Khi "thuyền trưởng" lạc lối
Nếu ví Vinashin như một con tàu thì ông Phạm Thanh Bình, nguyên Chủ tịch HĐQT, kiêm Tổng giám đốc (TGĐ) Vinashin cũng chẳng khác nào ông Francesco Schettino, thuyền trưởng tàu du lịch 5 sao Costa Concordia đã lái con tàu đâm vào đá ngầm khiến con tàu vỡ toang, chìm nghỉm ngay gần bờ biển nước Ý ngày 13/1/2012.
Nhưng khác với ông Francesco Schettino - một mình gây tai họa, ông Bình còn có các cộng sự cùng ông làm đắm con tàu Vinashin. Đó là các ông Trần Văn Liêm, nguyên Trưởng ban kiểm soát Vinashin, nguyên Giám đốc (GĐ) Cty Viễn Dương; Nguyễn Văn Tuyên, nguyên GĐ Cty CP CNTT Hoàng Anh Vinashin; Trịnh Thị Hậu, nguyên TGĐ Cty Tài chính TNHH MTV công nghiệp tàu thủy (VFC); Đỗ Đình Côn, nguyên Kế toán trưởng, Phó TGĐ Cty CP CNTT Hoàng Anh; Tô Nghiêm, nguyên Chủ tịch HĐQT Cty CN Cái Lân, TGĐ Cty CP Đầu tư phát triển khu kinh tế Hải Hà; Nguyễn Tuấn Dương, nguyên Chủ tịch HĐQT Cty CP Đầu tư Cửu Long; Hoàng Gia Hiệp, nguyên Phó TGĐ VFC, Giám đốc Cty cho thuê tài chính CN tàu thủy và Trần Quang Vũ, nguyên TGĐ Vinashin, nguyên TGĐ Cty CN tàu thủy Nam Triệu.
Trong toàn bộ 5 vụ án "Cố ý làm trái..." xảy ra tại Vinashin với thiệt hại gây ra trên 1.000 tỉ đồng cho Nhà nước, ông Phạm Thanh Bình đều bị cáo buộc dính vào cả 5. Thương vụ gây thiệt hại lớn nhất của ông Bình phải kể đến đó là vụ mua tàu Hoa Sen. Theo cơ quan công tố, dù không được Chính phủ đồng ý nhưng vào đầu năm 2007, ông Phạm Thanh Bình đã chỉ đạo các thuộc cấp của mình gồm các ông Trần Văn Liêm, Hồ Ngọc Tùng, Giang Kim Đạt, Trịnh Thị Hậu và Hoàng Gia Hiệp thực hiện các thủ tục mua tàu Cartour của Italia - là tàu cũ được sản xuất năm 2001 có thiết kế cửa đuôi, không phù hợp với điều kiện cầu cảng Việt Nam với mức giá là gần 1.400 tỉ đồng.
Sau khi về Việt Nam, tàu được đổi tên thành Hoa Sen. Chính vì quá vội vàng mua tàu cũ, không khảo sát kỹ điều kiện cảng biển Việt Nam nên tàu về đã không hoạt động được vì không phù hợp với điều kiện cầu cảng Việt Nam bởi hệ thống cầu cảng ở Việt Nam chỉ phù hợp với tàu biển có cửa lên xuống ở mạn tàu trong khi tàu Hoa Sen có cửa lên, xuống ở đuôi tàu nên ông Bình và các cộng sự phải tiếp tục móc túi Nhà nước chi thêm 1,5 triệu USD nữa để xây dựng cầu cảng cho phù hợp với con tàu. Những tưởng mọi việc chỉ dừng ở đó, nhưng khi bắt đầu đưa vào khai thác (ngày 13/12/2007) tàu Hoa Sen chỉ chạy được tổng số 39 chuyến thì phải dừng vì càng chạy càng lỗ.
Ngày 17/2/2008, khi đang neo đậu ở cầu cảng, thủy thủ đã phát hiện nước tràn vào hầm tàu. Quá trình kiểm tra đã phát hiện tàu bị thủng vỏ ở đáy phải sửa chữa chi phí hết 346.989USD. Cho đến tận thời điểm vụ án đưa ra xét xử, tàu Hoa Sen vẫn không sinh lời một đồng nào và vẫn neo đậu tại một cảng biển của Trung Quốc. Theo tính toán của Vinacontrol thì giá trị con tàu cho đến thời điểm khởi tố vụ án (tháng 8/2010) chỉ còn 840 tỉ đồng.
Tại phiên xét xử, đại diện Viện Kiểm sát (VKS) giữ quyền công tố tại tòa đã cho rằng với giá trị còn lại của con tàu như vậy thì ông Bình và các cộng sự đã làm thiệt hại cho Nhà nước trên 650 tỉ đồng. Mặc dù hậu quả đã khá rõ ràng nhưng trước tòa, ông Bình vẫn một mực cho rằng đã không cố ý làm trái, không gây ra hậu quả nghiêm trọng. "Đây là thử nghiệm đầu tiên cho việc xây dựng một con đường biển cao tốc Bắc - Nam. Đó là nhiệm vụ mang ý nghĩa chính trị lớn, ban đầu lỗ vì đó là thử nghiệm nhưng khi đầu tư lớn, có tới cả chục con tàu và đã thành một con đường vận tải thì chắc chắn sẽ có lãi. Việc lãi này có được trong vòng 10 năm" - ông Bình vẫn mơ màng.
Nhập "rác thải" về Việt Nam
Cũng giống như việc mua tàu Hoa Sen, trong hai dự án nhiệt điện Sông Hồng và nhiệt điện Cái Lân ông Phạm Thanh Bình cũng đã cho phép các cộng sự mua máy móc thiết bị cũ thuộc loại "rác thải" về Việt Nam.
Tại dự án nhiệt điện Sông Hồng, Nam Định, ông Phạm Thanh Bình đã không lập báo cáo đầu tư trình Thủ tướng cho phép đầu tư dự án nhóm A, phê duyệt dự án không có trong quy hoạch phát triển ngành điện nhưng đã cho phép các cộng sự ký hợp đồng mang 2 tổ hợp phát điện cũ của Hàn Quốc về Việt Nam nhằm mục đích lắp đặt cho dự án. Trong số máy móc cũ đã mua có các máy biến thế chứa dầu có chất PCB là chất độc hại thuộc diện phải quản lý và chấp thuận của các cơ quan nhà nước khi vận chuyển xuyên biên giới.
Thế nhưng để mang được hàng về nước, các đối tượng đã sử dụng văn bản giả số 2088/BTNMT-DCKS ngày 8/92006 mạo danh Bộ Tài nguyên - Môi trường và số 4407/TM-TTTM ngày 26/11/2006 mạo danh Bộ Thương mại Việt Nam để qua mặt các cơ quan chức năng của Hàn Quốc và nhập trót lọt lô hàng trên. Do dự án không phù hợp với quy hoạch, thiết bị cũ kỹ lạc hậu nên dự án đã không được Bộ Công nghiệp (nay là Bộ Công thương) phê duyệt. Nhưng máy móc đã mang về, tiền đã trả cho bên bán, vì vậy các ông Trần Văn Liêm, Trịnh Thị Hậu, Hồ Ngọc Tùng, Đỗ Đình Côn... đã lập những bộ hồ sơ khống vay tiền với danh nghĩa đóng tàu để có tiền trả cho số "rác thải" đã mua về Việt Nam. Cơ quan công tố cho rằng chỉ tính riêng dự án này, ông Bình và các đồng phạm đã gây thiệt hại cho Nhà nước 316,5 tỉ đồng.
Tương tự vậy, tại dự án nhiệt điện Cái Lân dù yêu cầu đặt ra là phải mua máy móc mới có xuất xứ châu Âu, nhưng khi dự án chưa được lập và phê duyệt, ông Phạm Thanh Bình - đại diện tập đoàn - đã ký hợp đồng thỏa thuận mua bán dây chuyền máy móc, thiết bị với Cty Jacobsen Elektro As (Na Uy), giao cho Cty này tháo dỡ dây chuyền máy móc, thiết bị của một nhà máy điện công suất 39MW ở Trung Quốc về lắp đặt cho Nhà máy nhiệt điện Cái Lân với giá trị hợp đồng 39.500.000USD. Đổi lại, Cty Jacobsen sẽ thu xếp cho Vinashin được vay vốn của Ngân hàng Societe Generale (Pháp) khoảng 70% của giá trị hợp đồng giao thầu.
Để hợp thức hóa việc giao thầu, Vinashin đã tổ chức đấu thầu, nhưng do đã thỏa thuận, trao đổi trước với Jacobsen nên Cty này có hồ sơ dự thầu phù hợp với hồ sơ mời thầu nhưng giá bỏ thầu lại quá cao. Vì đã trót ký với Jacobsen nên ông Phạm Thanh Bình đã chỉ đạo và thống nhất với ông Tô Nghiêm (Phó trưởng ban Quản lý dự án) viết lại dự án, giữ nguyên phần thiết kế kỹ thuật, chỉ tăng tổng mức đầu tư lên cho phù hợp với giá dự thầu đã chào lại của Cty Jacobsen rồi lấy lại ngày, tháng theo các văn bản trước để cho Cty Jacobsen trúng thầu, hợp thức hóa trình tự thủ tục đầu tư. Khi hàng về cảng, Vinacontrol đã giám định toàn bộ dây chuyền máy móc và đã có công văn khẳng định nhà máy trên của nhà thầu đã qua sử dụng, một số thiết bị có tình trạng gỉ sét... Tuy nhiên, ông Phạm Thanh Bình và ông Tô Nghiêm vẫn thanh toán toàn bộ giá trị hợp đồng cho Jacobsen.
Do máy móc cũ nên khi đưa vào hoạt động đã gây ra lỗ lớn, gây thiệt hại do mức tiêu hao nhiên liệu thực tế vượt tiêu chuẩn thiết kế và hợp đồng trong 3 năm với số tiền là 33 tỉ đồng trong tổng số 66,5 tỉ đồng thiệt hại gây ra trong toàn bộ dự án.
Cũng nằm trong số các dự án gây thiệt hại lớn về tài sản cho Nhà nước của Vinashin, dự án đầu tư tàu Bình Định Star, ông Phạm Thanh Bình, Hồ Ngọc Tùng, Trịnh Thị Hậu cũng đã cố ý làm trái các quy định về tài chính, tín dụng khiến cho nhà nước thiệt hại số tiền 30,4 tỉ đồng .
Truy tố các bị cáo là đúng người đúng tội
Sau hai ngày xét hỏi, sáng 29/3, đại diện VKS đã đưa ra lời buộc tội đối với các bị cáo và hướng giải quyết vụ án. Theo vị đại diện VKS giữ quyền công tố tại tòa thì Phạm Thanh Bình cùng các bị cáo đồng phạm đã không tuân thủ quy định của pháp luật, không thực hiện đúng chỉ đạo của Chính phủ, cố ý làm trái các quy định của Nhà nước trong việc đầu tư, quản lý, sử dụng vốn Nhà nước trong các dự án đầu tư mua tàu Hoa Sen, dự án xây dựng Nhà máy nhiệt điện Sông Hồng, Nhà máy nhiệt điện Diesel Cái Lân, bán vỏ tàu Bạch Đằng Giang và đầu tư tàu Bình Định Star.
Riêng bị cáo Nguyễn Tuấn Dương, trong vụ Nhà máy nhiệt điện Sông Hồng, sau khi đánh giá lại các chứng cứ VKS thấy rằng bị cáo Dương không bàn bạc thỏa thuận với các bị cáo khác về việc lập dự án nên không phải là đồng phạm trong vụ án. Tuy nhiên, Dương có hành vi sử dụng 20 tỉ đồng vay của Vinashin để nhập máy móc là có dấu hiệu sử dụng trái phép tài sản nên chuyển sang truy tố Dương về tội sử dụng trái phép tài sản.
Đại diện VKS cũng khẳng định việc truy tố 8 người còn lại về tội "Cố ý làm trái..." theo khoản 3 điều 165 có khung từ 10-20 năm tù là đúng người đúng tội, đúng pháp luật. Riêng bị cáo Dương cần xem xét trách nhiệm về tội "Sử dụng trái phép tài sản" có khung phạt tù 3-7 năm.
Đại diện VKS cũng cho rằng, các bị cáo là những người được Nhà nước giao trọng trách rất lớn trong Tập đoàn Vinashin nhưng đã không tuân thủ pháp luật, đưa hàng ngàn tỉ đồng vốn Nhà nước vào các dự án, công trình trái pháp luật, dẫn đến dự án bị phá sản, gây thiệt hại nghiêm trọng cho tài sản của Nhà nước. Hành vi của các bị cáo không chỉ gây thiệt hại về tài sản mà còn để lại những hậu quả đặc biệt nghiêm trọng khác, gây dư luận xấu, bất bình trong xã hội, làm ảnh hưởng đến các quan hệ kinh tế của tập đoàn, ảnh hưởng đến lòng tin của nhân dân với Nhà nước, ảnh hưởng đến đời sống hàng chục ngàn lao động…
Hậu quả hành vi phạm tội của các bị cáo gây ra là đặc biệt nghiêm trọng cần xét xử và áp dụng khung hình phạt tương xứng với các hành vi vi phạm. Vì lẽ đó VKS đề nghị: Đối với bị cáo Phạm Thanh Bình trong quá trình phạm tội là Chủ tịch HĐQT kiêm TGĐ Vinashin, vai trò của bị cáo là xuyên suốt trong các công đoạn thực hiện các dự án gây thiệt hại hơn 900 tỉ đồng cho Nhà nước.
Bị cáo Bình có vai trò chính cần xử ở mức cao hơn các bị cáo khác trong vụ án này, vì vậy đề nghị Hội đồng xét xử xử phạt bị cáo Bình 19-20 năm tù. Đối với bị cáo Trần Văn Liêm, bị cáo Tô Nghiêm do có nhiều tình tiết xem xét giảm nhẹ, nên đề nghị xử phạt 17-18 năm tù giam; Nguyễn Văn Tuyên xử phạt 15-16 năm; Trịnh Thị Hậu 13-14 năm; Hoàng Gia Hiệp 12-13 năm; Trần Quang Vũ 11-12 năm; Đỗ Đình Côn 11-12 năm; Nguyễn Tuấn Dương 3-4 năm. Ngoài ra, VKS cũng đề nghị HĐXX tuyên buộc các bị cáo phải bồi thường toàn bộ số tiền thiệt hại đã gây ra
