Bài cuối: Những hiện vật biết kể chuyện về lòng yêu nước

Ở đó, lịch sử không nằm yên trong tủ kính, mà hiện lên sống động qua từng kỷ vật, từng câu chuyện, chạm đến cảm xúc và đánh thức niềm tự hào trong lòng mỗi người dân khi trở về nguồn.

Từ chiếc vali mây đến tờ báo in giữa rừng sâu

Nép mình giữa núi rừng Pác Bó, nơi dòng suối Lê Nin xanh ngọc uốn lượn dưới chân núi Các Mác, Nhà trưng bày được xây dựng hài hòa với thiên nhiên, vừa giữ được sự trang nghiêm của một thiết chế văn hóa – lịch sử, vừa mang nét mộc mạc, giản dị của miền sơn cước Cao Bằng. Không gian ấy dường như tách biệt khỏi nhịp sống ồn ào bên ngoài, để mỗi bước chân đặt vào đều chậm lại, lắng hơn, sẵn sàng lắng nghe tiếng nói của lịch sử.

Ngay khi bước vào Nhà trưng bày, người xem có cảm giác như được ngược dòng thời gian, trở về những năm đầu thập niên 40 của thế kỷ XX – giai đoạn mang tính bước ngoặt của cách mạng Việt Nam. Hệ thống trưng bày được bố trí khoa học, theo tiến trình lịch sử, tái hiện sinh động hành trình Chủ tịch Hồ Chí Minh trở về Tổ quốc mùa xuân năm 1941, lựa chọn Pác Bó làm căn cứ địa hoạt động cách mạng. Từ những ngày đầu Người sống và làm việc trong hang Cốc Bó, dịch tài liệu, viết báo, mở lớp huấn luyện cán bộ, đến quá trình gây dựng cơ sở cách mạng, xây dựng lực lượng, hình thành căn cứ địa Cao Bằng – Bắc Sơn – Võ Nhai…, tất cả đều được phản ánh qua hơn 200 hiện vật, hình ảnh, tư liệu gốc quý giá.

Theo ông Đào Văn Mùi, Giám đốc Ban Quản lý các di tích quốc gia đặc biệt tỉnh Cao Bằng, điểm nhấn đặc biệt của Nhà trưng bày chính là hệ thống hiện vật gốc mang giá trị lịch sử sâu sắc. Những vật dụng hết sức giản dị như chiếc vali mây Bác mang theo khi về nước, máy in, bát đũa, siêu nước, bật lửa sừng trâu…, không chỉ phản ánh điều kiện sinh hoạt vô cùng thiếu thốn, gian khổ, mà còn thể hiện rõ phong cách sống giản dị, thanh cao của một lãnh tụ vĩ đại. Đằng sau sự giản dị ấy là một ý chí phi thường, một tầm nhìn lớn lao đã làm thay đổi vận mệnh dân tộc.

Song song với các hiện vật đời sống là hệ thống tài liệu, hình ảnh về quá trình thành lập các tổ chức cách mạng, sự ra đời của Mặt trận Việt Minh, những lớp huấn luyện cán bộ đầu tiên, sự hình thành và lan tỏa của phong trào cách mạng quần chúng tại Cao Bằng. Mỗi bức ảnh, mỗi trang tư liệu đều được thuyết minh cẩn trọng, đặt trong bối cảnh lịch sử cụ thể, giúp người xem hiểu rõ vai trò đặc biệt của Pác Bó trong sự nghiệp cách mạng Việt Nam, nơi đặt nền móng cho những quyết sách mang tầm chiến lược.

Một trong những không gian khiến nhiều người dừng lại lâu nhất là khu trưng bày về Báo Việt Nam Độc lập, tờ báo cách mạng đầu tiên xuất bản trong nước do lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc sáng lập năm 1941. Theo ông Đào Văn Mùi, Nhà trưng bày hiện lưu giữ chiếc máy in rô-nê-ô Bác Hồ mang về cùng nhiều hình ảnh, tư liệu quý liên quan đến quá trình ra đời và hoạt động của tờ báo. Đặc biệt, số báo đầu tiên ký hiệu 101, xuất bản ngày 1/8/1941 tại lán Khuổi Nặm, được trưng bày trang trọng như một dấu mốc quan trọng của nền báo chí cách mạng Việt Nam.

Trong điều kiện vô cùng gian khó, không nhà in, không máy móc hiện đại, chỉ với vài tấm đá, ít giấy, chiếc máy in thô sơ mang từ Trung Quốc về, lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc và các cán bộ cách mạng đã biến rừng sâu thành “tòa soạn”, suối đá thành “bàn in”. Người trực tiếp viết bài, sửa morat, cùng anh em in và phát hành báo. Mỗi tờ báo ra đời không chỉ là sản phẩm của trí tuệ và lao động, mà còn là một ngọn lửa thắp sáng tinh thần yêu nước, kêu gọi đoàn kết, đấu tranh giành độc lập, tự do.

Ngay trang nhất của Báo Việt Nam Độc lập đã nêu rõ tôn chỉ: “Tây cốt làm cho dân ta ngu hèn. Báo Việt Nam Độc lập cốt làm cho dân ta hết ngu hèn, biết các việc, biết đoàn kết, đánh Tây, đánh Nhật, làm cho Việt Nam độc lập, bình đẳng, tự do”. Trang nhất số 103 đăng bức tranh cổ động do chính lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc vẽ, hình người cầm loa kêu gọi, hợp cùng chiếc loa tạo thành tên báo, kèm bốn câu thơ giản dị mà mạnh mẽ:

“Việt Nam độc lập thổi kèn loa

Kêu gọi dân ta trẻ lẫn già

Đoàn kết vững bền như khối sắt

Để cùng nhau cứu nước Nam ta!”

Từ Pác Bó, Báo Việt Nam Độc lập theo chân cán bộ Việt Minh vượt núi, băng rừng đến khắp các xã, bản. Báo được đọc to ở chợ phiên, hội làng, trong các buổi sinh hoạt quần chúng. Người biết chữ đọc cho người chưa biết chữ nghe. Từng câu chữ giản dị, dễ hiểu đã len lỏi vào đời sống, thức tỉnh lòng dân, mở đường tư tưởng, gieo mầm cách mạng. Mỗi tờ báo là một tia sáng xua tan bóng tối nô lệ, nuôi dưỡng niềm tin vào một ngày độc lập.

Báo Việt Nam Độc lập ra 10 ngày một kỳ, mỗi kỳ khoảng 400 tờ. Năm 1942, lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc quyết định chuyển cơ quan từ Pác Bó về vùng căn cứ địa Lam Sơn (xã Hòa An), và tờ báo cũng theo đó tiếp tục hành trình. Từ cơ quan của Tổng bộ Việt Minh Cao Bằng, báo trở thành tiếng nói của liên tỉnh Cao – Bắc – Lạng, rồi tiếp tục xuất bản sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945. Trải qua nhiều giai đoạn lịch sử, đến năm 1976, Báo Việt Nam Độc lập mới hoàn thành sứ mệnh lịch sử của mình, một hành trình dài bắt đầu từ khu rừng nhỏ ở Pác Bó.

Khi lịch sử không còn là những trang sách khô khan

Không chỉ có hiện vật gắn với Bác Hồ và phong trào cách mạng, Nhà trưng bày còn giới thiệu nhiều hiện vật gắn liền với đời sống của đồng bào các dân tộc địa phương: Nông cụ sản xuất, vật dụng sinh hoạt, trang phục truyền thống của người Tày, Nùng… Những hiện vật ấy phản ánh đời sống văn hóa bản địa, đồng thời cho thấy mối quan hệ gắn bó máu thịt giữa Bác Hồ với nhân dân Cao Bằng, những con người đã âm thầm nuôi giấu, che chở, bảo vệ cách mạng trong những năm tháng gian khổ nhất.

Không gian trưng bày ấy cũng là “lớp học lịch sử” đặc biệt đối với thế hệ trẻ. Cô giáo Nông Thị Huế, Hiệu trưởng Trường THPT Nà Giàng (xã Hà Quảng, Cao Bằng) cho biết, nhà trường thường xuyên tổ chức cho học sinh đến tham quan, học tập tại Pác Bó. Theo cô, chính tại nơi đây, lịch sử không còn là những trang sách khô khan, mà trở nên sống động, gần gũi qua từng bức ảnh, hiện vật và câu chuyện được kể. Học sinh học lịch sử bằng cảm xúc và trải nghiệm, từ đó thêm hiểu, thêm yêu Bác Hồ, quê hương và truyền thống cách mạng của dân tộc.

Thầy giáo Nguyễn Ngọc Tuấn, giáo viên lịch sử Trường THPT Nà Giàng chia sẻ rằng, nhiều ánh mắt học trò chăm chú khi dừng lại trước bức tranh “Bác Hồ về nước” của họa sĩ Trịnh Phòng. Những cái tên như Phùng Chí Kiên, Lê Quảng Ba, Đào Thế An, Hoàng Văn Lộc, Đặng Văn Cáp, vốn chỉ quen thuộc trên trang sách nay trở nên gần gũi hơn khi gắn với chính mảnh đất các em đang sống, nơi vẫn còn ngôi trường mang tên Lê Quảng Ba như một sự tiếp nối của lịch sử.

Học sinh Vương Hoàng Anh, lớp 12A3, Trường THPT Nà Giàng, hào hứng chia sẻ: “Khi đến Pác Bó, chúng em cảm thấy rất tự hào. Được tận mắt nhìn thấy hiện vật, nghe kể về Bác Hồ và người dân Pác Bó thời kỳ đầu cách mạng, lịch sử trở nên dễ hiểu và gần gũi hơn rất nhiều”. Qua từng hiện vật, từng câu chuyện, các em cảm nhận rõ tinh thần yêu nước, ý chí tự lực, tự cường và truyền thống đoàn kết, những giá trị làm nên sức mạnh bền bỉ của dân tộc Việt Nam.

Theo ông Đào Văn Mùi, Giám đốc Ban Quản lý các di tích quốc gia đặc biệt tỉnh Cao Bằng, mỗi hiện vật ở Pác Bó không chỉ để trưng bày, mà là một “nhân chứng lịch sử”. Giữ gìn hiện vật cũng chính là giữ gìn cốt cách dân tộc, để mỗi người khi đến đây không chỉ nhìn lại quá khứ, mà còn tự soi mình trong dòng chảy lịch sử. Từ nhận thức đó, công tác bảo tồn, sưu tầm, nghiên cứu, bổ sung tư liệu luôn được chú trọng, song song với việc đổi mới cách trưng bày, ứng dụng công nghệ nhằm nâng cao trải nghiệm cho công chúng.

Trong xu thế chuyển đổi số, Nhà trưng bày từng bước ứng dụng trình chiếu phim tư liệu, thuyết minh đa phương tiện, không gian trải nghiệm, giúp lịch sử không chỉ được “xem” mà còn được “cảm” và “ghi nhớ”. Trên nền tảng đó, nội dung trưng bày vẫn giữ vững tính chính xác, khoa học, làm nổi bật vai trò của Pác Bó, Cao Bằng trong hành trình Bác Hồ trở về Tổ quốc, lãnh đạo cách mạng.

Nhà trưng bày Khu di tích quốc gia đặc biệt Pác Bó hôm nay được xác định là hạt nhân trong chiến lược phát huy giá trị di sản lâu dài của Cao Bằng. Mục tiêu không chỉ là bảo tồn, mà còn từng bước biến các giá trị lịch sử, văn hóa Hồ Chí Minh thành sản phẩm giáo dục và du lịch đặc thù, góp phần lan tỏa truyền thống cách mạng và tạo động lực phát triển bền vững cho địa phương.

Giữa núi rừng Pác Bó, những hiện vật vẫn lặng lẽ kể chuyện. Câu chuyện về lòng yêu nước, về niềm tin son sắt, về ý chí kiên cường của một dân tộc từng đi qua gian khó để giành lấy độc lập. Và trong dòng chảy ấy, mỗi người đến Pác Bó hôm nay đều mang theo mình một trách nhiệm: Lắng nghe, thấu hiểu và tiếp nối.