng tôi, lượng quặng titan khai thác, chế biến thô của các DN tại Bình Thuận còn được bán ra ngoài tỉnh và xuất đi nước ngoài nhiều hơn nữa. Hai điểm tập trung “hàng” nhiều nhất trước khi xuất bán là khu vực cảng Cát Lở và cảng Ba Ngòi thuộc tỉnh Khánh Hòa. Chỉ tính từ ngày 1/1/2010 đến ngày 31/8/2011, đã có 50 chuyến tàu chở quặng titan tại cảng Cát Lở đi Quảng Ninh, Hải Phòng và sang Trung Quốc với số lượng lên đến 61.248 tấn.
Tại cảng Ba Ngòi, đến hết tháng 9/2011 cũng đã có hơn 50.500 tấn quặng titan được xuất qua cảng, gồm loại rời và đóng bao. Trong đó, chỉ có 10.173 tấn được chủ hàng làm thủ tục xuất khẩu ra nước ngoài, số còn lại đều được “hô biến” thành xuất nội địa. Nhưng trong khi cả trăm ngàn tấn titan thô xuất nội địa đều được các chủ xuất “lậu” khai chở tới 2 địa phương là Hải Phòng và Quảng Ninh. Nhưng thực tế những nơi này lại không hề có cơ sở tinh chế titan.
Khai thác “lụi”, tận thu rồi xuất “lậu” với khối lượng lớn như vậy, song số tiền ngân sách địa phương thu được lại không đáng kể. Theo báo cáo của ông Nguyễn Văn Tài, Cục trưởng Cục Thuế Bình Thuận về công tác quản lý thuế đối với hoạt động khai thác titan trên địa bàn vào ngày 19/9 vừa qua: năm 2008 các DN chỉ báo cáo khai thác được có 18.043 tấn; năm 2009 là 90.834 tấn; năm 2010 và 6 tháng đầu năm 2011 được 210.282 tấn.
Tương đương với số lượng quặng titan khai báo ít ỏi này, cộng tất cả các loại thuế khai thác khoáng sản khác của 2 năm 2009, 2010 và 8 tháng đầu năm 2011, ngành thuế Bình Thuận cũng chỉ thu được 146,25 tỷ đồng. Không chỉ khai thác tràn lan, thất thu ngân sách mà hệ lụy từ chuyện vắt kiệt titan ở Bình Thuận đã gây rất nhiều tác hại về tài nguyên môi trường
