Tình trạng sản xuất, kinh doanh thuốc giả, thuốc kém chất lượng, không rõ nguồn gốc diễn biến phức tạp, len lỏi từ thị trường truyền thống đến thương mại điện tử, đe dọa sức khỏe người dân. PV Báo CAND trao đổi với Đại tá Trần Đức Đông, Chánh Văn phòng Thường trực Ban Chỉ đạo quốc gia chống buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả (Ban Chỉ đạo 389 quốc gia) về giải pháp nâng cao hiệu quả đấu tranh, ngăn chặn thuốc giả, bảo vệ sức khỏe cộng đồng.
PV: Thưa ông, tình hình sản xuất, kinh doanh thuốc giả, thuốc không đạt tiêu chuẩn chất lượng, thuốc không rõ nguồn gốc tại Việt Nam hiện nay đang diễn biến như thế nào?
Đại tá Trần Đức Đông: Theo tổng hợp của Văn phòng Thường trực Ban Chỉ đạo 389 quốc gia về kết quả thực hiện Chỉ thị số 17/CT-TTg của Thủ tướng Chính phủ về tăng cường đấu tranh chống buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả đối với các nhóm mặt hàng dược phẩm, mỹ phẩm, thực phẩm chức năng, dược liệu và vị thuốc y học cổ truyền, trong năm qua, các lực lượng chức năng trên toàn quốc đã phát hiện, xử lý gần 4.000 vụ việc vi phạm. Trong đó, có 1.603 vụ liên quan đến dược phẩm, 81 vụ về dược liệu và 18 vụ về vị thuốc y học cổ truyền.
Qua thực tiễn đấu tranh cho thấy, tình trạng sản xuất, kinh doanh thuốc tân dược giả, thuốc không đạt tiêu chuẩn chất lượng, thuốc không rõ nguồn gốc tiếp tục diễn biến phức tạp. Các cơ quan chức năng, đặc biệt là lực lượng Công an, đã phát hiện, xử lý nhiều vụ án lớn về sản xuất, buôn bán hàng giả là thuốc chữa bệnh, thuốc phòng bệnh.
Đáng lo ngại, vi phạm không chỉ diễn ra trên thị trường thương mại truyền thống mà còn lan rộng trên môi trường mạng, thương mại điện tử, thậm chí có yếu tố xuyên quốc gia. Các đối tượng làm giả nhiều nhóm thuốc như kháng sinh, thuốc giảm đau, hạ sốt, thuốc tim mạch, vitamin, khoáng chất, thậm chí cả thuốc điều trị ung thư.
Bên cạnh đó, thuốc không đạt tiêu chuẩn chất lượng, thuốc không rõ nguồn gốc có thể được đưa vào thị trường qua nhiều con đường, từ hàng xách tay, nhập lậu đến vi phạm ngay tại các cơ sở kinh doanh, nhà thuốc bán buôn, bán lẻ trong nước. Thực trạng này tiềm ẩn nguy cơ trực tiếp đối với sức khỏe, tính mạng người bệnh, đồng thời gây tổn hại niềm tin của người dân đối với thị trường dược phẩm.
PV: Những phương thức, thủ đoạn nào đang được các đối tượng sử dụng phổ biến, thưa ông? Đâu là những vấn đề đáng lo ngại nhất trong bối cảnh thương mại điện tử phát triển mạnh?
Đại tá Trần Đức Đông: Các đối tượng ngày càng sử dụng phương thức, thủ đoạn tinh vi, có sự phân công, tổ chức nhằm che giấu hành vi vi phạm và né tránh sự kiểm tra, phát hiện của cơ quan chức năng.
Một trong những thủ đoạn phổ biến là lựa chọn làm giả những loại thuốc bán chạy trên thị trường, sau đó tổ chức sản xuất phân tán tại nhiều địa điểm, chia nhỏ các công đoạn như pha trộn nguyên liệu, dập khuôn, in bao bì, đóng gói. Các đối tượng có thể thuê lao động phổ thông thực hiện một số khâu gia công, đóng gói để hạn chế việc lộ diện toàn bộ quy trình sản xuất. Việc sử dụng bao bì in xuất xứ nước ngoài cũng được tận dụng nhằm tạo vỏ bọc, đánh vào tâm lý tin tưởng của người tiêu dùng.
Trên môi trường mạng, các đối tượng sử dụng mạng xã hội, sàn thương mại điện tử để quảng bá, giao dịch; lợi dụng tài khoản ảo, hoạt động mua bán không có hóa đơn, chứng từ để che giấu danh tính, nguồn gốc hàng hóa. Việc vận chuyển, phân phối còn được thực hiện thông qua dịch vụ bưu chính, chuyển phát nhanh, đội ngũ giao hàng, khiến quá trình truy xuất, xác định đầu mối vi phạm gặp nhiều khó khăn.
Đặc biệt, các hành vi quảng cáo sai sự thật, thổi phồng công dụng sản phẩm đang đặt ra thách thức lớn. Đối tượng có thể lợi dụng hình ảnh, uy tín của bác sĩ, dược sĩ, người nổi tiếng hoặc sử dụng công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI) để tạo nội dung quảng cáo giả mạo, gây nhầm lẫn, đánh lừa người tiêu dùng.
Điều đáng lo ngại là người dân có thể tiếp cận, đặt mua các sản phẩm này rất dễ dàng, trong khi không đủ thông tin để kiểm chứng về nguồn gốc, chất lượng. Vì vậy, đấu tranh với thuốc giả trên không gian mạng không chỉ là phát hiện, thu giữ hàng hóa vi phạm mà còn phải làm rõ phương thức tổ chức, các mắt xích trong đường dây, dòng tiền, kênh quảng cáo và mạng lưới phân phối để xử lý triệt để.
PV: Thời gian qua, công tác phối hợp giữa các lực lượng trong đấu tranh chống thuốc giả đã đạt những kết quả gì? Từ thực tiễn triển khai, theo ông, cần tập trung vào những giải pháp nào để nâng cao hiệu quả công tác này?
Đại tá Trần Đức Đông: Có thể khẳng định, công tác phối hợp liên ngành giữa các cơ quan Y tế, Công an, Quản lý thị trường, Hải quan và các lực lượng liên quan thời gian qua ngày càng đi vào thực chất, hiệu quả hơn.
Kết quả phát hiện, xử lý nhiều vụ án lớn về sản xuất, buôn bán hàng giả, đặc biệt là hàng giả là thuốc chữa bệnh, thuốc phòng bệnh, đã cho thấy vai trò quan trọng của sự phối hợp giữa các lực lượng. Qua đó, nhiều tổ chức, đường dây hoạt động với quy mô lớn, có sự liên kết của các đối tượng ở nhiều địa phương đã bị bóc gỡ; nhiều sản phẩm không bảo đảm chất lượng được thu hồi, các cảnh báo được phát đi nhằm hạn chế nguy cơ ảnh hưởng đến sức khỏe người tiêu dùng.
Tuy nhiên, thực tế vẫn còn những khó khăn, hạn chế. Ở một số nơi, có thời điểm, công tác phối hợp giữa các lực lượng chức năng chưa thực sự đồng bộ. Việc phân định chức năng, nhiệm vụ, thẩm quyền trong một số trường hợp còn chồng chéo; một số quy định pháp luật còn khoảng trống. Quy trình giám định, kiểm nghiệm có trường hợp kéo dài, chi phí cao, ảnh hưởng đến tiến độ xác minh, xử lý vi phạm.
Thời gian tới, Văn phòng Thường trực Ban Chỉ đạo 389 quốc gia sẽ tiếp tục tham mưu Ban Chỉ đạo chỉ đạo các bộ, ngành, địa phương triển khai hiệu quả các chủ trương, chỉ đạo của Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ, Trưởng Ban Chỉ đạo 389 quốc gia về công tác chống buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả trong tình hình mới, trong đó có Chỉ thị số 17/CT-TTg.
Trọng tâm là tăng cường kiểm tra các tuyến, lĩnh vực, địa bàn trọng điểm, nơi có nguy cơ cao phát sinh vi phạm; tập trung đấu tranh, xử lý các đường dây, tụ điểm sản xuất, buôn bán hàng giả quy mô lớn, các đối tượng lợi dụng thương mại điện tử để tiêu thụ hàng hóa vi phạm.
Cùng với đó, cần rà soát, hoàn thiện hành lang pháp lý, khắc phục những bất cập, chồng chéo trong quy định và tổ chức thực hiện; nâng cao trách nhiệm của từng cơ quan, đơn vị, xác định rõ đầu mối phối hợp, cơ chế trao đổi thông tin, chia sẻ dữ liệu và xử lý vụ việc. Việc ứng dụng khoa học, công nghệ, đẩy mạnh chuyển đổi số trong quản lý, giám sát, truy xuất nguồn gốc và phát hiện vi phạm cũng cần được chú trọng.
Một giải pháp có ý nghĩa lâu dài là tăng cường tuyên truyền, nâng cao nhận thức, trách nhiệm của người dân, doanh nghiệp và các cơ sở kinh doanh dược phẩm; hướng dẫn người tiêu dùng nhận diện, lựa chọn thuốc có nguồn gốc rõ ràng, mua tại các cơ sở hợp pháp, kịp thời thông tin cho cơ quan chức năng khi phát hiện dấu hiệu bất thường.
Tôi cho rằng, chỉ khi triển khai đồng bộ các giải pháp phòng ngừa, kiểm tra, phát hiện và xử lý vi phạm, đồng thời phát huy trách nhiệm của các lực lượng, doanh nghiệp và người dân, công tác chống buôn lậu, gian lận thương mại, hàng giả nói chung, trong lĩnh vực y tế nói riêng mới đạt hiệu quả bền vững. Mục tiêu cao nhất là bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, bảo đảm an toàn sức khỏe cộng đồng, giữ gìn môi trường kinh doanh lành mạnh và trật tự thị trường.
PV: Trân trọng cảm ơn ông!
