Chuyên gia thật, chuyên môn “ảo”

Trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo, nhiều người được gọi là chuyên gia nhưng lại thiếu nền tảng chuyên môn thực thụ. AI đang giúp con người làm việc nhanh hơn, nhưng cũng dần thay thế tư duy độc lập, đặt ra thách thức lớn cho chất lượng lao động tương lai.

Trung Quốc chặn AI trong kỳ thi Gaokao

Từ học sinh ôn thi đến nhân viên văn phòng, AI đang trở thành công cụ không thể thiếu. Nhưng khi máy móc đảm nhận phần lớn công việc tư duy, nhiều người bắt đầu "quen" với việc có câu trả lời sẵn, mà không cần hiểu rõ bản chất vấn đề. Một thế hệ chuyên gia thật nhưng kiến thức ảo đang dần hình thành. Đầu tháng 6 vừa này, Trung Quốc đã bất ngờ vô hiệu hóa hàng loạt công cụ AI như Qwen, Doubao và Yuanbao trong kỳ thi đại học Gaokao để ngăn chặn gian lận.

Chuyên gia thật, chuyên môn “ảo” -0
Sẽ ra sao nếu bác sĩ “ảo” khám chữa bệnh cho người thật? Nguồn: China Daily.

Dù là biện pháp nhất thời, quyết định này làm dấy lên lo ngại sâu sắc: nếu AI có thể giải đề thay học sinh, liệu năng lực thật còn được đào tạo? Không chỉ trong giáo dục, ở nhiều ngành nghề, AI đang hỗ trợ viết báo cáo, lập trình, phân tích số liệu, thậm chí tư vấn chiến lược. Người dùng có thể tạo ra sản phẩm chỉ bằng vài câu lệnh, mà không cần hiểu cách thức vận hành. Theo thời gian, chính những người được gọi là “chuyên gia” cũng mất dần nền tảng chuyên môn thực sự.

Khi AI thay tư duy, năng lực con người bị bào mòn

Theo Tổ chức Lao động Quốc tế ILO, khoảng 14% công việc toàn cầu đang đứng trước nguy cơ bị thay thế bởi AI và tự động hóa. Dự báo của công ty nghiên cứu Anthropic cho biết, tới năm 2030, có thể một nửa công việc văn phòng cấp thấp sẽ biến mất, khi AI đảm nhận phần lớn quy trình lặp lại.

Nguy hiểm hơn, con người không chỉ mất việc, mà còn mất đi kỹ năng. Nhiều nhân viên trẻ hiện nay có thể sử dụng AI để viết báo cáo nhanh chóng, nhưng khi được yêu cầu trình bày quy trình hoặc phân tích sâu, lại lúng túng. Tình trạng này đang tạo ra một lớp nhân sự "rỗng kiến thức", dù hồ sơ năng lực có vẻ hoàn hảo.

Chất lượng thật không thể đến từ kỹ năng đi tắt

Các chuyên gia gọi đây là hiện tượng "chuyên môn ảo" – tức năng lực biểu hiện bên ngoài không phản ánh đúng trình độ thực sự bên trong. Giống như một ngôi nhà xây bằng vật liệu nhẹ, nếu không có nền móng vững chắc, sẽ dễ dàng sụp đổ khi có biến động. AI có thể giúp tăng tốc công việc, nhưng không thể thay thế tư duy phản biện, sáng tạo và kỹ năng giải quyết vấn đề – những yếu tố cốt lõi để duy trì chất lượng chuyên môn.

Việc sử dụng AI mà không kiểm soát sẽ khiến con người đánh mất năng lực, dẫn tới sự suy giảm không chỉ cá nhân mà cả toàn ngành. Trong ngành y, một số bác sĩ trẻ hiện nay sử dụng AI để hỗ trợ chẩn đoán hình ảnh, lập kế hoạch điều trị và tra cứu phác đồ. Điều này giúp tối ưu thời gian, nhưng cũng dẫn đến tình trạng lệ thuộc.

Một số cơ sở y tế tại Mỹ từng ghi nhận trường hợp bác sĩ không thể đưa ra quyết định lâm sàng khi hệ thống AI tạm ngưng hoạt động, do thiếu khả năng phân tích độc lập. Một nghiên cứu của Đại học Stanford cho thấy 27% sinh viên y khoa dựa vào AI như ChatGPT để làm bài kiểm tra lâm sàng, nhưng lại không thể giải thích cơ sở của quyết định khi bị hỏi ngược.

Những ví dụ này cho thấy, nếu chỉ dựa vào công cụ mà thiếu nền tảng chuyên môn, ngay cả ngành nghề đòi hỏi tính chính xác cao như y tế cũng có thể đối mặt với hậu quả nghiêm trọng.

Làm sao để công nghệ bổ trợ, không thay thế con người?

Giải pháp không nằm ở việc cấm AI, mà là trang bị kỹ năng sử dụng AI có trách nhiệm. Các chương trình đào tạo cần chú trọng vào tư duy phân tích, kỹ năng kiểm tra và xác thực thông tin, thay vì chỉ dạy cách sử dụng công cụ.

Ở cấp độ doanh nghiệp, cần thiết lập cơ chế đánh giá năng lực thực sự, thay vì chỉ dựa vào sản phẩm đầu ra. Trong môi trường học đường, nên khuyến khích học sinh sử dụng AI như một trợ lý, chứ không phải người làm bài hộ.

Về phía chính sách, các quốc gia cần xây dựng khung pháp lý rõ ràng để quản lý việc tích hợp AI vào lao động, tránh tình trạng “bằng giả, kiến thức giả, năng lực ảo”. Chuyên môn thật cần nhiều hơn một câu lệnh AI. Trong một thế giới nơi AI có thể viết, nói, tính toán thay con người, điều quan trọng nhất không phải là tốc độ hay sự tiện lợi, mà là giữ lại năng lực tư duy và hiểu biết sâu sắc.

Một xã hội phát triển không thể đặt tương lai vào tay những “chuyên gia thật” chỉ biết dựa vào “chuyên môn ảo”. Giữ vững giá trị thật trong kỷ nguyên số là thách thức, nhưng cũng là điều kiện sống còn để con người không bị chính công nghệ mình tạo ra làm lu mờ.

Huy Tuấn

Các tin khác

FPT thúc đẩy hợp tác công nghệ, đầu tư giữa Việt Nam và Đan Mạch

FPT thúc đẩy hợp tác công nghệ, đầu tư giữa Việt Nam và Đan Mạch

Ngày 20/10, tại Copenhagen (Đan Mạch), trước sự chứng kiến của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm và Nhà Vua Đan Mạch Frederik X, Tập đoàn FPT - doanh nghiệp công nghệ hàng đầu Việt Nam hiện diện tại 31 quốc gia và vùng lãnh thổ, cùng Viện Niels Bohr thuộc Đại học Copenhagen, một trong những trung tâm nghiên cứu và phát triển công nghệ lượng tử hàng đầu thế giới, trao Biên bản ghi nhớ hợp tác trong lĩnh vực khoa học và công nghệ thông tin lượng tử.

AI: Ai muốn mua?

AI: Ai muốn mua?

Một cuộc khảo sát 8.000 người Mỹ của công ty nghiên cứu thị trường Parks Associates cho thấy chỉ có 15% đã hoặc đang trả tiền để sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI). Trong số đó thì chỉ có 11,25% cho biết họ dự định sử dụng thiết bị và dịch vụ AI có trả phí trong lâu dài. Nếu đem áp dụng những con số trên lên toàn nước Mỹ thì có nghĩa là chỉ có khoảng 13 triệu hộ gia đình nước này sẵn sàng trả tiền để sử dụng AI. Đây là con số rất thấp so với kỳ vọng của các nhà đầu tư đã bỏ ra hàng tỷ USD vào ngành công nghiệp AI.

Tạm biệt cảnh “lõm” sóng di động tại “bản làng bị bỏ quên”

Tạm biệt cảnh “lõm” sóng di động tại “bản làng bị bỏ quên”

Nằm sâu trong vùng lõi Khu bảo tồn thiên nhiên Hữu Liên (Lạng Sơn), bản Lân Đặt nhiều năm sống tách biệt: chưa có đường hoàn thiện, chưa có điện lưới, không sóng liên lạc. Mới đây, chiếc điện thoại trong tay bà con thực sự gọi được ra bên ngoài, khi trạm phát sóng đầu tiên chính thức hoạt động.

Khởi động Teen Safety School Tour 2026: Bảo vệ trẻ em trên môi trường số

Khởi động Teen Safety School Tour 2026: Bảo vệ trẻ em trên môi trường số

Với thông điệp “Có Vaccine Số, tự tin khám phá – làm chủ thế giới số!”, chương trình kỳ vọng góp phần xây dựng thế hệ công dân số có kiến thức, kỹ năng, bản lĩnh và trách nhiệm, đồng thời thúc đẩy sự chung tay của toàn xã hội trong bảo vệ trẻ em trên không gian mạng.

67 đội tuyển tranh tài tại vòng Chung khảo Cuộc thi “Sinh viên an ninh mạng 2026”

67 đội tuyển tranh tài tại vòng Chung khảo Cuộc thi “Sinh viên an ninh mạng 2026”

Với thông điệp “Tuổi trẻ số, kiến tạo tương lai an toàn”, cuộc thi hướng tới khơi dậy tinh thần chủ động, sáng tạo và bản lĩnh của thế hệ trẻ trong việc góp phần bảo vệ không gian mạng. Đây không chỉ là sân chơi để sinh viên thử sức, vận dụng kiến thức và năng lực chuyên môn, mà còn góp phần phát hiện, bồi dưỡng những nhân tố tiềm năng, hướng tới xây dựng đội ngũ nhân lực chất lượng cao cho lĩnh vực an ninh mạng tại Việt Nam trong tương lai.

Báo chí CAND trước bài toán kép: Tăng tốc bằng AI, giữ vững lòng tin

Báo chí CAND trước bài toán kép: Tăng tốc bằng AI, giữ vững lòng tin

Hàng nghìn giờ tư liệu quý được lưu giữ qua nhiều thập kỷ, nhưng để tìm lại vài giây hình ảnh, phóng viên có khi phải mất cả buổi, thậm chí cả ngày. Trong khi AI đang mở ra khả năng tìm kiếm chỉ bằng một câu lệnh, các tòa soạn lại đối mặt với nỗi lo khác: Tin giả, deepfake và những cuộc tấn công mạng ngày càng tinh vi. Làm thế nào để tận dụng sức mạnh công nghệ mà vẫn giữ được sự chính xác và niềm tin của công chúng?

MobiFone được vinh danh tại Vietnam Digital Awards 2026

MobiFone được vinh danh tại Vietnam Digital Awards 2026

Chiều 14/10, tại Hà Nội, Lễ trao Giải thưởng Chuyển đổi số Việt Nam lần thứ 9 – Vietnam Digital Awards (VDA) 2026 đã diễn ra với thông điệp “Tôn vinh giá trị thực – Lan tỏa tương lai số”. Tổng Công ty Viễn thông MobiFone được vinh danh với 6 giải thưởng, khẳng định những nỗ lực và cam kết của doanh nghiệp trong đổi mới sáng tạo, phát triển các sản phẩm, giải pháp công nghệ số và thúc đẩy chuyển đổi số trong nhiều lĩnh vực của đời sống kinh tế – xã hội.

"Lạm phát giấc mơ" trong thời AI

"Lạm phát giấc mơ" trong thời AI

Chưa bao giờ con người có nhiều cơ hội để mơ về thành công như hiện nay. Chỉ với một chiếc điện thoại và vài công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), người trẻ có thể xây dựng kế hoạch khởi nghiệp, tạo ra sản phẩm hay phác thảo tương lai của chính mình trong vài phút. Nhưng khi giấc mơ ngày càng dễ được tạo ra, năng lực biến chúng thành hiện thực chưa chắc tăng tương ứng. Một nghịch lý đang hình thành: “Lạm phát giấc mơ”, khi kỳ vọng ngày càng lớn, còn cảm giác hài lòng với cuộc sống ngày càng trở nên xa xỉ.

Samsung đưa AI vào hệ sinh thái thiết bị gia dụng thông minh

Samsung đưa AI vào hệ sinh thái thiết bị gia dụng thông minh

Ngày 14/10, tại Hà Nội, Samsung Electronics tổ chức sự kiện The Brief 2026, giới thiệu các sản phẩm và giải pháp ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong lĩnh vực thiết bị gia dụng, điều hòa không khí và giặt là tại thị trường Đông Nam Á và Châu Đại Dương.