Từ lạm phát giấc mơ đến “ảo giác tiến bộ” trong thời đại AI
Nếu trước đây, một công việc ổn định, một mái ấm và khả năng chăm lo cho gia đình từng là những cột mốc đáng tự hào, thì ngày nay, với không ít người trẻ, chừng ấy dường như không còn đủ. Tuổi 25 phải có sự nghiệp, tuổi 30 phải sở hữu nhà riêng, phải tự do tài chính, thậm chí kiếm tiền ngay cả khi đang ngủ. Mạng xã hội liên tục phô bày những triệu phú tuổi đôi mươi, những doanh nhân thành đạt và những cuộc đời tưởng chừng hoàn hảo. Trong khi đó, hàng triệu người đang sống tử tế, lao động nghiêm túc và đóng góp cho xã hội lại hiếm khi được thuật toán ưu ái.
Đó là “lạm phát giấc mơ”: Khi thành công của số ít trở thành tiêu chuẩn của số đông, còn những thành tựu bình thường dần bị xem là không đủ.
Người trẻ có nhiều hình mẫu để noi theo hơn, nhưng cũng có nhiều lý do hơn để cảm thấy mình thất bại. Họ không còn đo sự tiến bộ bằng khoảng cách giữa bản thân hôm nay và hôm qua, mà bằng khoảng cách với những cuộc đời hào nhoáng trên màn hình.
AI và cái bẫy “ảo giác tiến bộ”
AI đang đẩy hiện tượng lạm phát giấc mơ sang một giai đoạn mới. Một người chưa biết lập trình có thể tạo nguyên mẫu phần mềm. Một sinh viên chưa hiểu sâu vấn đề vẫn có thể sở hữu bài luận hoàn chỉnh. Một người chưa từng kinh doanh cũng có thể trình bày kế hoạch khởi nghiệp đầy thuyết phục.
Công nghệ đang dân chủ hóa cơ hội, nhưng đồng thời có thể tạo ra “ảo giác tiến bộ”, khi con người nhầm lẫn giữa kết quả được công cụ tạo ra với năng lực thực sự của bản thân.
Vấn đề không phải có nên sử dụng AI hay không, mà là sử dụng để làm gì. Với những công việc mà kết quả là mục tiêu, cần ưu tiên công cụ mang lại chất lượng, tốc độ và độ chính xác, trong đó có AI. Không có lý do gì để con người mất hàng giờ cho những tác vụ máy móc có thể hỗ trợ thực hiện hiệu quả hơn.
Nhưng với những công việc mà quá trình chính là mục tiêu, như học cách lập luận, giải quyết vấn đề, hình thành tư duy phản biện, trí tuệ con người phải được ưu tiên. AI nên đóng vai trò hỗ trợ, thay vì thay thế quá trình suy nghĩ. Một học sinh dùng AI để kiểm tra lời giải có thể học tốt hơn nhưng nếu dùng AI để giải hộ mọi bài toán, em có thể đạt điểm cao mà không thực sự tiến bộ. AI có thể rút ngắn con đường đến câu trả lời, nhưng không thể thay thế con đường giúp con người hiểu được câu trả lời ấy.
Đừng để giấc mơ lớn hơn năng lực
Tại Việt Nam, khi người trẻ đang đối diện với áp lực việc làm, thu nhập và chi phí nhà ở, lạm phát giấc mơ càng trở thành vấn đề đáng suy ngẫm. Sẽ thiếu công bằng nếu xã hội liên tục cổ vũ người trẻ phải giàu nhanh, thành công sớm, nhưng lại coi mọi sự chậm trễ là biểu hiện của thiếu nỗ lực. Càng nguy hiểm hơn nếu công nghệ khiến họ tin rằng có thể bỏ qua quá trình tích lũy tri thức, kỷ luật và trải nghiệm thực tế.
Khi lạm phát giấc mơ gặp ảo giác tiến bộ, một vòng xoáy hình thành: Con người mơ lớn hơn nhờ công nghệ, tạo ra nhiều sản phẩm hơn nhờ công nghệ, rồi lấy chính những sản phẩm ấy làm bằng chứng rằng mình đang tiến gần đến thành công.
Trong khi đó, năng lực cốt lõi có thể vẫn giậm chân tại chỗ. Không phải ai cũng cần trở thành doanh nhân hay triệu phú. Một giáo viên tận tâm, một kỹ sư giỏi, một công nhân lành nghề hay một cán bộ tận tụy đều có thể tạo ra những giá trị lớn lao cho xã hội.
Bởi vậy một xã hội mà ai cũng được khuyến khích trở thành người xuất chúng, nhưng không ai còn cảm thấy bình yên với một cuộc đời bình thường, chưa chắc đã là một xã hội hạnh phúc hơn. Và có lẽ, cái giá đắt nhất của lạm phát giấc mơ trong thời đại AI không phải là con người không đạt được thành công, mà là chúng ta ngày càng giỏi tạo ra cảm giác thành công, nhưng lại ngày càng khó nhận ra đâu mới là tiến bộ thực sự.
