Dưới đây, là cuộc tọa đàm của 3 nhân vật: nhà báo Hữu Thọ, GS.TS-KTS Hoàng Đạo Kính, nhà thơ Trần Đăng Khoa về một vấn đề đang được mọi người quan tâm: Văn hóa.
Nhà báo Hữu Thọ
Trong xã hội ta, văn hóa mà không về ngưỡng thì không có cái gì về ngưỡng cả. Kinh tế không về ngưỡng. Quốc phòng cũng không về ngưỡng. Văn hóa là một trong 4 trụ cột giúp quốc gia phát triển bền vững. Bản thân Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ MacNamara trước đây đã tổng kết 8 nguyên nhân khiến Mỹ thất bại ở Việt Nam, trong đó nguyên nhân thứ hai là không hiểu văn hóa Việt. Suốt chiều dài nghìn năm Bắc thuộc, kẻ thù cũng không thể đồng hóa được chúng ta, đến nỗi thời nhà Minh, Minh Cảnh Tổ phải ra chỉ dụ: Muốn khuất phục nước Việt phải xóa bỏ văn hóa Việt.
Hiện nay thế giới đang tồn tại khái niệm bảo vệ Tổ quốc về phi chính phủ, tức là không chỉ bảo vệ biên cương hải đảo, dù điều đó cực kỳ quan trọng, mà còn biên giới mềm, còn khái niệm xâm lăng về văn hóa, nhân quyền, chủ quyền, tức là một cuộc đấu tranh để bảo vệ Tổ quốc, sự thống nhất quốc gia và toàn vẹn lãnh thổ mà nội dung về văn hóa rất được đề cao.
Anh Nguyễn Khắc Viện khi làm Giám đốc Nhà xuất bản Thế giới nói với tôi câu này: "Nếu để thảm họa về văn hóa thì phải sửa trong ba thế hệ chứ không phải như khủng hoảng kinh tế". Lúc bấy giờ anh nói tôi chưa hiểu hết ý nghĩa câu nói của anh, tôi nghĩ có thể anh làm về văn hóa nên nói vậy, còn tôi làm về kinh tế nên tôi chưa hiểu anh ấy. Nhưng trải nghiệm cuộc sống và sau khi đọc sách thì thấy anh Khắc Viện cũng nói lại của một học giả người Pháp.
Nguy cơ về văn hóa mà theo học giả Pháp nói có ba khía cạnh. Một là sự sùng ngoại dẫn đến vong bản. Thứ hai, là trí tuệ, đặc biệt trí tuệ đỉnh cao giảm sút. Thứ ba là không chế ngự nổi ham muốn về quyền lực và những đòi hỏi khác… thì xảy ra những nguy cơ về văn hóa.
Người ta nói đến một khái niệm nữa là sự khủng hoảng về văn hóa, do những nguyên nhân: Đạo đức xuống cấp và văn hóa suy đồi. Trong tình hình văn hóa khủng hoảng như hiện nay trên một số lĩnh vực có một vài biểu hiện nguy cơ mà những nguy cơ ấy là cực kỳ nguy hiểm.
Có những đồng chí trao đổi với tôi về xây dựng văn hóa thanh lịch Hà Nội, văn hóa Tràng An, tôi nói với Hồ Quang Lợi là: Ông không thể sửa văn hóa bằng dăm ba cái chỉ thị, bằng các quy chế được đâu, ông phải bắt đầu ít nhất từ văn hóa gia đình, nơi đấy là lưu giữ truyền thống văn hóa từ đời này sang đời khác.
Theo nguyên văn văn kiện của Đảng, văn hóa gia đình là nơi lưu giữ văn hóa đời này sang đời khác, dù văn hóa học đường đào tạo, văn hóa cung đình là nơi sao chép đúng sai. Ông không sửa ba bước này mà ông ra dăm ba chỉ thị không thể xây dựng văn hóa Hà Nội được đâu.
Sở dĩ có văn hóa Tràng An là do những con người sống trên mảnh đất là nơi hội tụ, tích hợp các luồng văn hóa, để rồi thẩm thấu, chắt lọc rồi tỏa sáng từ đời này sang đời khác hàng nghìn năm mới xây dựng được, đây là ý kiến cá nhân thôi, đúng sai không dám nói.
GS.TS-KTS Hoàng Đạo Kính
Làm việc ở lĩnh vực di sản tôi nhận thấy rằng chưa bao giờ Nhà nước, xã hội quan tâm nhiều đến di sản văn hóa như lúc này. Mà cũng chưa bao giờ di sản văn hóa lại có nguy cơ chịu sự mất mát, biến dạng, chịu sự nghèo nàn đi do chúng ta chưa vươn tới được cái đẹp mà hiện nay bệnh thành tích lan sang cả lĩnh vực bảo tồn di sản văn hóa dân tộc. Thị trường hóa văn hóa cũng rất rõ rệt, đối với di sản văn hóa ta phải nhận thức ra được cái gì là tinh hoa dân tộc cần phải bảo vệ. Bảo vệ một cách hàn lâm, bảo vệ đúng nghề, đúng nghiệp, đúng lương tâm và đúng chuyên môn.
Có thực trạng đáng buồn là chúng ta đang làm di sản theo phong trào, càng ngày bảo tồn di sản càng trở thành bất khả thi. Vấn đề quan trọng hơn nữa là đạo đức xã hội. Đó mới là điều đáng ngại, đạo đức xã hội, tội ác leo thang dữ dội, tôi không dám đọc báo mạng trên các trang Internet vì càng xem càng thấy kinh khủng quá. Hôm nào cũng thấy nhan nhản tệ nạn xã hội, tội ác hoành hành, đạo đức suy thoái nghiêm trọng, từ việc gian lận vácxin tiêm phòng của trẻ, bác sĩ y tá vô trách nhiệm dẫn đến thai phụ và thai nhi tử vong, thậm chí bác sĩ ở trong một bệnh viện lớn của Hà Nội phi tang người che giấu tội ác…
Ở trường học thì bạo lực học đường, nữ sinh đánh nhau xé quần xé áo quay clip tung lên mạng, chỉ cần một vụ va chạm nhỏ nam sinh sẵn sàng đâm chết bạn mình. Nhiều bảo mẫu hành hạ trẻ mấy tháng tuổi đến mấy tuổi. "Lương y như từ mẫu, cô giáo như mẹ hiền", liệu thời nay chỉ còn là khẩu hiệu hay tất cả điều tốt đẹp ấy đã trôi vào quá vãng. Những vụ hôi của, hôi bia như ở Đồng Nai, không còn "Thấy của rơi trả người đánh mất" mà cả chục cả trăm con người "Thấy của rơi tạm thời đút túi". Thực trạng đó diễn đang diễn ra ở nhiều nơi ở mức đáng báo động.
Chữa trị đạo đức, "phụ trách y tế" với nền đạo đức, không phải là suy thoái mà có lẽ phải kiến tạo lại đạo đức, xây dựng lại đạo đức. Có lẽ chúng ta tín ngưỡng thật sự không còn nữa, mà bây giờ chỉ có mê tín. Người ta đến đình, đến chùa, đến phủ, miếu người ta toàn xin, họ xin tiền, xin chức vụ, xin nọ, xin kia…
Tôi nghĩ thiếu đạo đức thì xin đạo đức, điều đấy còn quan trọng hơn cả văn hóa. Muốn là người có văn hóa trước tiên phải là người có đạo đức. Muốn trở thành người có văn hóa cao thì anh phải có đạo đức tốt. Anh không bao giờ là người có văn hóa dù anh học đỗ đạt bằng nọ, cấp kia, giải thưởng này, giải thưởng khác mà đạo đức tồi được.--PageBreak--
Nhà thơ Trần Đăng Khoa
Trong bài "Ngồi buồn nhớ mẹ ta xưa", nhà thơ Nguyễn Duy có câu thơ: “Mẹ ru cái lẽ ở đời/ Sữa nuôi phần xác hát nuôi phần hồn/ Bà ru mẹ... mẹ ru con/Liệu mai sau các con còn nhớ chăng”. Như vậy, một đứa trẻ lớn lên nhờ hai nguồn sữa. Một là nguồn vật chất, nguồn sữa của người mẹ. Một nguồn khác là tinh thần được thể hiện qua lời hát ru. Tôi nghĩ, không chỉ có trẻ con, ngay đối với người trưởng thành cũng phải có hai nguồn sữa ấy, cũng phải bay bằng hai đôi cánh đó.
Đôi cánh của vật chất, kinh tế và đôi cánh của văn hóa, tinh thần. Nếu thiếu một trong hai đôi cánh con người đều không ổn, thậm chí có khi què quặt, có khi tàn tật. Mà tàn tật trong tâm hồn ta không nhìn thấy được, tàn tật bằng chân tay ta nhận ra ngay, nhưng có những cái tàn tật trong tâm hồn rồi trở thành một lỗ hổng ở xã hội thì khó nhận ra lắm và rồi đến khi những cái đáng tiếc diễn ra, nhiều cảnh đau thương, ví dụ: con cái đuổi bố mẹ ra ngoài đường vì mấy mét vuông đất, anh em ruột kiện nhau, thậm chí từ mặt nhau…
Bấy lâu nay, trước đây chúng ta có một thời đói kém, rất khổ, lúc nào người cũng suy dinh dưỡng và sau này rồi chúng ta chuyển từ thái cực này sang một thái cực khác, kinh tế khá lên, bây giờ trông ai cũng béo mũm ra, có cảm giác cứ như Việt kiều yêu nước, nhiều anh béo không rõ nguyên nhân và có những anh tuyên bố bầu chiến sĩ thi đua thì tớ cai bởi vì trông những anh béo không lấy gì làm lành mạnh (?).
Thời gian gần đây chúng ta quan tâm đến cách mạng kinh tế, nhưng hình như chúng ta lại quên mất văn hóa. Có phải thế không? Tôi không nói rằng chúng ta bỏ bê văn hóa, bởi vì mảng tiền chúng ta bỏ ra dành cho văn hóa rất nhiều, nhưng xem hiệu quả như thế nào?!
Có một điều tôi không giải thích được, ví dụ trước đây, nước ta có rất nhiều văn nghệ sĩ, vô cùng nhiều người hoạt động trong lĩnh vực văn hóa nghệ thuật tham gia vào các kỳ đại hội quan trọng của Đảng, Chính phủ… nhưng những năm gần đây xin mọi người cứ để ý xem trong đại biểu Quốc hội, chúng ta có bao nhiêu đại biểu Quốc hội, đầy đủ các thành phần trong đó có cả các nhà doanh nghiệp và thậm chí có cả doanh nghiệp sa sút đổ bể được bầu cử làm đại biểu Quốc hội, vậy mà không có một người nào làm công tác văn hóa văn nghệ, thế là nghĩa làm sao?! Trước đây còn có Vũ Tú Nam, Vũ Quần Phương, Chế Lan Viên, Nguyễn Khải… Bây giờ ở những kỳ họp quan trọng của Đảng, của Chính phủ thì có ai? Hay ngay trong khóa họp vừa qua thì có ai?
Hiện nay, chúng ta có đến 7 khối văn học nghệ thuật chuyên ngành, trong đó nhiều tác giả lớn có nhiều tác phẩm giá trị. Các văn nghệ sĩ này không những nhân dân trong nước mà ngay cả thế giới đều ngưỡng vọng, mà sao không có ai tham gia vào cuộc họp quan trọng của Đảng, Chính phủ. Chẳng nhẽ không tìm được một văn nghệ sĩ tiêu biểu hay sao?
Hay tôi lấy ví dụ như trong Đại hội Đảng, hơn 1.700 đại biểu mà một người như nhà thơ Hữu Thỉnh, Chủ tịch của cả hai hội lớn (Hội Nhà văn và Hội Văn học Nghệ thuật) và là một tác giả lớn cũng không thể nào như một đại biểu đến dự. Chúng ta giải thích thế nào? Nếu không bầu thì chúng ta mời chứ. Có rất nhiều cách và bầu hay không cũng là do cách của chúng ta cư xử, hoàn toàn có cách để mà điều chỉnh lại được. Tôi nói chúng ta nên xem lại việc chúng ta quan tâm đến văn hóa như thế nào.
Tôi muốn nói đến làm văn hóa phải chọn những người có văn hóa mới làm được công tác văn hóa, chứ đôi khi tiền rất nhiều và nhiệt tình nhưng không có năng lực văn hóa thì nguy hiểm vô cùng, thậm chí tàn phá văn hóa một cách thiếu hiểu biết.
Tôi lấy ví dụ như ở quê tôi, địa chỉ Côn Sơn, quê hương của cụ Nguyễn Trãi, trên đỉnh Côn Sơn có bàn cờ tiên. Cụ Nguyễn Trãi ngày xưa bị tru di, di sản của cụ còn lại có gì đâu, chỉ có một phiến đá ngự trên đỉnh núi. Hồi còn nhỏ, chúng tôi vẫn lên chơi, trông phiến đá giống như là một bát cổ. Phiến đá ngự ở trên đó đã bao tháng năm thăng trầm theo thời gian trở thành một di sản trong lòng người dân quê, trong lòng công chúng.
Vừa rồi ở quê hương tôi từ người dân cho đến các cấp lãnh đạo rất quan tâm đến cụ Nguyễn Trãi, rất quan tâm đến cha ông, rất quan tâm đến văn hóa, bỏ ra không biết bao nhiêu tiền để xây cả một con đường từ ở dưới đường lên tận đỉnh núi. Người ta vác đá ở các nơi khác để dựng con đường bậc thang cao chót vót, khổ một nỗi lên đến trên cùng, thiếu một mảng đá để lát vào viên đá cuối cùng thế là đập luôn cái viên đá gọi là bàn cờ tiên để lát vào viên đá mới. Thế bây giờ chúng ta làm cả con đường ngút ngát như thế để lên trên kia ngắm mây ngắm gió, chỉ cần ngắm mây ngắm gió thì cần gì phải lên đến đỉnh Côn Sơn.
Những trường hợp cư xử với di tích ông cha như vậy ta có thể thấy ở rất nhiều nơi, như một loạt đình, chùa, miếu, chúng ta tôn tạo, dựng những đền thờ tốn kém bao nhiêu, quét sơn xanh đỏ cuối cùng chúng ta phá đi những di tích, làm biến dạng, méo mó di sản. Cuối cùng, những di sản không còn là di tích lịch sử nữa, địa điểm văn hóa đấy giống như sân khấu tuồng chèo.
Những thực trạng như vậy xảy ra vô cùng nhiều, điều đó phá hoại văn hóa vô cùng, thế cho nên tôi vẫn nghĩ rằng, những việc như vậy cần phải quan tâm ở cấp vĩ mô và người chỉ đạo, người thực thi phải có sự hiểu biết thấu đáo… Đây là những điều rất đáng suy nghĩ, rất đáng lo
