“Trong môi trường truyền thông số, ranh giới giữa thông tin, giải trí và thương mại ngày càng gần nhau. Vì vậy, báo chí càng phải giữ chuẩn mực. Không chạy theo sự dễ dãi, không khai thác nỗi đau để câu khách, không biến những câu chuyện riêng tư thành ‘món hàng’ tiêu thụ. Báo chí phải làm cho xã hội bình tĩnh hơn, tử tế hơn, có niềm tin hơn vào những điều tốt đẹp”.
Phát biểu của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tại cuộc gặp mặt 101 nhà báo tiêu biểu không chỉ là sự ghi nhận đối với những đóng góp của báo chí cách mạng Việt Nam, mà còn là một thông điệp mang ý nghĩa định hướng sâu sắc đối với nghề báo trong thời đại số. Phát biểu của người đứng đầu Đảng và Nhà nước đã đặt ra những yêu cầu cốt lõi nhất đối với báo chí hôm nay: giữ vững chuẩn mực nghề nghiệp, bảo vệ các giá trị nhân văn và thực hiện sứ mệnh xã hội cao cả của mình trong một môi trường truyền thông đang biến đổi nhanh chóng.
Chưa bao giờ hoạt động báo chí sinh động như hiện nay. Công nghệ số, trí tuệ nhân tạo, mạng xã hội và các nền tảng truyền thông mới đã tạo ra khả năng kết nối chưa từng có giữa người làm báo và công chúng. Thông tin có thể được truyền đi ngay tức khắc, vượt qua mọi rào cản về địa lý và thời gian. Một tác phẩm báo chí chất lượng có thể lan tỏa tới hàng triệu người chỉ trong thời gian rất ngắn. Tuy nhiên, cùng với những cơ hội đó là những thách thức ngày càng lớn. Trong cuộc cạnh tranh khốc liệt để giành sự chú ý của công chúng, nhiều giá trị truyền thống của nghề báo đang đứng trước nguy cơ bị bào mòn.
Áp lực về lượng truy cập, lượt xem, lượt chia sẻ và doanh thu quảng cáo khiến không ít sản phẩm truyền thông có xu hướng chiều theo thị hiếu tức thời thay vì kiên trì theo đuổi các giá trị bền vững. Đó là vấn đề đang được đặt ra đối với báo chí trên phạm vi toàn cầu. Khi thuật toán của các nền tảng số ưu tiên những nội dung gây sốc, kích thích cảm xúc hoặc tạo tranh cãi, nguy cơ báo chí bị cuốn vào vòng xoáy “câu view”, “câu like” là điều hoàn toàn có thật. Nhiều câu chuyện đáng lẽ phải được tiếp cận bằng sự nhân văn và trách nhiệm lại bị khai thác như những sản phẩm giải trí.
Những bi kịch cá nhân, những vụ việc đau lòng, thậm chí những mất mát của con người đôi khi bị biến thành công cụ thu hút sự chú ý của đám đông. Điều đó có thể mang lại lượng truy cập trong ngắn hạn nhưng lại làm tổn hại đến uy tín của báo chí, làm xói mòn niềm tin xã hội và làm suy giảm những giá trị đạo đức vốn là nền tảng của nghề nghiệp.
Khi Tổng Bí thư, Chủ tịch nước yêu cầu báo chí không khai thác nỗi đau để câu khách, không biến những câu chuyện riêng tư thành “món hàng” tiêu thụ, đó không chỉ là một lời nhắc nhở về đạo đức nghề nghiệp mà còn là sự khẳng định bản chất nhân văn của báo chí cách mạng. Báo chí có trách nhiệm phản ánh sự thật nhưng không phải mọi sự thật đều được phép khai thác theo cách gây tổn thương cho con người. Giữa quyền được biết của công chúng và quyền được tôn trọng của cá nhân luôn tồn tại một ranh giới cần được gìn giữ.
Một nền báo chí văn minh phải biết dừng lại trước những giới hạn của đạo đức. Không phải cứ đăng tải nhiều hình ảnh đau thương hơn là thông tin sẽ đầy đủ hơn. Không phải cứ đi sâu vào đời tư hơn là công chúng sẽ hiểu bản chất sự việc hơn. Giá trị của báo chí không nằm ở việc khai thác cảm xúc cực đoan mà nằm ở khả năng giúp xã hội nhận thức đúng đắn, hành động đúng đắn và ứng xử nhân văn hơn.
Đặc biệt, phát biểu của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đã đưa ra một cách nhìn rất mới về vai trò của báo chí khi nhấn mạnh rằng “báo chí phải làm cho xã hội bình tĩnh hơn”. Trong thời đại mà mạng xã hội có thể khiến một thông tin chưa được kiểm chứng lan truyền với tốc độ chóng mặt, những cảm xúc tiêu cực như giận dữ, lo lắng hay hoang mang thường dễ tạo phản ứng dây chuyền. Báo chí không được phép trở thành nơi khuếch đại sự hoảng loạn hay cực đoan.
Trái lại, báo chí phải là lực lượng giúp xã hội giữ được sự tỉnh táo trước những biến động. Bình tĩnh hơn không có nghĩa là né tránh sự thật hay làm giảm tính chiến đấu của báo chí. Bình tĩnh là tiếp cận sự việc bằng chứng cứ thay vì cảm xúc; là đặt sự thật lên trên suy đoán; là giúp công chúng hiểu đúng bản chất của vấn đề thay vì chỉ phản ứng với những hiện tượng bề nổi. Trong một xã hội ngập tràn thông tin, thật giả khó lường, giá trị lớn nhất của báo chí không còn đơn thuần là đưa tin nhanh mà là giúp công chúng hiểu đúng và hiểu sâu.
Thông điệp “làm cho xã hội tử tế hơn” cũng là một yêu cầu mang tính chiến lược đối với báo chí hiện đại. Báo chí không chỉ phản ánh hiện thực mà còn góp phần kiến tạo môi trường văn hóa và hệ giá trị xã hội. Mỗi ngày, báo chí lựa chọn những câu chuyện nào để kể, những con người nào để tôn vinh, những hiện tượng nào để phê phán. Những lựa chọn ấy tác động trực tiếp đến nhận thức, cảm xúc và hành vi của cộng đồng. Nếu báo chí chỉ tập trung vào tiêu cực, xã hội sẽ dễ bị bao phủ bởi tâm lý bi quan. Nếu báo chí chỉ chạy theo những vụ việc gây sốc, các giá trị tốt đẹp sẽ bị lấn át.
Ngược lại, khi báo chí phát hiện và lan tỏa những tấm gương sống đẹp, những nghĩa cử nhân văn, những sáng kiến vì cộng đồng, báo chí đang góp phần làm giàu vốn xã hội, nuôi dưỡng lòng nhân ái và khơi dậy tinh thần trách nhiệm công dân. Sự tử tế không phải là khái niệm trừu tượng mà là kết quả của rất nhiều hành động tích cực được truyền cảm hứng mỗi ngày. Báo chí có khả năng đặc biệt trong việc khơi nguồn và lan tỏa nguồn năng lượng tích cực ấy.
Có lẽ thông điệp cốt lõi mà Tổng Bí thư, Chủ tịch nước muốn nhấn mạnh chính là việc báo chí phải góp phần củng cố niềm tin xã hội. Trong bất kỳ giai đoạn phát triển nào, niềm tin luôn là nguồn lực vô giá. Một đất nước muốn phát triển nhanh và bền vững cần có niềm tin của nhân dân vào tương lai, vào thể chế, vào những giá trị tốt đẹp của cuộc sống. Niềm tin ấy không thể được xây dựng bằng cách “tô hồng hiện thực” hay bằng những khẩu hiệu đơn giản. Niềm tin phải được hình thành từ sự thật, từ tính minh bạch và từ khả năng phản ánh khách quan của báo chí.
Một nền báo chí chân chính phải dũng cảm chỉ ra những tồn tại, hạn chế, tiêu cực để thúc đẩy sự thay đổi, đồng thời phát hiện được những nhân tố mới, những mô hình tốt, những động lực phát triển để truyền cảm hứng cho xã hội. Chỉ khi cân bằng được giữa phản biện và xây dựng báo chí mới thực sự trở thành lực lượng kiến tạo niềm tin.
Thông điệp của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm được đưa ra vào dịp kỉ niệm 101 năm báo chí cách mạng Việt Nam. Đây cũng là thời điểm báo chí đứng trước những biến chuyển lớn về mô hình hoạt động, nguồn thu, công nghệ và tổ chức bộ máy. Nhiều cơ quan báo chí đang đối diện với khó khăn về tài chính, áp lực chuyển đổi số và sự cạnh tranh quyết liệt từ các nền tảng xuyên biên giới.
Trong hoàn cảnh đó, điều giữ cho báo chí tồn tại và phát triển không chỉ là công nghệ hay nguồn lực kinh tế mà trước hết là sự tin cậy của công chúng. Niềm tin ấy được xây dựng từ chất lượng thông tin, từ đạo đức nghề nghiệp và từ trách nhiệm xã hội của người làm báo. Càng khó khăn, báo chí càng phải trở về với những giá trị cốt lõi của mình. Càng cạnh tranh, báo chí càng phải khẳng định bản sắc bằng tính chuyên nghiệp, tính nhân văn và sự trung thực.
Lịch sử một thế kỷ của báo chí cách mạng Việt Nam cho thấy những tờ báo được công chúng ghi nhớ là những tờ báo góp phần làm cho xã hội tốt đẹp hơn. Những nhà báo được nhân dân trân trọng vì họ dám bảo vệ sự thật, bảo vệ công lý và bảo vệ những giá trị nhân văn. Trong kỷ nguyên số hôm nay, chân lý ấy vẫn không thay đổi. Đó chính là ý nghĩa sâu sắc trong thông điệp của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm: báo chí phải làm cho xã hội bình tĩnh hơn, tử tế hơn và có niềm tin hơn vào những điều tốt đẹp.
