Nâng cao chất lượng nguồn nhân lực: Đào tạo cần đúng và trúng

Nguồn lao động dồi dào nhưng chất lượng chưa cao

Theo Cục Thống kê, trong giai đoạn từ năm 2021 - 2024, Việt Nam vẫn đang thời kỳ cơ cấu dân số vàng với quy mô dân số trong độ tuổi lao động dồi dào và tăng hàng năm. Đây là lợi thế để bổ sung lực lượng lao động. Năm 2024, lực lượng lao động từ 15 tuổi trở lên đạt 53 triệu người, tăng khoảng 575,4 nghìn người so với năm 2023, tăng gần 2,4 triệu người so với năm 2021. Cùng với quá trình phát triển các ngành kinh tế, cơ cấu lao động theo ngành của Việt Nam có sự chuyển hướng tích cực, giảm tỷ trọng lao động trong khu vực nông, lâm nghiệp và thủy sản, tăng tỷ trọng trong khu vực công nghiệp, xây dựng và khu vực dịch vụ. Tỷ trọng lao động trong khu vực nông, lâm nghiệp và thủy sản giảm liên tục, từ 48,6% năm 2010 xuống còn 26,5% năm 2024.

Thu nhập bình quân của người lao động tiếp tục được cải thiện, tăng lên ở hầu hết các ngành kinh tế. Năm 2024, thu nhập bình quân tháng của người lao động là 7,7 triệu đồng, tăng 8,6%, tương ứng tăng 610 nghìn đồng so với năm trước. Tình trạng thất nghiệp và thiếu việc làm tiếp tục có xu hướng giảm nhờ tình hình kinh tế - xã hội của nước ta duy trì xu hướng tích cực, đạt được nhiều kết quả quan trọng. Tỷ lệ thiếu việc làm của lao động trong độ tuổi năm 2024 là 1,84%, giảm 0,18 điểm phần trăm so với năm trước.

Tuy vậy, theo ông Nguyễn Huy Minh, Phó Trưởng ban Thống kê dân số và lao động (Cục Thống kê), vấn đề đáng chú ý là tỷ lệ lao động qua đào tạo có bằng, chứng chỉ năm 2024 chỉ đạt 28,3%. Như vậy, với tổng số 53 triệu lao động thì phần đông là lao động giản đơn. Cả nước có khoảng 38 triệu lao động chưa qua đào tạo từ sơ cấp trở lên.

“Thị trường lao động thiếu trầm trọng lao động chuyên môn kỹ thuật trình độ cao. Con số khiêm tốn về lao động đã qua đào tạo cho thấy chất lượng nguồn nhân lực lao động hiện còn nhiều bất cập, hạn chế. Trong đó cơ cấu lao động chưa hợp lý, cả về trình độ và về phân bố theo khu vực. Về cơ cấu, có tình trạng "thừa thầy, thiếu thợ" do lao động qua đào tạo đại học và sau đại học chiếm tỷ lệ lớn và gia tăng nhanh chóng, trong khi nền kinh tế thiếu trầm trọng đội ngũ lao động chuyên môn kỹ thuật có trình độ cao đẳng và trung cấp”, ông Minh phân tích.

Nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, yêu cầu cấp bách

TS Trịnh Thu Nga, Phó viện trưởng Viện Khoa học tổ chức Nhà nước và Lao động cho rằng, trước thực tế về chất lượng nguồn nhân lực hiện nay thì xây dựng các chính sách và chương trình đào tạo cụ thể là yêu cầu cấp thiết. “Do không được đào tạo bài bản nên rất nhiều lao động hiện nay đang chấp nhận làm việc ở khu vực phi chính thức, với các công việc dễ tổn thương, không được đóng bảo hiểm xã hội, không có hợp đồng lao động. Tỷ lệ 64,6% lao động làm việc ở khu vực phi chính thức năm 2024 là con số lớn so với các nước trong khu vực và trên thế giới. Điều đó đặt ra những thách thức không nhỏ trong việc nâng cao trình độ chuyên môn kỹ thuật của người lao động”, TS Trịnh Thu Nga đánh giá.

Trước thực tế này, chuyên gia lao động Phạm Minh Huân, nguyên Thứ trưởng Bộ Lao động, Thương binh và Xã hội cũng cho rằng, chất lượng nguồn nhân lực có vấn đề. Đơn cử như việc, con số mới chỉ có khoảng 28% lao động đã qua đào tạo, có bằng cấp và chứng chỉ cho thấy thị trường lao động vẫn chủ yếu là lao động phổ thông, lao động có tay nghề thấp.

“Trong khi đó, bối cảnh phát triển hiện nay, yêu cầu rất lớn về nguồn nhân lực chất lượng cao. Như vậy, trong thời gian tới, chúng ta phải cố gắng nhiều hơn để giải quyết vấn đề này. Có 3 vấn đề liên quan đến nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, chúng ta cần phải chú ý đó là hệ thống pháp luật, chính sách của chúng ta đã sửa đổi rồi nhưng chưa đáp ứng được thì cần phải tiếp tục hoàn thiện. Thứ hai là cần phải tổ chức lại hệ thống các trường, các cơ sở đào tạo nghề làm sao đáp ứng được nhu cầu của thị trường lao động hiện nay. Thứ ba là phải tăng cường hội nhập trong đào tạo nghề, tạo ra sự gắn kết với các nước trong khu vực và quốc tế, gắn kết giữa doanh nghiệp và cơ sở đào tạo”, ông Huân nói.

Hiện nay, làn sóng đầu tư vào các ngành công nghiệp, công nghệ cao đang tăng rất nhanh. Cụ thể là các ngành như: Công nghiệp bán dẫn; công nghiệp thông minh; công nghệ màng mỏng (Fintech); năng lượng tái tạo/công nghệ sạch (Renewable energy/ Clean tech); vật liệu mới (graphene, skyrmions, bio-plastic... Do đó, yêu cầu chất lượng nguồn nhân lực còn được đặt ra cao hơn nữa. Đào tạo đúng và trúng để khắc phục những bất cập của thị trường lao động hiện nay cần phải được giải quyết thật nhanh chóng.

“Chúng ta vẫn đang đào tạo rất nhiều ngành nghề mà thị trường không có nhu cầu sử dụng. Từ trình độ đại học, cho đến cao đẳng, trung cấp đang có rất nhiều lao động không có việc làm. Việc này xuất phát từ việc đào tạo không sát với nhu cầu thị trường. Do đó, đào tạo phải đúng và trúng, đào tạo phải theo nhu cầu của thị trường. Nhưng đi cùng với nó là việc phải dự đoán được nhu cầu trong ngắn hạn 3 – 5 năm tới, rồi dự đoán dài hạn hơn. Phải dự đoán được nhu cầu của thị trường thì mới có chiến lược đào tạo phù hợp và sát với nhu cầu thật của thị trường. Đẩy mạnh đào tạo theo nhu cầu của thị trường và tăng cường liên kết giữa cơ sở đào tạo với doanh nghiệp. Làm sao mà đào tạo ra đáp ứng được nhu cầu của doanh nghiệp thì nhân lực đào tạo ra thị trường mới hấp thụ được”, ông Huân cho hay.