Vì sao giá nhiều mặt hàng trái cây chủ lực ở miền Tây liên tiếp chạm đáy?

Báo cáo của Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật TP Cần Thơ cho biết, địa phương hiện có 14.483 ha sầu riêng. Trong đó, diện tích đang cho sản phẩm đạt 8.635 ha với sản lượng thu hoạch năm 2026 ước đạt 120.000 tấn. Hiện giá sầu riêng đang giảm mạnh, dao động từ 30.000 - 45.000 đồng/kg, giảm khoảng 20.000 đồng/kg so với cùng kỳ năm ngoái. Tại một số vườn, thương lái thu mua theo hình thức “mua xô” chỉ ở mức 20.000 - 35.000 đồng/kg tùy chất lượng.

Những ngày qua, dọc theo các tuyến đường trên địa bàn Cần Thơ như: Nguyễn Văn Cừ, Võ Nguyên Giáp, Quốc lộ 61C… đều dễ dàng bắt gặp cảnh người dân bày bán sầu riêng, nhất là giống Ri6. Loại nông sản có thời điểm được xem là “vua trái cây” của miền Tây nay được chào bán với giá chỉ từ 20.000 - 40.000 đồng/kg. Phía sau những tấm bảng ghi giá hấp dẫn là nỗi lo của nhà vườn khi vụ mùa năm nay không còn mang lại niềm vui như kỳ vọng.

Ông Nguyễn Văn Hiền (ngụ xã Phong Điền, TP Cần Thơ) cho hay: “Vụ năm nay tôi có khoảng 10 tấn trái nhưng gọi mãi thương lái không vô cắt, mà trái thì tới thời điểm thu hoạch. Thấy nhiều nhà vườn đem hàng ra đường Nguyễn Văn Cừ bán nên tôi cũng ra đây. Một tuần qua, tôi đã bán được hơn 1 tấn trái với giá 40.000 đồng/kg, phần nào bù lại được tiền phân thuốc”.

Sầu riêng từng là biểu tượng của sự đổi đời ở nhiều địa phương vùng Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL). Sau khi Việt Nam và Trung Quốc ký Nghị định thư về kiểm dịch thực vật đối với sầu riêng xuất khẩu chính ngạch vào năm 2022, thị trường lập tức sôi động.

Giá tăng cao liên tục, thương lái săn hàng tận vườn, nhiều hộ dân thu lãi hàng trăm triệu đồng, thậm chí tiền tỷ mỗi vụ. Từ hiệu ứng đó, phong trào chuyển đổi cây trồng diễn ra mạnh mẽ. Nhiều diện tích lúa, vườn cây lâu năm bị phá bỏ để thay bằng sầu riêng. Không ít người vay vốn đầu tư hệ thống tưới, cải tạo đất với kỳ vọng đón đầu cơ hội xuất khẩu.

Tuy nhiên, khi diện tích tăng quá nhanh, thị trường bắt đầu bộc lộ dấu hiệu mất cân đối. Đầu ra phụ thuộc lớn vào một thị trường xuất khẩu khiến ngành hàng dễ tổn thương khi nhu cầu giảm hoặc quy định nhập khẩu thay đổi. Điều đó thể hiện qua việc giá sầu riêng Ri6 tại nhiều nơi chỉ còn khoảng 20.000 - 40.000 đồng/kg, trong khi những năm trước ở mức 60.000 - 70.000 đồng/kg, thậm chí có thời điểm trên 100.000 đồng/kg.

Không riêng sầu riêng, cam sành, mít thái hay lươn nuôi không bùn đều từng trải qua giai đoạn tăng trưởng nóng rồi rơi vào khủng hoảng đầu ra.

Khoảng 5 năm trở về trước, nhiều nhà vườn trồng cam sành bỗng trở thành tỷ phú khi giá cam sành lên tới 25.000 - 30.000 đồng/kg. Phong trào chặt xoài, nhãn, bỏ lúa trồng cam sành phát triển rầm rộ tại Vĩnh Long, TP Cần Thơ. Từ năm 2023 đến nay, lượng cung dư thừa nhưng thị trường tiêu thụ không ổn định, đẩy giá cam sành chỉ còn 6.000 - 8.000 đồng/kg và đầu năm nay chỉ còn 2.000 - 3.000 đồng/kg.

Ông Nguyễn Văn Mười (ngụ xã Ngãi Tứ, tỉnh Vĩnh Long) buồn bã: “Tôi trồng 6 công cam sành cách đây 4 năm, vừa vay ngân hàng 300 triệu đồng cộng với 200 triệu đồng sẵn có, tất cả đều đổ dồn vào vườn cam. Nhưng từ khi cây cho trái mấy năm nay, giá cam liên tục giảm. Chi phí sản xuất 1 kg cam sành vào khoảng 5.000 đồng; với giá bán 2.000 đồng/kg coi như lỗ nặng. Đến nay thì vườn cam bỏ hoang, không chăm sóc gì nữa”.

Điểm chung của các cuộc khủng hoảng này là sản xuất phát triển thiếu quy hoạch, phụ thuộc vào tâm lý đám đông và chạy theo lợi nhuận ngắn hạn. Khi giá tăng, người dân đồng loạt mở rộng diện tích mà thiếu thông tin về nhu cầu thị trường, năng lực chế biến hay khả năng tiêu thụ lâu dài. Trong khi đó, liên kết giữa nông dân với doanh nghiệp vẫn còn lỏng lẻo. Phần lớn giao dịch dựa vào thương lái, thiếu hợp đồng bao tiêu dài hạn nên người sản xuất thường rơi vào thế bị động mỗi khi thị trường biến động.

Tỉnh Đồng Tháp đang bước vào cao điểm thu hoạch với sản lượng rất lớn. Tổng sản lượng sầu riêng ước hơn 111.200 tấn, riêng tháng 5 khoảng 74.387 tấn và tháng 6 khoảng 36.834 tấn. Trong khi đó, sản lượng mít dự kiến đạt hơn 68.360 tấn, gồm khoảng 38.379 tấn trong tháng 5 và gần 30.000 tấn trong tháng 6.

Ông Nguyễn Phước Thiện, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Đồng Tháp, yêu cầu Sở Nông nghiệp và Môi trường khẩn trương rà soát, đánh giá lại các vùng trồng, đặc biệt là rà soát các khu vực có nguy cơ nhiễm kim loại nặng (cadimi). Ngành nông nghiệp xây dựng ngay kế hoạch lấy mẫu, cảnh báo độ pH đất theo từng vùng để có giải pháp xử lý kỹ thuật kịp thời cho bà con. Phải chủ động xây dựng đề án phát triển sầu riêng và mít trên địa bàn tỉnh một cách bài bản thay vì để phát triển tự phát như hiện nay.

UBND tỉnh Đồng Tháp đã có văn bản kiến nghị Bộ Nông nghiệp và Môi trường hỗ trợ tháo gỡ các vướng mắc. Theo UBND tỉnh Đồng Tháp, hiện nhiều trung tâm kiểm nghiệm được phía Trung Quốc phê duyệt đã tạm ngưng tiếp nhận mẫu từ khu vực ĐBSCL khiến hoạt động xuất khẩu bị ảnh hưởng nghiêm trọng. Việc ách tắc kiểm nghiệm cadimi và chất Vàng O được xem là một trong những nguyên nhân chính khiến giá sầu riêng và mít giảm mạnh thời gian gần đây.

Để hỗ trợ doanh nghiệp, hợp tác xã và người dân, tỉnh Đồng Tháp kiến nghị Bộ Nông nghiệp và Môi trường chỉ đạo các trung tâm kiểm nghiệm tiếp tục nhận mẫu, đồng thời tăng công suất kiểm tra cadimi và Vàng O đối với sầu riêng, mít xuất khẩu. Trường hợp phải tạm dừng tiếp nhận mẫu, các đơn vị cần thông báo trước ít nhất 7 ngày để doanh nghiệp chủ động kế hoạch thu mua, sản xuất và xuất khẩu.