Theo người Yakutsk bản địa gốc Yakutia, thì đây là một chốn "bị quên lãng" và tuyệt nhiên không có người ở cho đến đầu thập niên 50 của thế kỷ trước, khi những nhà địa chất và kỹ sư xây dựng đầu tiên xuất hiện cho việc kiến tạo các công trình khai thác quặng kim cương. Chính tại Yakutia người ta đã phát hiện ra nơi có trữ lượng kim cương lớn nhất thế giới, chiếm tới 50% số quặng kim cương của toàn hành tinh.
Hiện ở Yakutia có 8 mỏ kim cương đang hoạt động. "Cả thế giới đều biết rõ, rằng kim cương là mặt hàng duy nhất trên thị trường, mà trị giá của nó không bị tác động bởi đà lạm phát. Ẩn trong chất lượng của kim cương là cái tính háo danh muôn thuở của con người; hay như người Anh thường nói "Diamonds are immortal" (kim cương là bất tử), ông Lev Safonov, Phó tổng giám đốc thứ nhất của Tổ hợp Kim cương Nga Alrosa nhận định.
"Chỉ riêng năm ngoái tại nước Cộng hòa Tự trị Sakha-Yakutia đã khai thác được lượng kim cương trị giá tới 1,3 tỉ USD. Có nghĩa là sản lượng hàng năm trong vòng một thập niên trở lại đây đều tăng từ 2-3% - ngài Fedot Tumosov, Cố vấn cao cấp về tài chính của Tổng thống Cộng hòa Yakutia cho biết - Cỡ từ 26-30% sản lượng khai thác kim cương của cả thế giới mỗi năm là do Yakutia cung cấp. Tuy chúng tôi có trữ lượng lớn nhất, nhưng về sản lượng chúng tôi vẫn thua Công ty đa quốc gia De Beers ở Cộng hòa Nam Phi tới 30% mỗi năm". "Với đà này, chúng ta vẫn dư sức có lượng quặng kim cương đều đều cho tới tận cuối thế kỷ XXI!" - ông Anatoli Bokhan, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu khoa học thuộc Alrosa khẳng định.
Thực ra tại Siberi, người Nga đã xúc tiến việc khai quặng kim cương ngay từ những năm 30, nhưng công việc bị gián đoạn trong Thế chiến II. Đầu năm 1954, các nhà địa chất học đã tìm ra vỉa kim cương khổng lồ đầu tiên, rồi các vỉa khác được tiếp tục phát hiện sau đó... Trong hai thập niên 40 và 50, các tin tức về kim cương Nga được giữ bí mật tuyệt đối, được liệt vào phạm trù an ninh quốc gia.
Hiện người Nga đang khai quặng kim cương ở độ sâu cả 450m so với mực nước biển. Tại trung tâm phân loại ở thành phố Mirny, quặng từ 8 vỉa kim cương trong vùng được tập kết về đây. Trung bình mỗi tháng trung tâm này chế được lượng kim cương giá 120 triệu USD, nhưng sản phẩm hầu hết được chở về Moskva, kể cả viên kim cương nặng tới 91 carats (trị giá 1,5 triệu USD) mới tìm ra đầu năm nay.
Cho tới đầu những năm 90, mọi khoáng sản quý khai thác được tại Yakutia - vùng lãnh thổ giàu tài nguyên có diện tích gấp 3 lần nước Pháp: vàng, kim cương, dầu mỏ... đều bị đưa đi nơi khác, miền đất hoang vu khắc nghiệt không được người ta chú trọng đầu tư trở lại nhằm cân bằng môi trường sinh thái.
Chỉ sau khi Liên Xô tan rã, người Yakutia mới biết rõ là quê hương mình có những nguồn tài nguyên gì (trước đây cư dân gốc Yakutia không được phép làm việc trong các mỏ khai khoáng). Và cho tới tận bây giờ, Chính phủ của nước Cộng hòa Tự trị Yakutia cũng không được biết là bao nhiêu lượng tài nguyên cùng trị giá của chúng, đã được chuyển về Moskva trong hơn nửa thế kỷ qua?
Mỏ kim cương lộ thiên kế ngoại vi Mirny.
"Bao nhiêu vạn carats kim cương đã được khai thác - bà Zoa Korinilova, đại biểu của Yakutia tại Duma Quốc gia Nga nói: Luôn là những điều tuyệt mật mà chúng tôi không được tiếp cận đến. Chúng tôi chỉ muốn nêu nhã ý, rằng chính những nguồn tài nguyên phong lưu ấy phải thuộc về các sắc dân đang cư ngụ trên miền đất đó.
Chúng tôi từng đề nghị với Chính phủ Liên bang nhằm phân định rõ quyền lợi này, nhưng sự phản hồi thật là bất tiện. Thậm chí người ta còn đe dọa tới cả thể chế tự trị bao đời nay của Yakutia nữa. Nguyên Chủ tịch Ủy ban về khoáng sản và kim loại quý thuộc Nghị viện Nga A.Bichkov từng đòi cách chức tổng thống và bắt giam thủ tướng Cộng hòa Yakutia...
Rồi mọi sự vẫn như cũ: Chúng tôi chỉ có việc đóng gói - không được phân loại nữa và gửi hết về Moskva. Dưới thời cựu Thủ tướng Evgeny Primakov người ta có thỏa thuận trả cho Yakutia mỗi carat kim cương - không phụ thuộc vào màu sắc, chất lượng... với giá xê dịch từ 8-10 rúp. Nhưng khoản tiền ấy cũng đã bị đình chỉ từ lâu rồi". Các xí nghiệp địa phương đang có nguy cơ phá sản...
Nhưng may mà Thủ tướng V.Putin (vốn là Tổng thống Liên bang) đã ra tay kịp thời. Một thỏa thuận kinh tế đã được xác lập: Cộng hòa Yakutia sẽ được giữ lại 11,5% sản lượng vàng, 25% kim cương trang sức và 100% lượng kim cương kỹ thuật khai thác được. Sau thỏa thuận này, đây là khu vực duy nhất thuộc Liên bang Nga trong thời Liên Xô cũ được bổ sung những nguồn thu nhập lớn lao.
Duma cũng quyết định chi 10% tổng ngoại tệ dự trữ của liên bang (tương đương 50-60 tỉ USD) cho Yakutia, như là một phần đền bù cho nửa thế kỷ khai thác "miễn phí" trước đây, giúp Cộng hòa Yakutia thành lập Quỹ Vì tương lai nhằm phát triển đất nước về mọi mặt.
Vùng Yakutia xa xôi giữa Siberi trong suốt hơn 2 thế kỷ qua là chốn quy tụ các "trại đi đày" của nhiều thể chế Nga nối tiếp nhau. Ở đây đang cư ngụ những cựu cải tạo viên hay lớp hậu duệ con cháu của họ. Các ngành chuyên môn trong kỹ nghệ kim hoàn như sơ chế, đánh bóng, trang trí... chỉ hiện diện chính thức ở Yakutia sau khi Hiệp định chung Nga - Yakutia có hiệu lực.
Qua Quỹ Vì tương lai, cả Yakutia như thay da đổi thịt, nhiều khu phố tân kỳ đã mọc lên. Thủ phủ
