Bài 2: Huy động tăng, tín dụng tắc, vốn ngân hàng chảy đi đâu?

Sợ cho vay, ngân hàng đổ tiền vào trái phiếu, mua vàng

Theo NHNN, tính đến cuối tháng 5/2013, dư nợ tín dụng tăng 2,98% so với cuối năm 2012. Trong đó, tín dụng bằng VND tăng 5,48%, tín dụng bằng ngoại tệ giảm 8,41%, góp phần quan trọng giảm bớt tình trạng đô la hóa trong nền kinh tế. Đây là tốc độ tăng khá đáng kể, vì trước đó, trong 3 tháng đầu năm tín dụng vẫn âm, và trong năm 2012, phải đến cuối quý 2, tín dụng mới tăng trưởng dương so với cuối năm 2011. Ngân hàng DongA Bank cho biết, kết thúc quý I-2013, tín dụng của NH âm 2%, trong khi nguồn vốn huy động khá dồi dào. Hay như ở Eximbank, 4 tháng đầu năm nay, tín dụng của NH vẫn âm vài phần trăm…

Vốn thừa, không cho vay ra được, nhưng không thể hạ thấp lãi suất huy động vì chính NH vẫn ám ảnh nỗi lo bẫy thanh khoản và vẫn phải giữ chân người gửi tiền cũng như cạnh tranh thị phần. Về số tiền “dư thừa” trong hệ thống NH, hiện không có con số chính xác và cụ thể, bởi đồng vốn luôn luân chuyển, nay rảnh, mai không, nhưng theo một nguồn tin có thẩm quyền đề cập, lượng tiền dư thừa trong nền kinh tế cỡ khoảng 20.000 - 25.000 tỷ đồng mỗi ngày. Với con số này, ngành NH đang đối mặt với tình trạng “béo phì” rất dễ gây tổn hại cho sức khỏe của chính mình. Nhưng, tắc chỗ này thì phình chỗ khác, đó là quy luật tất yếu.

Bí đầu ra cho dòng vốn, nhiều NH đổ dồn vào mua trái phiếu Chính phủ (TPCP) như một cứu cánh. Tính đến cuối tháng 5, Ngân hàng Chính sách Xã hội đã huy động được 4.730 tỷ đồng; Kho bạc Nhà nước đã huy động được 84.524 tỷ đồng; Ngân hàng Phát triển Việt Nam huy động được 22.822 tỷ đồng; trong khi Hà Nội cũng đang kỳ vọng thành công ở gói 5.000 tỷ đồng trái phiếu xây dựng Thủ đô… Tổng cộng số tiền này vào khoảng hơn 112.000 tỷ đồng, một sức “bao tiêu” lớn trong gần nửa đầu năm. Với lối thoát này, thời gian tới, dự kiến trái phiếu sẽ tiếp tục là một cánh cửa, có thể mở rộng hơn nữa để giải phóng lượng lớn nguồn vốn của các NHTM.

Nhưng bỏ tiền ra mua TPCP, các NH liệu có làm đúng chức năng của mình? Là “người trong cuộc”, chuyên gia NH Nguyễn Trí Hiếu, thành viên HĐQT độc lập OceanBank cho rằng: Việc đầu tư vào TPCP thực ra là biện pháp đối phó với tình trạng đầu ra khó khăn. Nhưng về lâu dài, NH không thể dùng tiền huy động của dân chúng để sử dụng phần lớn vào mua TPCP. Dĩ nhiên NH bao giờ cũng có một lượng TPCP nhất định để giữ tính thanh khoản, nhưng nếu dùng phần lớn tiền huy động của dân chúng để cho CP vay thì nó không đúng chức năng của ngành NH, vì chức năng của NHTM là huy động vốn từ dân chúng, rồi dùng vốn đó cho vay ra nền kinh tế.

Ngoài mua trái phiếu Chính phủ, một kênh khác để tiền NH chảy vào trong thời điểm hiện nay là vàng. Đối với một số nhà băng đã lỡ “nhúng chàm” với vàng, họ phải ép dòng tiền vào nhiệm vụ thay thế vốn vàng đã ra đi, trám vào chỗ hổng của vàng, vì nếu không các chỉ số an toàn, các cân đối vốn của nhiều nhà băng này sẽ gãy và rủi ro. Gần đây, quy mô vốn vàng mà các nhà băng huy động được cập nhật ở gần 100 tấn, ứng với khoảng trên dưới 110.000 tỷ đồng. Đây cũng là một con số đáng kể mà dòng vốn dư thừa đang được sử dụng.

Đảo nợ, cho vay lẫn nhau, đầu tư tài chính

Trong lĩnh vực NH có 2 thị trường: thị trường 1 là giao dịch giữa NH và các tổ chức kinh tế, cá nhân (dân cư), và thị trường 2 là thị trường giao dịch giữa các NH với nhau, giữa NHTM với NHNN. Trong khi đầu ra trên thị trường 1 bế tắc, các NH đã hướng tới thị trường 2, để phần nào giúp khơi thông dòng vốn cung cấp cho thị trường 1, tạo đà cho phục hồi kinh tế. Tuy nhiên, khi hầu hết các NH đều dư thừa vốn, cho vay trên thị trường liên NH không hề dễ.

Ông Nguyễn Đức Hưởng (LienViet PostBank) cho biết, suốt thời gian qua, lãi suất qua đêm trên liên NH chấp chới dưới 1%/năm, hay các kỳ hạn ngắn cỡ vài phần trăm, đủ thấy sự bức bách. “Thà cho nó chuyển động có chút lãi còn hơn để vốn ì ra vậy”, lãnh đạo một NHTM lắc đầu ngao ngán.

Chấp nhận để dòng tiền chuyển động, dù lãi suất thấp hơn, song cũng ít rủi ro hơn nhiều. Giữa lợi nhuận và an toàn, các NH đều có tâm lý nghiêng về lựa chọn an toàn. Tuy nhiên, theo ông Hưởng, kênh này thực sự không nhiều vì tại thời điểm này, lãi suất liên NH chỉ còn ở mức 1%/năm nên việc cho vay trên thị trường này hầu như không được thực hiện.

Một phần dòng tiền khác, được các NH dùng để đảo nợ, đầu tư phi tín dụng, như là mua trái phiếu, uỷ thác đầu tư. Bên cạnh đó, nhiều TCTD đã hoạt động như mô hình một công ty tài chính. Về đảo nợ, thực ra, theo NHNN là tái cơ cấu nợ. Theo đó, những nợ được phép cơ cấu là nợ mà người đi vay chứng tỏ cho NHTM khả năng họ hoàn trả được tiền vay NH: báo cáo tài chính minh bạch, có khả năng hoàn trả… Việc tái cơ cấu nợ này được xem là “nhất cử lưỡng tiện”, hai bên cùng có lợi: NH tránh được tỷ lệ nợ xấu, người đi vay đáng lẽ nằm trong nợ xấu, nhưng được tái cơ cấu, được gia hạn, thì nợ đó thành nợ bình thường, nợ tốt hơn, lý lịch trong sạch hơn, sẽ giúp cho họ có cơ hội tiếp cận vốn vay mới.

Riêng với đầu tư tài chính, theo chuyên gia Nguyễn Trí Hiếu, đây là vấn đề mà NHTW rất quan tâm. Hiện nay, nhiều NH đầu tư tài chính rất rủi ro, chẳng hạn như đầu tư vào chứng khoán, cổ phiếu của một số DN có độ rủi ro cao, đặc biệt là BĐS. “Có thể làm phép tính như sau: về dư nợ cho vay thường chiếm khoảng 30-40% tổng tài sản của 1 NH, cho vay và vay trên thị trường liên NH là 10-20%, đầu tư tài chính cũng khoảng 10-20%, phần còn lại là tiền mặt các NH, tiền giữ tại NHTW và các TCTD khác trong những tài khoản không kỳ hạn và những tài sản cố định, tài sản khác của NH. Việc đầu tư tài chính rủi ro khiến cho khoảng 20% tổng tài sản của NH gặp nguy hiểm.