Bài cuối: Chống khai thác IUU không thể là cuộc chiến đơn lẻ

Bắt “bệnh” để tìm ra giải pháp

Sau khi tiếp nhận nhiệm vụ, Cục An ninh điều tra đã tham gia tích cực vào việc hoàn thiện, ban hành Nghị quyết 04/2024/NQ-HĐTP của Hội đồng Thẩm phán TAND Tối cao về việc hướng dẫn áp dụng một số quy định của Bộ Luật hình sự về truy cứu trách nhiệm hình sự đối với hành vi liên quan đến khai thác, mua bán, vận chuyển trái phép thuỷ sản. Nghị quyết ra đời ngày 12/6/2024 đã tháo gỡ hàng loạt khó khăn, vướng mắc trong việc áp dụng Bộ luật hình sự để truy cứu trách nhiệm đối với các hành vi liên quan đến IUU. Về mặt thực tiễn thi hành pháp luật, điểm đặc biệt trong tư duy giải quyết nhiệm vụ này là nhìn ra “điểm nghẽn” lớn nhất không chỉ nằm ở các vụ án hình sự, mà còn ở sự bất cập trong xử lý vi phạm hành chính tại địa phương.

Theo số liệu thống kê của Cục Thủy sản và Kiểm ngư, Bộ Nông nghiệp và Môi trường (Bộ NN&MT) , trong 2 năm 2024, 2025, các cơ quan chức năng đã phát hiện 5.457 tàu cá vi phạm về các lỗi: Vi phạm mất kết nối VMS (năm 2024: phát hiện 3.856 tàu, số tàu vi phạm và đã bị xử phạt 955 tàu, chiếm 24,8%; năm 2025: phát hiện 1.219 tàu, số tàu vi phạm và đã xử phạt 281 tàu, chiếm 23%)...Như vậy, số lượng tàu cá vi phạm và bị xử phạt có xu hướng giảm nhưng số tàu vi phạm vẫn còn nhiều.

Từ thực tế đó, Cục An ninh điều tra đã tham mưu lãnh đạo Bộ một giải pháp chưa có tiền lệ: Lập, triển khai kế hoạch của Bộ Công an về kiểm tra công tác xử lý vi phạm hành chính liên quan đến vi phạm IUU tại 21 địa phương ven biển. Trong đó, thành lập 2 đoàn kiểm tra liên ngành (Bộ Công an, Bộ NN&MT, Bộ Tư pháp) do Cục An ninh điều tra chủ trì trực tiếp kiểm tra tại UBND tỉnh Gia Lai và UBND TP Đà Nẵng. Đồng thời, đề nghị UBND 19 tỉnh, thành phố còn lại tiến hành tự kiểm tra và gửi kết quả về Cục An ninh điều tra để báo cáo Ban Chỉ đạo Quốc gia về IUU.

Cùng lúc, 19 tổ công tác đặc biệt, gồm những điều tra viên dày dạn kinh nghiệm của Cục An ninh điều tra và cán bộ Cục An ninh kinh tế, lên đường đến 19 địa phương này. Phối hợp, hỗ trợ, hướng dẫn, kiểm tra, đốn đốc, giúp địa phương "tháo gỡ" khó khăn, vướng mắc. 

Một cán bộ Cục An ninh điều tra cho biết: 100 % các vụ án liên quan đến IUU, Cơ quan An ninh điều tra đều thành lập nhóm, tổ điều tra vì đây là các vụ án phức tạp; những vấn đề cần phải chứng minh trong điều tra các vụ án thường rộng và đồng thời do tính cấp bách, quan trọng của việc đấu tranh với tội phạm IUU yêu cầu chính trị, nghiệp vụ đặt ra đòi hỏi phải tập trung nỗ lực của Cơ quan An ninh điều tra để nhanh chóng khám phá các vụ án, đưa ra xử lý trước pháp luật, góp phần tháo gỡ “thẻ vàng” IUU của EC.

Nhóm điều tra do một trưởng nhóm phụ trách; phần lớn là điều tra viên cao cấp, điều tra viên có kinh nghiệm trong việc lãnh đạo, chỉ huy, điều tra các vụ án… Đồng thời, để đảm bảo yêu cầu trong quá trình điều tra, các vụ án liên quan đến IUU, Thủ trưởng, Phó thủ trưởng Cơ quan An ninh điều tra thường xuyên kiểm tra về chương trình, kế hoạch công tác… Từ đó kịp thời giải quyết các khó khăn, vướng mắc nhằm thúc đẩy tiến độ và nâng cao chất lượng điều tra; không để xảy ra vi phạm pháp luật…

Từ hành động quyết liệt, bắt đúng “bệnh” của Cơ quan An ninh điều tra, Bộ Công an, số lượng các tàu cá vi phạm và bị xử phạt hành chính có sự thay đổi theo chiều hướng giảm rõ rệt...

Trao đổi với chúng tôi, Thiếu tá Lê Mạnh Linh, điều tra viên Cơ quan An ninh điều tra, Bộ Công an cho biết, các tổ công tác đã sát cánh cùng điều tra viên ở nhiều địa phương nghiên cứu từng nội dung; đánh giá các vấn đề còn tồn tại trong các vụ án; lập kế hoạch giải quyết những vấn đề cần phải chứng minh… Từ đó, hoàn thành kết luận điều tra các vụ án.

Đồng thời, Cục An ninh điều tra đã thành lập đường dây nóng đến Ủy ban Biên giới quốc gia; kịp thời cung cấp những các thông tin mang tính quyết định đến việc khởi tố vụ án, hay không khởi tố vụ án; khởi tố bị can và xác định đối tượng phạm tội.

Đối với các vụ án, vụ việc hình sự còn tồn đọng, chậm giải quyết hoặc không khởi tố, trong đợt cao điểm từ 12-15/10/2025, Cơ quan An ninh điều tra, Bộ Công an đã cử 4 tổ công tác đến Cà Mau, Gia Lai, An Giang và TP Hồ Chí Minh. Nghiên cứu hồ sơ và trực tiếp hướng dẫn, tham gia hỗ trợ công tác điều tra, xác minh. Các tổ công tác này trở thành "cầu nối" đến lãnh đạo Cục An ninh điều tra để trực tiếp làm việc với các cơ quan chức năng, đề nghị khẩn trương cung cấp thông tin phục vụ điều tra và đảm bảo thống nhất hướng xử lý.

Điều này như một "liều thuốc" cho hệ thống, giúp những vụ án tồn đọng hàng năm trời tìm được lối ra. Kết quả, trong ngày 15/10/2025, Công an các địa phương đã kết luận điều tra, chuyển truy tố 15 vụ/28 bị can và các vụ án này đã được đưa ra xét xử công khai và hoặc lưu động để răn đe, phòng ngừa chung, đúng thời hạn theo như chỉ đạo của Ban Chỉ đạo quốc gia về IUU và của lãnh đạo Bộ Công an.

Những ngày đó, các tổ công tác lên đường, làm việc tại địa phương, họp với Viện kiểm sát, Tòa án, Biên phòng. Các điều tra viên An ninh điều tra và địa phương cùng nhau nghiên cứu hồ sơ. Các văn bản, công văn trao đổi giữa An ninh điều tra với Ủy ban Biên giới Quốc gia, Viện KSND Tối cao. Báo cáo số 5155/BC-A09-P2 ngày 22/10/2025 của Cục An ninh điều tra về việc báo cáo kết quả thực hiện Kế hoạch kiểm tra công tác xử lý vi phạm hành chính liên quan đến IUU tại 21 địa phương ven biển.

Những bài học kinh nghiệm

Trên hành trình tháo gỡ “thẻ vàng” IUU đã có những câu chuyện, những bài học điển hình từ những địa phương trọng điểm. Một trong số đó là tuyên truyền thay đổi nhận thức ngư dân Cà Mau. Bởi ở nơi cực Nam Tổ quốc với ba mặt giáp biển, hằng ngày, ở nơi đây những con tàu vẫn vươn khơi mỗi ngày nhưng không phải hành trình nào cũng nằm trong ranh giới pháp luật. Áp lực mưu sinh, sự cạn kiệt nguồn lợi,… đã khiến không ít ngư dân chấp nhận đánh đổi để bước qua lằn ranh.

Vụ án Quách Thanh Tuấn (SN 1984, ngụ thị trấn Sông Đốc, huyện Trần Văn Thời, tỉnh Cà Mau) là một điển hình. Trong vụ án này cũng bởi hoàn cảnh khó khăn, đối tượng Quách Thanh Tuấn đã móc nối với người nước ngoài để hợp thức hoá tàu cá... đồng thời, tổ chức đưa thuyền viên sang nước ngoài bằng cả đường hàng không và đường biển. Khi đến đến vùng biển chồng lấn, các đối tượng đã tổ chức khai thác hải sản bất hợp pháp tại vùng biển của nước khác.

Trung tá Phạm Trung Thanh, Đội trưởng Đội điều tra, Phòng An ninh điều tra Công an tỉnh Cà Mau cho biết, ngay khi tiếp nhận vụ việc từ Cảnh sát biển, Phó Thủ trưởng và điều tra viên tiến hành tách riêng chủ tàu, thuyền trưởng, thuyền viên để khai thác, làm rõ giải quyết mâu thuẫn trong lời khai; báo cáo thường xuyên và đột xuất kết quả khai thác về đồng chí Phó Giám đốc, Thủ trưởng Cơ quan An ninh điều tra để chỉ đạo. Đồng thời, cử tổ công tác phối hợp Công an tỉnh An Giang, Bến Tre để xác minh, thu thập tài liệu chứng cứ, phục vụ đấu tranh, buộc đối tượng Tuấn phải cúi đầu khai nhận toàn bộ hành vi phạm tội.

Đại tá Nguyễn Phúc Cường, Phó Giám đốc Công an tỉnh Cà Mau, Thủ trưởng Cơ quan An ninh điều tra Công an tỉnh Cà Mau cho biết, từ khi khởi tố bị can đến kết thúc điều tra chỉ hơn 1 tháng, đã chuyển truy tố bị can Tuấn cùng 3 đồng bọn. Đáng chú ý, trong vụ án này, lần đầu tiên trên cả nước, Cơ quan An ninh điều tra Công an tỉnh khởi tố, bắt giam đối tượng là “cò ngư phủ”; đưa vụ án ra xét xử lưu động tại UBND xã Sông Đốc, tỉnh Cà Mau. Thành công của vụ án Quách Thanh Tuấn cũng như các vụ án khác là kết quả của sự phối hợp đồng bộ, hiệu quả giữa cơ quan an ninh điều tra và các lực lượng chức năng từ Trung ương đến địa phương.

Đại tá Nguyễn Phúc Cường thông tin thêm: “Quá trình từ khi tiếp nhận, điều tra, truy tố, xét xử, Công an tỉnh Cà Mau luôn nhận được sự quan tâm, chỉ đạo trực tiếp, toàn diện của Lãnh đạo Bộ Công an, đồng chí Cục trưởng Cục An ninh điều tra, thường trực Tỉnh ủy, UBND tỉnh; đặc biệt là được sự hướng dẫn trực tiếp của tổ công tác thuộc Cục An ninh điều tra, hỗ trợ Công an tỉnh trong đánh giá chứng cứ, định hướng điều tra, khởi tố…, cùng với sự phối hợp chặt chẽ với Viện kiểm sát, Tòa án và các đơn vị có liên quan đã tạo thuận lợi đẩy nhanh tiến độ, kết thúc điều tra, chuyển truy tố trong thời gian sớm nhất.”

 Ở nơi không có camera hành trình/Ở nơi không có bằng chứng, nhân chứng, làm thế nào để xác minh tàu cá ra khỏi vùng biển Việt Nam?. Trong cuộc chiến chống khai thác hải sản bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định, mỗi hành vi vi phạm không chỉ là câu chuyện của một con tàu…, mà là thách thức trực diện đối với chủ quyền, pháp luật và uy tín quốc gia. Và Cơ quan An ninh điều tra Công an TP Hồ Chí Minh đang là một trong những địa phương dẫn đầu, tiên phong xử lý hình sự các hành vi vi phạm với 9 vụ việc được thụ lý. Trong đó, có 6 vụ án đã được khởi tố, xét xử, bản án có hiệu lực pháp luật; 3 vụ án đã được chuyển các cơ quan liên quan xử lý theo thẩm quyền.

Trước đó, ngày 28/10/2025, Cơ quan An ninh điều tra Công an TP Hồ Chí Minh tiếp nhận vụ án "Tổ chức cho người khác xuất cảnh trái phép" do Ban chỉ huy Bộ đội Biên phòng - Bộ Tư lệnh Thành phố khởi tố ngày 23/10/2025 để tiếp tục điều tra và xử lý theo thẩm quyền. Ngay sau khi tiếp nhận hồ sơ vụ án, Cơ quan An ninh điều tra Công an TP Hồ Chí Minh đã ra quyết định khởi tố bị can, lệnh bắt bị can để tạm giam đối với Lê Văn Hỡi, SN 1976, thường trú tại xã Long Hải, TP Hồ Chí Minh - chủ của 2 tàu cá BV-93169-TS, BV-93269-TS; quyết định khởi tố bị can, lệnh cấm đi khỏi nơi cư trú đối với Lê Văn Âu (SN 1982, em ruột của bị can Hỡi; thường trú tại xã Long Hải) về tội danh "Tổ chức cho người khác xuất cảnh trái phép". Cùng ngày, Viện KSND TP Hồ Chí Minh đã ban hành các quyết định phê chuẩn các quyết định và lệnh của Cơ quan An ninh điều tra, Công an TP Hồ Chí Minh.

Đại úy Đỗ Công Đức, điều tra viên Cơ quan An ninh điều tra Công an TP Hồ Chí Minh cho biết thêm, trong các vụ án, các bị can đã có sự chuẩn bị nhiên liệu, thực phẩm trên tàu cá cho một chuyến hành trình đi biển kéo dài ...

Phía sau, mỗi kết quả điều tra  là sự nỗ lực, phối hợp chặt chẽ giữa Cơ quan An ninh điều tra, Bộ Công an và các lực lượng thực thi pháp luật trên biển- trên bờ, như một lời khẳng định mạnh mẽ: “Chống khai thác IUU không thể là cuộc chiến đơn lẻ”.