Chuyên gia thật, chuyên môn “ảo”

Trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo, nhiều người được gọi là chuyên gia nhưng lại thiếu nền tảng chuyên môn thực thụ. AI đang giúp con người làm việc nhanh hơn, nhưng cũng dần thay thế tư duy độc lập, đặt ra thách thức lớn cho chất lượng lao động tương lai.

Trung Quốc chặn AI trong kỳ thi Gaokao

Từ học sinh ôn thi đến nhân viên văn phòng, AI đang trở thành công cụ không thể thiếu. Nhưng khi máy móc đảm nhận phần lớn công việc tư duy, nhiều người bắt đầu "quen" với việc có câu trả lời sẵn, mà không cần hiểu rõ bản chất vấn đề. Một thế hệ chuyên gia thật nhưng kiến thức ảo đang dần hình thành. Đầu tháng 6 vừa này, Trung Quốc đã bất ngờ vô hiệu hóa hàng loạt công cụ AI như Qwen, Doubao và Yuanbao trong kỳ thi đại học Gaokao để ngăn chặn gian lận.

Chuyên gia thật, chuyên môn “ảo” -0
Sẽ ra sao nếu bác sĩ “ảo” khám chữa bệnh cho người thật? Nguồn: China Daily.

Dù là biện pháp nhất thời, quyết định này làm dấy lên lo ngại sâu sắc: nếu AI có thể giải đề thay học sinh, liệu năng lực thật còn được đào tạo? Không chỉ trong giáo dục, ở nhiều ngành nghề, AI đang hỗ trợ viết báo cáo, lập trình, phân tích số liệu, thậm chí tư vấn chiến lược. Người dùng có thể tạo ra sản phẩm chỉ bằng vài câu lệnh, mà không cần hiểu cách thức vận hành. Theo thời gian, chính những người được gọi là “chuyên gia” cũng mất dần nền tảng chuyên môn thực sự.

Khi AI thay tư duy, năng lực con người bị bào mòn

Theo Tổ chức Lao động Quốc tế ILO, khoảng 14% công việc toàn cầu đang đứng trước nguy cơ bị thay thế bởi AI và tự động hóa. Dự báo của công ty nghiên cứu Anthropic cho biết, tới năm 2030, có thể một nửa công việc văn phòng cấp thấp sẽ biến mất, khi AI đảm nhận phần lớn quy trình lặp lại.

Nguy hiểm hơn, con người không chỉ mất việc, mà còn mất đi kỹ năng. Nhiều nhân viên trẻ hiện nay có thể sử dụng AI để viết báo cáo nhanh chóng, nhưng khi được yêu cầu trình bày quy trình hoặc phân tích sâu, lại lúng túng. Tình trạng này đang tạo ra một lớp nhân sự "rỗng kiến thức", dù hồ sơ năng lực có vẻ hoàn hảo.

Chất lượng thật không thể đến từ kỹ năng đi tắt

Các chuyên gia gọi đây là hiện tượng "chuyên môn ảo" – tức năng lực biểu hiện bên ngoài không phản ánh đúng trình độ thực sự bên trong. Giống như một ngôi nhà xây bằng vật liệu nhẹ, nếu không có nền móng vững chắc, sẽ dễ dàng sụp đổ khi có biến động. AI có thể giúp tăng tốc công việc, nhưng không thể thay thế tư duy phản biện, sáng tạo và kỹ năng giải quyết vấn đề – những yếu tố cốt lõi để duy trì chất lượng chuyên môn.

Việc sử dụng AI mà không kiểm soát sẽ khiến con người đánh mất năng lực, dẫn tới sự suy giảm không chỉ cá nhân mà cả toàn ngành. Trong ngành y, một số bác sĩ trẻ hiện nay sử dụng AI để hỗ trợ chẩn đoán hình ảnh, lập kế hoạch điều trị và tra cứu phác đồ. Điều này giúp tối ưu thời gian, nhưng cũng dẫn đến tình trạng lệ thuộc.

Một số cơ sở y tế tại Mỹ từng ghi nhận trường hợp bác sĩ không thể đưa ra quyết định lâm sàng khi hệ thống AI tạm ngưng hoạt động, do thiếu khả năng phân tích độc lập. Một nghiên cứu của Đại học Stanford cho thấy 27% sinh viên y khoa dựa vào AI như ChatGPT để làm bài kiểm tra lâm sàng, nhưng lại không thể giải thích cơ sở của quyết định khi bị hỏi ngược.

Những ví dụ này cho thấy, nếu chỉ dựa vào công cụ mà thiếu nền tảng chuyên môn, ngay cả ngành nghề đòi hỏi tính chính xác cao như y tế cũng có thể đối mặt với hậu quả nghiêm trọng.

Làm sao để công nghệ bổ trợ, không thay thế con người?

Giải pháp không nằm ở việc cấm AI, mà là trang bị kỹ năng sử dụng AI có trách nhiệm. Các chương trình đào tạo cần chú trọng vào tư duy phân tích, kỹ năng kiểm tra và xác thực thông tin, thay vì chỉ dạy cách sử dụng công cụ.

Ở cấp độ doanh nghiệp, cần thiết lập cơ chế đánh giá năng lực thực sự, thay vì chỉ dựa vào sản phẩm đầu ra. Trong môi trường học đường, nên khuyến khích học sinh sử dụng AI như một trợ lý, chứ không phải người làm bài hộ.

Về phía chính sách, các quốc gia cần xây dựng khung pháp lý rõ ràng để quản lý việc tích hợp AI vào lao động, tránh tình trạng “bằng giả, kiến thức giả, năng lực ảo”. Chuyên môn thật cần nhiều hơn một câu lệnh AI. Trong một thế giới nơi AI có thể viết, nói, tính toán thay con người, điều quan trọng nhất không phải là tốc độ hay sự tiện lợi, mà là giữ lại năng lực tư duy và hiểu biết sâu sắc.

Một xã hội phát triển không thể đặt tương lai vào tay những “chuyên gia thật” chỉ biết dựa vào “chuyên môn ảo”. Giữ vững giá trị thật trong kỷ nguyên số là thách thức, nhưng cũng là điều kiện sống còn để con người không bị chính công nghệ mình tạo ra làm lu mờ.

Huy Tuấn

Các tin khác

FPT hiến kế đào tạo nhân tài cho các công nghệ chiến lược

FPT hiến kế đào tạo nhân tài cho các công nghệ chiến lược

Trong bối cảnh Việt Nam và Canada đưa giáo dục và giao lưu nhân dân thành một trụ cột của quan hệ Đối tác Chiến lược, lãnh đạo FPT đề xuất mô hình hợp tác ba nhà và quỹ học bổng chung giữa Nhà nước và doanh nghiệp để đào tạo nhân tài cho AI và các công nghệ chiến lược.

Xác lập “lằn ranh đỏ” của AI để bảo vệ con người, phát triển an toàn, bền vững

Xác lập “lằn ranh đỏ” của AI để bảo vệ con người, phát triển an toàn, bền vững

Trí tuệ nhân tạo (AI) càng mạnh, tốc độ ra quyết định càng nhanh nhưng nếu tốc độ của máy móc vượt quá khả năng kiểm tra và chịu trách nhiệm của con người, một sai sót nhỏ có thể trở thành hậu quả lớn, khó lường. Vấn đề cốt lõi là chúng ta phải làm chủ AI, kiểm soát rủi ro và không để máy móc vượt khỏi sự kiểm soát của con người. Trong bối cảnh phát triển và hội nhập sâu rộng với thế giới, Việt Nam cần làm gì để xây dựng thành công “lá chắn AI” quốc gia vừa đảm bảo an toàn nhưng không mất cơ hội?

Hoàn thiện Luật Sở hữu trí tuệ, bảo đảm liên tục các chính sách cải cách

Hoàn thiện Luật Sở hữu trí tuệ, bảo đảm liên tục các chính sách cải cách

Ngày 24/9/2026, tiếp tục Phiên họp thứ 6, Ủy ban Thường vụ Quốc hội cho ý kiến về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ. Thay mặt cơ quan chủ trì soạn thảo, Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ (KH&CN) Hoàng Minh đã trình bày những nội dung cơ bản của dự án Luật.

Bộ Khoa học và Công nghệ: Thu hẹp khoảng cách trong tiếp cận dịch vụ số

Bộ Khoa học và Công nghệ: Thu hẹp khoảng cách trong tiếp cận dịch vụ số

Hội nghị tổ chức chiều 24/9/2026 tại Hà Nội, đại diện các đơn vị thuộc Bộ, Sở Khoa học và Công nghệ các địa phương cùng doanh nghiệp viễn thông tập trung trao đổi cách thực hiện các quy định về cung cấp dịch vụ, đo tốc độ Internet, kiểm tra, nghiệm thu và chính sách hỗ trợ. Những khó khăn phát sinh tại địa phương cũng được đưa ra thảo luận để thống nhất cách xử lý trong quá trình triển khai.

Chuyển đổi số lấy người dân làm trung tâm

Chuyển đổi số lấy người dân làm trung tâm

Ngày 23/9, Bộ Khoa học và Công nghệ tổ chức Tọa đàm chia sẻ kinh nghiệm về chuyển đổi số với đoàn Cơ quan Công nghệ Chính phủ Singapore (GovTech Singapore) do ông Goh Wei Boon, Tổng Giám đốc GovTech, làm Trưởng đoàn.

Lộ diện các giải pháp AI Việt góp phần xây dựng chủ quyền AI quốc gia

Lộ diện các giải pháp AI Việt góp phần xây dựng chủ quyền AI quốc gia

Âu Lạc Grand Prize, giải thưởng trị giá 1 triệu USD tôn vinh giải pháp AI do người Việt phát triển và làm chủ, vừa công bố 15 giải pháp vào vòng sơ khảo, chọn từ hơn 400 lượt ghi danh. Từ nền tảng hiểu hệ thống pháp luật Việt Nam đến công cụ giải mã bài thuốc cổ truyền, các giải pháp là những mảnh ghép của năng lực AI có chủ quyền mà người Việt đang tự xây dựng.

Ba lớp hỗ trợ an toàn giúp VF 2 tự tin hơn trên phố

Ba lớp hỗ trợ an toàn giúp VF 2 tự tin hơn trên phố

ABS, EBD và TCS trên VinFast VF 2 đảm nhiệm những vai trò khác nhau khi xe phanh gấp, chở thêm người hoặc di chuyển trên mặt đường có độ bám thấp. Kết hợp với kích thước gọn, khả năng vận hành dễ làm quen và chi phí hợp lý, nhóm trang bị này giúp mẫu xe phù hợp hơn với người sử dụng ô tô trong đô thị.

Từ khách hàng đầu tiên đến đối tác AI toàn cầu, dấu ấn FPT tại Canada

Từ khách hàng đầu tiên đến đối tác AI toàn cầu, dấu ấn FPT tại Canada

Từ thương mại, đầu tư đến AI, công nghệ cao và chuyển đổi số, quan hệ Việt Nam - Canada đang mở rộng sang những lĩnh vực có giá trị gia tăng cao. Trong dòng chảy ấy, FPT là một trong những doanh nghiệp Việt Nam sớm hiện diện, kết nối các hệ sinh thái công nghệ hai nước và đưa tri thức quốc tế về phục vụ mục tiêu làm chủ công nghệ lõi, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao cho đất nước.

Kỳ 2: Tạo lực đẩy mới cho hệ sinh thái khởi nghiệp sáng tạo

Kỳ 2: Tạo lực đẩy mới cho hệ sinh thái khởi nghiệp sáng tạo

Từ những cơ chế, chính sách đặc thù được Luật Phát triển đô thị ban hành, TP Hồ Chí Minh đang từng bước thiết kế một hệ thống chính sách mới nhằm tạo thêm dư địa cho khoa học, công nghệ và khởi nghiệp sáng tạo (KNST). Điểm đáng chú ý là cùng với ưu đãi, thành phố đặt ra những điều kiện chặt chẽ về đối ứng nguồn lực, trách nhiệm sử dụng vốn và cơ chế thu hồi, hướng tới mục tiêu vừa khơi thông nguồn lực, vừa bảo đảm hiệu quả đầu tư công.

Mua VF 2 trả góp, người dùng cần tính những khoản nào?

Mua VF 2 trả góp, người dùng cần tính những khoản nào?

Phương án vay tới 100% giá trị xe giúp người mua VF 2 không phải dồn tiền cho khoản đối ứng ban đầu. Trong khi đó, chính sách miễn phí sạc tiếp tục giảm áp lực tài chính, đưa kế hoạch sở hữu ô tô đến gần hơn với những gia đình có ngân sách vừa phải.

VF 2 tạo tự tin cho người lần đầu cầm lái

VF 2 tạo tự tin cho người lần đầu cầm lái

Đường đông, nhiều xe máy và liên tục phải dừng, chạy là những thử thách rõ nhất với người mới lái ô tô. Khi được trải nghiệm VF 2 trong đúng điều kiện này, khách hàng có thể cảm nhận trực tiếp lợi thế của thân xe gọn và khả năng xoay trở linh hoạt.

20 quốc gia và Liên minh châu Âu kêu gọi kiểm soát AI toàn cầu

20 quốc gia và Liên minh châu Âu kêu gọi kiểm soát AI toàn cầu

20 quốc gia cùng Liên minh châu Âu (EU) mới đây đưa ra lời kêu gọi hợp tác quốc tế nhằm đảm bảo trí tuệ nhân tạo (AI) luôn nằm dưới sự kiểm soát của con người, trong đó bao gồm đề xuất thành lập một cơ quan giám sát toàn cầu để thiết lập và thực thi các tiêu chuẩn an toàn.

Bộ Khoa học và Công nghệ triển khai công tác cải cách hành chính năm 2026

Bộ Khoa học và Công nghệ triển khai công tác cải cách hành chính năm 2026

Ngày 18/9, tại Phú Thọ, Bộ Khoa học và Công nghệ vừa tổ chức Hội nghị tập huấn công tác cải cách hành chính năm 2026. Phát biểu tại Hội nghị, đại diện Vụ Tổ chức cán bộ cho biết, ngày 11/5/2026, Bộ Nội vụ đã công bố kết quả PAR INDEX năm 2025 của các bộ, cơ quan ngang bộ và UBND các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương. Theo đó, Bộ Khoa học và Công nghệ đạt 84,59 điểm.

Lên kế hoạch nghiên cứu ứng dụng AI trong quản lý đất đai

Lên kế hoạch nghiên cứu ứng dụng AI trong quản lý đất đai

Bộ Khoa học và Công nghệ lên kế hoạch nghiên cứu, thúc đẩy ứng dụng AI, song song với việc xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về đất đai. Đây là một phần trong nhiệm vụ đẩy mạnh cải cách hành chính, chuyển đổi số và nâng cao năng lực quản lý nhà nước về đất đai - một trong bốn nhiệm vụ Bộ Khoa học và Công nghệ đề ra trong kế hoạch triển khai Nghị quyết 229 của Chính phủ về định hướng sửa đổi Luật đất đai và các luật có liên quan.