Hơn nữa, vấn đề xử lý, sắp xếp các trạm thu phí không chỉ liên quan trực tiếp tới quyền lợi của người tham gia giao thông (tránh phí chồng lên phí khi Quỹ bảo trì đường bộ đi vào hoạt động), quyền và lợi ích chính đáng của các doanh nghiệp bỏ vốn ra đầu tư cho giao thông, mà quan trọng hơn qua giải quyết vấn đề này, còn thể hiện sự nhất quán trong thu hút vốn đầu tư BOT vào các công trình hạ tầng giao thông mà ngành Giao thông vận tải đang rất cần các nguồn lực xã hội tham gia.
Kẽ hở thất thoát, lãng phí nhìn từ các trạm thu phí
Để hiểu rõ hơn về vai trò cũng như tác động của các trạm thu phí đối với ngân sách Nhà nước và quyền lợi của người tham gia giao thông, chúng tôi xin điểm lại những vấn đề nổi bật có liên quan đến cơ chế quản lý các trạm thu phí trước khi áp dụng đề án đấu thầu quyền thu phí.
Theo Cục Đường bộ Việt Nam (nay là Tổng cục Đường bộ Việt Nam), trước khi áp dụng cơ chế quản lý mới (năm 2004), cả nước có 56 trạm thu phí cầu đường bộ. Không kể gần chục trạm thu phí do các tổ chức, cá nhân đầu tư, quản lý thu phí theo quy định (BOT), phần lớn các trạm còn lại trực thuộc Cục Đường bộ hoạt động theo cơ chế như doanh nghiệp, nghĩa là đầu tư và thu vé hoàn vốn, giá vé do Bộ Tài chính quy định cụ thể cho từng loại xe.
Trong buổi làm việc với phóng viên Báo CAND, lãnh đạo Cục Đường bộ cho biết: Năm 2005, con số ước thu của 56 trạm thu phí đạt 1.020 tỷ đồng, vượt so với kế hoạch được giao năm đó. Nhưng người am tường giao thông và phí đường bộ thì không bao giờ hài lòng với con số nộp ngân sách này, bắt đầu là khâu giao kế hoạch thu.
Kế hoạch thu giao cho các trạm dựa trên hai căn cứ, một là lưu lượng xe ôtô tại tuyến đường đặt trạm đó và hai là tình hình thực hiện kế hoạch thu phí năm trước của trạm đó. Mới nghe thì phương pháp này có cơ sở khoa học, nhưng kế hoạch lập tức trở nên “ảo” nếu xét đến yếu tố vé quốc lộ lượt và những bất cập khác.
Ông Nguyễn Đình Hoan - Nguyên Giám đốc Công ty Quản lý và Sửa chữa đường bộ 234, đơn vị có thời gian quản lý 4 trạm thu phí cho biết: Rất khó đánh giá chính xác khả năng thu phí của từng trạm, vì quy định cho phép lái xe có thể mua vé một nơi nhưng đi nhiều nơi, thành ra doanh thu cụ thể của từng trạm là không thực tế. Trong khi đó, rất nhiều lái xe được cơ quan mua cả tập vé phát dùng không hết lại đem bán lấy tiền tiêu xài cá nhân mà các trạm thu phí đã phát hiện.
Đây là kẽ hở lớn làm thất thoát nguồn thu cho ngân sách Nhà nước. Việc đầu tư, duy tu các trạm thu phí cũng hết sức tốn kém và lãng phí tiền của Nhà nước.
Chỉ riêng hệ thống thiết bị thu phí bán tự động tại trạm Thăng Long - Nội Bài khi còn trực thuộc Cục Đường bộ quản lý, Cục Đường bộ đã đầu tư 4 đến 5 tỷ đồng, nhưng sau đó “đắp chiếu” cho đến nay vì công nghệ không đọc được chủng loại xe và một vài lý do khác.
Chưa hết, tiêu cực liên tục nảy sinh tại các trạm thu phí như: Lái xe đưa tiền trực tiếp, nhân viên trạm thu phí quay vòng vé, trốn lượt, mua vé không đúng chủng loại…
Các vụ điển hình bị Cục Đường bộ Việt Nam phát hiện tại Trạm thu phí Láng-Hoà Lạc là 3.942 vé vi phạm; 1.513 vé rời không đúng quy định với tổng giá trị lên đến 29 triệu đồng tại Trạm Phù Đổng…
Kết cục qua các đợt kiểm tra này, đã phát hiện xử lý hàng trăm cán bộ các trạm thu phí vi phạm, trong đó 74 trường hợp bị sa thải vì tiêu cực nghiêm trọng. Đó mới chỉ là những con số thống kê được phát hiện khi có đoàn kiểm tra đột xuất, còn trên thực tế tình trạng gian lận qua thu phí có thể nói là rất lớn, nguồn tiền không nhỏ đã không chảy vào ngân sách Nhà nước.
Trước thực trạng nhức nhối đó, yêu cầu đổi mới công tác quản lý các trạm thu phí đường bộ sao cho công khai, minh bạch, tránh thất thoát nguồn thu của Nhà nước cũng như tiêu cực nảy sinh đặt ra cấp thiết.
Chính vì thế ngay sau khi có chủ trương của Chính phủ, Bộ Giao thông vận tải và Bộ Tài chính đã xây dựng Thông tư liên tịch số 05/2004/TTLT-BGTVT-BTC hướng dẫn thực hiện chuyển giao quyền thu phí sử dụng đường bộ có thời hạn.
Những thiết bị bán tự động mà Cục Đường bộ đầu tư cho trạm thu phí với giá 4 đến 5 tỷ đồng nhưng không hoạt động được rất lãng phí.
Thấy gì từ cuộc thầu hai trạm thu phí 8 năm chưa hồi kết
Đấu thầu thương quyền thu phí được coi là bước tiến dài trong công tác đầu tư, quản lý thu phí đường bộ nhằm thu hút các nguồn lực đầu tư vào giao thông, bước đầu áp dụng thực hiện đối với quốc lộ 51, quốc lộ 5 và quốc lộ 10.
Thực hiện chủ trương đó, Cục Đường bộ Việt Nam đã xây dựng đề án chuyển giao quyền thu phí Trạm số 1 trên quốc lộ 51, Trạm thu phí Hải Dương và Trạm thu phí Quán Toan trên quốc lộ 5.
Đề án này đã được Bộ Tài chính thống nhất tại Văn bản số 11757/TC-HCNS ngày 18/10/2004 và Bộ Giao thông vận tải đã có quyết định số 644/QĐ-BGTVT phê duyệt đề án, người dân hết sức quan tâm.
Tháng 4/2005, Cục Đường bộ Việt Nam mở thầu bán thương quyền thu phí đường bộ có thời hạn đối với hai trạm Hải Dương và trạm Quán Toan theo quy định. Đơn vị trúng thầu là Công ty Quản lý và Sửa chữa đường bộ 234 với giá gần 500 tỷ đồng.
Nhưng cho đến nay, đã gần 8 năm trôi qua giữa Cục đường bộ Việt Nam (nay là Tổng cục Đường bộ) và nhà trúng thầu vẫn chưa thể ký được hợp đồng quản lý, khai thác hai trạm thu phí trên, cho dù Bộ trưởng Bộ Giao thông vận tải thời điểm đó đã ban hành hai quyết định 4002 và 4003 phê duyệt kết quả đấu thầu. Hàng kilôgam văn bản cùng các cuộc họp hành được trao qua đổi lại, nhiều tỷ đồng của Nhà nước và doanh nghiệp đã phải chi phí cho cuộc thầu này nhưng nay vẫn chưa đến hồi kết.
Lý do cuộc thầu gần 8 năm dang dở được chính Bộ Giao thông vận tải thừa nhận tại Văn bản số 4356/BGTVT-TC báo cáo Thủ tướng Chính phủ, đó chính là khi mời thầu thì hai trạm thu phí đặt ở vị trí cũ. Sau đó phía các cơ quan Nhà nước di chuyển trạm đến vị trí mới đã làm thay đổi lưu lượng xe qua trạm, dẫn tới số phí thu được khác với căn cứ tính toán trong hồ sơ mời thầu; với Trạm Quán Toan khi mời thầu còn có trạm phụ, sau khi chuyển đến vị trí mới (gọi là Trạm số 2 - quốc lộ 5) thì không còn trạm phụ nữa, nên chi phí tổ chức thu phí thay đổi; bên cạnh đó, chính sách đã có sự thay đổi ở chỗ các trạm không được thu phí xe máy (sau thời điểm đã đấu thầu) trong khi hồ sơ mời thầu trước đó có tính đến thu phí sử dụng đường bộ đối với các loại xe máy…
Khách quan mà nói, nguyên nhân dẫn tới cuộc thầu 8 năm chưa kết thúc gây khó khăn cho công tác quản lý và nguồn thu của Nhà nước, thiệt hại cho doanh nghiệp và ảnh hưởng tới đi lại của người dân, phần lớn trách nhiệm thuộc về các cơ quan quản lý của Bộ Giao thông vận tải cùng với các đơn vị hữu quan. Ngoài ra, còn vì sự thay đổi của chính sách như bỏ thu phí đối với xe máy và việc di chuyển trạm tới vị trí khác ảnh hưởng trực tiếp tới nguồn thu…
Chính Bộ Giao thông vận tải đã thừa nhận những tồn tại nói trên trong báo cáo số 4356/BGTVT-TC gửi Thủ tướng Chính phủ, cho rằng việc chuyển giao quyền thu phí hai trạm trên quốc lộ 5 là công tác thí điểm để thực hiện chủ trương xã hội hoá công tác thu phí nhằm huy động vốn xây dựng và bảo trì đường bộ.
Đồng thời tại văn bản này, Bộ Giao thông vận tải cũng nhận thấy cần phải xem xét, giải quyết có lý, có tình, đúng quy định và không làm thất thu cho ngân sách Nhà nước, thiệt hại cho nhà đầu tư…
Thiện chí như vậy, nhưng tại văn bản 1724/BGTVT - TC mới đây trả lời đơn vị trúng thầu 8 năm mà không được ký hợp đồng quản lý, thu phí, Bộ Giao thông vận tải mới chỉ dừng ở mức chia sẻ những khó khăn và rất mong đơn vị tiếp tục hoạt động sản xuất ổn định và phát triển. Thiệt hại chưa tính hết, nhưng tác động tới nhiệt huyết của các nhà đầu tư qua các vụ việc như thế khi bỏ vốn vào các công trình giao thông chắc là khó tránh?!
Người dân hy vọng, đã đổi mới cơ chế quản lý các trạm thu phí thì cũng cần phải cải cách cả cách hành tự của các cơ quan hữu trách trong lĩnh vực này mới đem lại hiệu quả
