Đang tiến hành xây dựng Đề án tòa án ma túy
Chia sẻ nhiều vướng mắc trong công tác cai nghiện, Thứ trưởng Bộ LĐ-TB&XH Nguyễn Trọng Đàm cũng nêu ra thực trạng, chỉ trong 6 tháng đầu năm, trong lúc đợi các văn bản hướng dẫn, Công an, chính quyền địa phương đã làm hồ sơ thủ tục cho gần 10.000 người để đưa vào trung tâm, nhưng sau đó phải dừng lại. Thay vào đó cai nghiện tại cộng đồng và gia đình tăng lên khá lớn, với số đang quản lý sau cai tăng 49% và cai nghiện tại cộng đồng tăng 15%, phù hợp với xu hướng chủ đạo chung là chúng ta sẽ đẩy mạnh cai nghiện tại cộng đồng.
"Tuy nhiên, trong 6 tháng đầu năm, rất nhiều địa phương quan ngại tình hình tội phạm gia tăng do chúng ta không đưa được nhiều người nghiện vào trung tâm, nhất là các thành phố lớn. Báo cáo tình hình ANTT cho thấy, tội trộm cắp tăng, tội cướp giật và một số tội phạm khác lại giảm. Chúng tôi cần phân tích thêm để xem thực sự liên hệ giữa cai nghiện và cộng đồng với tội phạm thế nào để giúp các địa phương yên tâm, nhất quán trong việc thực hiện", Thứ trưởng Đàm cho biết.
Hiện chúng ta đang tham khảo một số mô hình trên thế giới, trong đó có Tòa án ma túy ở Mỹ, mà hiện TAND tối cao đang triển khai thành lập tòa án này. Ông Nguyễn Sơn, Phó Chánh án TAND tối cao cho biết, Tòa án ma túy ở Mỹ chủ yếu thực hiện nhiệm vụ xem xét giải quyết các trường hợp phạm tội nhỏ do nghiện ma túy. Các trường hợp vi phạm sau khi giám định xác định bị nghiện thì tòa xem xét đưa vào một cơ sở cai nghiện. Định kỳ trong một khoảng thời gian nhất định, tòa sẽ yêu cầu người nghiện và đại diện trung tâm đến trình bày quá trình thực hiện cai nghiện. Nếu họ chấp hành tốt kỷ luật, cai nghiện được, thì việc vi phạm pháp luật về hình sự có thể được miễn. Nếu không chịu cai nghiện sẽ bị xử.
Việc làm này thể hiện tính nhân đạo, bởi họ cho rằng việc nghiện là một loại bệnh, gây ảnh hưởng đến hệ thần kinh, não. Người nghiện chủ yếu là thực hiện hành vi phạm tội để lấy tiền sử dụng ma túy. Họ cho rằng để "chữa trị", thì cai nghiện là chính chứ không phải xử lý như tội phạm hình sự. Tuy nhiên, Tòa án ma túy ở Mỹ không phải chỉ ra quyết định cho người nghiện vào cơ sở cai nghiện bắt buộc là không còn trách nhiệm gì nữa. Thay vào đó, họ thường xuyên yêu cầu người nghiện đến để trình bày xem việc cai nghiện có thực hiện tốt hay không để giúp đỡ, giáo dục họ thực hiện cho tốt. Tuy nhiên, mô hình này còn quá mới ở Việt Nam. Trước hết về điều kiện vật chất ở Mỹ khác hẳn, họ có tư vấn cho luật sư, cho người nghiện về việc chấp hành các quy định của cơ sở cai nghiện. Mặt khác là chính sách hình sự cũng phải thay đổi theo.
Được biết, TAND Tối cao đang xây dựng đề án. Tuy nhiên, liên quan đến vấn đề chính sách hình sự thì các bộ, ngành sẽ phải có sự thống nhất cao mới có thể thực hiện được và nó phải được quy định cụ thể trong luật hình sự.
Chính phủ thúc giục tiến hành các giải pháp
Trong quá trình các đề án, mô hình được xây dựng, việc cai nghiện vẫn không vì thế mà có thể dừng lại. Bộ LĐ-TB&XH cho biết trong thời gian tới, sẽ tiếp tục thực hiện các kế hoạch, các mô hình thí điểm hiệu quả trong công tác cai nghiện phục hồi. Trong đó, trọng tâm là tổ chức triển khai Đề án Đổi mới công tác cai nghiện ma túy ở Việt Nam đến năm 2020 và xây dựng Dự thảo dự án Luật Dự phòng và Điều trị nghiện ma túy để đưa vào chương trình xây dựng luật; nghiên cứu xây dựng dự thảo Quyết định của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt quy hoạch các cơ sở cai nghiện bắt buộc; nghiên cứu xây dựng dự thảo chương trình khung về đào tạo cán bộ làm công tác cai nghiện ma túy nhằm chuẩn hóa đội ngũ cán bộ công tác trong lĩnh vực này… Các văn bản pháp quy cũng đang trong quá trình được hoàn thiện. Các dự án hợp tác quốc tế về thí điểm mô hình cai nghiện và hỗ trợ sau cai tại cộng đồng, điều trị tự nguyện tại cộng đồng; xã hội hóa hoạt động điều trị thay thế bằng methadone cũng sẽ được thí điểm.
Với tư cách là đơn vị trực tiếp thực hiện công tác cai nghiện, Bộ LĐ-TB&XH cũng mong muốn các bộ, ngành, đặc biệt là Bộ Công an, cùng các địa phương, phân tích đánh giá đầy đủ về cai nghiện tại cộng đồng, bởi hiện quan điểm chưa thực sự đồng nhất. Nhiều nơi vẫn băn khoăn về việc không đưa người nghiện vào trung tâm thì làm sao quản lý được ngoài xã hội, tội phạm tăng. Nhưng ngay việc cai nghiện tại trung tâm hiệu quả cũng còn nhiều hạn chế. Đặc biệt gần đây, một số trung tâm còn để tình trạng trốn trại tập thể, gây bức xúc, lo lắng trong dư luận.
Về vấn đề này, Phó Thủ tướng Vũ Đức Đam, Chủ tịch Ủy ban quốc gia phòng chống AIDS và phòng chống tệ nạn ma túy, mại dâm cũng đã yêu cầu các bộ, ngành khẩn trương hoàn thiện, ban hành văn bản pháp lí hướng dẫn thủ tục xác định tình trạng nghiện ma túy; tổ chức cai nghiện tại cộng đồng, gia đình; xử lí hành chính tại xã, phường, đưa vào trường giáo dưỡng, cơ sở giáo dục bắt buộc… Các thông tư, văn bản hướng dẫn bảo đảm tính khả thi, thông suốt, quy trách nhiệm cụ thể từng ngành, từng cơ quan trong quá trình thực hiện công tác cai nghiện.
Tìm ra một giải pháp tối ưu cho vấn đề cai nghiện thực sự không hề đơn giản chút nào, thậm chí với ngay cả các nước phát triển. Để có chủ trương đúng cần phải được tổng kết, đúc rút từ thực tiễn, từ nhu cầu của người dân. Cần có một cuộc rà soát tổng thể và thực chất, chứ không phải là các báo cáo đã được chỉnh sửa, uốn nắn…, cần lắng nghe từ cơ sở thì mới hy vọng có một bức tranh đầy đủ, sinh động nhất, từ đó mới định hình được con đường đi sắp tới. Cai nghiện tại cộng đồng hay tại các trung tâm là hiệu quả, câu trả lời sẽ có khi bản thân các trung tâm và các địa phương nói lên sự thật mình đã làm hết trách nhiệm hay chưa
