Bài 1: Nghịch lý nợ xấu

Báo CAND sẽ có loạt bài phân tích và giới thiệu ý kiến các chuyên gia để góp phần khơi thông dòng tín dụng cho nền kinh tế.

Nợ xấu, tắc nghẽn tín dụng nhưng ngân hàng vẫn huy động vốn khủng

Lạm phát, khó khăn, sản xuất đình đốn, hàng tồn kho, thất nghiệp, phá sản… là những cụm từ để miêu tả bức tranh kinh tế trong thời điểm hiện nay. Khủng hoảng ảnh hưởng đến tất cả mọi người, từ thành thị tới nông thôn. Những điều này có phần lỗi cơ bản từ “nợ xấu” của nền kinh tế. Theo số liệu của Ngân hàng Nhà nước (NHNN), tính đến ngày 30/9/2012, tỷ lệ nợ xấu chiếm 8,82% tổng dư nợ toàn hệ thống. Sau đó, con số nợ xấu được NHNN công bố lại đã hạ xuống mức 6%/năm (khoảng 156.000 tỷ đồng) vào cuối tháng 2/2013. Và cập nhật thông tin mới nhất do NHNN báo cáo trước Quốc hội, tính đến cuối tháng 4/2013, tổng số dư nợ xấu toàn hệ thống là 137,1 nghìn tỷ đồng, tăng 18,7 nghìn tỷ đồng (15,8%) so với cuối năm 2012. Mặc dù tốc độ tăng của nợ xấu đã được kiềm chế, song tỷ lệ nợ xấu trong tổng dư nợ tín dụng liên tục tăng lên do dư nợ tín dụng tăng trưởng chậm. Theo đó, đến cuối tháng 4/2013, tỷ lệ nợ xấu trong tổng dư nợ tín dụng là 4,67%, tăng so với mức 4,08% của cuối năm 2012 và 3,07% cuối năm 2011.

Một góc nhìn khác về nợ xấu đầy u ám của ngành NH là từ thị trường chứng khoán. Tính đến cuối năm 2012, trong số 8 NHTM niêm yết trên thị trường chứng khoán - ngoại trừ Navibank, thì khối lượng nợ xấu của 7 "ông lớn" đã “ôm” 22.100 tỷ đồng, tương đương trên 1 tỷ USD - gấp đôi năm 2011. Một trong những “ông lớn” có nợ khả năng mất vốn chiếm tỷ trọng lớn nhất trong cơ cấu tổng nợ xấu các NH niêm yết năm 2012 như Ngân hàng TMCP Sài Gòn Hà Nội (SHB) sau khi thực hiện sáp nhập thành công Ngân hàng Nhà Hà Nội (HBB), SHB phải gánh theo cả khoản nợ xấu khổng lồ của HBB. Nợ xấu đến cuối năm 2012 của SHB được ghi nhận mức 4.845,8 tỷ đồng, tăng 7,44 lần về quy mô so với 2011, trong đó nợ có nguy cơ mất vốn tăng 7,43 lần lên 2.067 tỷ đồng.

Trở thành “cục máu đông” làm tắc nghẽn dòng chảy vốn của nền kinh tế, nợ xấu khiến cho các DN lao đao. Theo Phó Chủ tịch Hiệp hội DN TP Hồ Chí Minh Phạm Ngọc Hưng, số lượng DN giải thể, ngừng hoạt động thời gian qua tương đương với số lượng DN mới thành lập. Đáng báo động hơn là tình trạng DN ngày càng yếu đi. Số lượng DN báo cáo kết quả kinh doanh lỗ chiếm tới 70%-80% cho thấy DN ngày càng suy kiệt, nếu không có biện pháp hỗ trợ sẽ lâm vào tình trạng giải thể, phá sản.

DN phá sản, kéo theo tín dụng của NH cũng tắc nghẽn. Tuy nhiên, điều đáng nói đó là dù tín dụng tắc nghẽn, nhưng vốn huy động từ khối dân cư của các NH vẫn tăng mạnh, đặc biệt có một số NH nhỏ, yếu kém vẫn lén lút lách trần lãi suất huy động để hút vốn, bù đắp cho dù thanh khoản đang thiếu trước hụt sau của mình. Riêng khối NH lớn, với động thái liên tục hạ lãi suất huy động xuống thấp tới mức “đáy” là 5,5%/năm cho kỳ hạn 1 tháng, cho thấy không những thanh khoản dồi dào, mà ngay bản thân họ cũng quyết liệt hạ lãi suất để nắn dòng vốn chảy vào nền kinh tế.

Theo NHNN, mặc dù trần lãi suất huy động đã được điều chỉnh giảm đáng kể, nhưng huy động vốn VND tăng 7,55%. Đây là nguồn vốn dồi dào và ổn định để các TCTD có dư địa giảm lãi suất cho vay, mở rộng tín dụng và đảm bảo thanh khoản ổn định, không biến động căng thẳng như các năm trước.

Doanh nghiệp vật vã trong cơn khát vốn

Kinh tế khó khăn, doanh nghiệp giải thể, phá sản. Ngân hàng “chữa cháy” bằng cách liên tục hạ lãi suất nhưng xem ra, giống như con bệnh “nhờn thuốc”, nền kinh tế tiếp tục xấu đi. DN đổ lỗi cho lãi suất NH quá cao, điều kiện vay thắt chặt nên không thể tiếp cận vốn, trong khi đó NH nại lý do “nợ xấu” đổ lỗi cho DN.

Là kế toán trưởng của một DNNVV, chị Ngô Thị Hoa vốn là một người bạn thân lâu năm của người viết bài này, đã nhiều lần gọi điện nhờ can thiệp với phía NH để được vay và được giảm lãi suất. Có thâm niên 10 năm hoạt động, DN của chị Hoa cũng từng được nhận một vài danh hiệu cho DN tiêu biểu. Tuy nhiên, khi kinh tế khó khăn, NH thắt chặt hầu bao, công ty của chị cũng không dễ gì tiếp cận vốn NH khi tài sản thế chấp đã hết.

“Trước đây, chúng tôi được NH cho vay tín chấp, nhưng đến bây giờ, vì sợ nợ xấu, họ ngoảnh mặt khi chúng tôi gõ cửa. Gần đây, NH hạ lãi suất từ 15% xuống 13% nhưng mục đích là để thu hồi nợ cũ của những DN yếu kém, còn như chúng tôi dù khó khăn, nhưng nhìn thấy vẫn có khả năng trả nợ, họ vẫn cố “vét” từng đồng. Điều này khiến cho nhiều DN đang khỏe mà bị vắt kiệt sức cũng trở thành DN yếu. Nếu như NH chia sẻ hơn thì chúng tôi sẽ có cơ hội phát triển hơn”, chị Hoa khẳng định.

"Thực tế tại VPBank (Ngân hàng TMCP Việt Nam Thịnh Vượng) cứ 10 DN tới "đặt vấn đề" vay và làm thủ tục vay vốn thì chỉ khoảng 3 DN có thể đáp ứng các điều kiện của NH và được vay", ông Nguyễn Đức Vinh, TGĐ VPBank cho biết. “Bản thân các NH rất có nhu cầu cho vay, và bắt buộc phải cho vay thì mới có thể tồn tại. Nhưng NH cũng không được phép hạ chuẩn tín dụng, không được phép cho vay ẩu để dẫn đến nợ xấu”, một lãnh đạo NH khẳng định.

Bà Nguyễn Thị Hồng, Vụ trưởng Vụ Chính sách tiền tệ (NHNN) cho rằng, về lý thuyết, lãi suất giảm đồng nghĩa với việc DN sẽ vay vốn nhiều hơn và tín dụng sẽ gia tăng. Nhưng đến thời điểm này vốn vẫn chưa chảy mạnh vào nền kinh tế vì 3  nguyên nhân sau đây: Thứ nhất, do sức hấp thụ vốn của DN thấp, đầu ra cho thị trường bị tắc nghẽn, tổng cầu yếu. Thứ hai, nhiều DN không có khả năng trả nợ, không có dự án kinh doanh khả thi, không chứng minh được dòng tiền để đảm bảo khả năng trả nợ, nhiều DN còn nợ đọng tại các TCTD… Thứ ba, các TCTD có sự thận trọng trong việc cấp tín dụng khi nợ xấu còn cao, DN chưa chứng minh được khả năng trả nợ trong khi không còn tài sản đảm bảo.

TS Cao Sỹ Kiêm cũng cho rằng, đến giờ phút này, muốn DN tiếp cận vốn cần tăng lực cầu, giải phóng sức mua, tồn kho. DN không bán được hàng thì không dám vay và NH cũng không dám cho vay. Thứ hai là khi DN không đáp ứng đủ các điều kiện thủ tục, hay DN đang nợ thuế, nợ xấu thì NH không thể cho vay. Và thứ 3, theo ông Kiêm, các DN Việt Nam trong một thời kỳ dài có cơ cấu không phù hợp dẫn tới ngày càng ốm yếu. Bởi vậy, việc cần làm là chính tự các DN phải củng cố khả năng quản trị, công nghệ, trình độ của chính mình.