Ươm mầm văn chương từ nền giáo dục

Nghe đã rất quen, mà lòng vẫn cứ xốn xang mỗi khi giai điệu ca khúc "Bài ca người giáo viên nhân dân" của nhạc sĩ Hoàng Vân cất lên, nhất là dịp mừng Ngày Nhà giáo Việt Nam 20/11 hằng năm. Năm nay, giáo viên và học sinh của nhiều trường học còn tổ chức hoạt cảnh hay sáng tác những điệu múa tập thể dựa trên nền của ca khúc này.

Nhạc sĩ Hoàng Vân (tên thật là Lê Văn Ngọ, sinh 1930, mất 2018) là người Hà Nội, được trao Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật vào năm 2000. Ông sáng tác ca khúc "Bài ca người giáo viên nhân dân" năm 1968, thời điểm nhạc sĩ Hoàng Vân đi "3 cùng" ở một huyện miền núi Lạng Sơn.

lễ tuyên dương các nhà giáo tiêu biểu năm 2024 tại hà nội.jpg -0
Lễ tuyên dương các nhà giáo tiêu biểu năm 2024 tại Hà Nội.

Ít ai biết nhạc sĩ Hoàng Vân từng là một nhà giáo, tham gia giảng dạy môn sáng tác và phối khí tại Nhạc viện Hà Nội trong giai đoạn ông làm chỉ huy dàn nhạc kiêm chỉ đạo nghệ thuật của Đoàn Ca nhạc Đài Tiếng nói Việt Nam, từ năm 1970 đến 1989, sau khi được cử đi tu nghiệp tại Học viện Âm nhạc Trung ương, Bắc Kinh, Trung Quốc.

Nhớ hồi cuối năm 2020, nhân dịp Đại hội Đại biểu Hội Nhà văn Việt Nam lần thứ X (nhiệm kỳ 2020-2025), "Kỷ yếu nhà văn Việt Nam hiện đại" được Nhà xuất bản Hội Nhà văn tái bản. Nhiều người đã thống kê trong kỷ yếu này và thấy những số liệu rất thú vị. Chẳng hạn như trong tổng số 1.623 nhà văn thì có đến 115 nhà nghiên cứu/lý luận/phê bình/dịch thuật và 96 nhà văn, 93 nhà thơ liên quan đến ngành giáo dục, cụ thể là dạy học hay đã hoặc đang làm công tác quản lý giáo dục. Trong số này có cả những người nổi tiếng như nhà giáo Nguyễn Ngọc Ký - người được mệnh danh "nhà văn viết bằng chân", đã xuất bản 15 tác phẩm thơ, truyện, ký. Hay, nhà văn, nhà giáo Ma Văn Kháng, tính đến 2022 đã công bố 20 tiểu thuyết, chưa tính đến 23 tập truyện ngắn.

Lại có cả trường hợp như nhà văn Meggie Phạm (tên thật là Phạm Phú Uyên Châu), sinh năm 1991, là giảng viên Đại học Khoa học Huế, được kết nạp Hội Nhà văn Việt Nam năm 2016 và là nhà văn trẻ tuổi nhất lúc đó, sau khi đã có 6 tập truyện dài được xuất bản. Phạm Phú Uyên Châu là con gái một nữ nhà báo và nhà giáo Phạm Phú Phong - giảng viên Đại học Huế và là Ủy viên Hội đồng Lý luận Phê bình Hội Nhà văn Việt Nam khóa X. Như vậy là cả cha và con đều là nhà giáo và đều "nặng nợ văn chương".

Làm nghề giáo, ai đã trải qua đều rõ về những sự vất vả. Vất vả nhưng nghề giáo luôn được xã hội Việt Nam ta trọng vọng. Cho nên, không có gì phải băn khoăn khi nói rằng giáo dục nói chung, nghề giáo xưa nay đều là nguồn cảm hứng vô tận đối với đội ngũ văn nghệ sĩ, mà không ít người trong số họ đã hoặc đang công tác trong ngành giáo dục. Cho nên, nhiều người vẫn nói "nhà văn - nhà giáo" và "nhà văn mặc áo lính" là "đặc sản" của văn chương Việt Nam hiện đại.

Vậy thì còn gì tuyệt vời hơn nữa khi có một đội ngũ văn nghệ sĩ là những nhà giáo - những trí thức thực sự. Đấy là tài sản vô giá của văn học nước nhà, vì văn chương nói riêng, nghệ thuật nói chung thời nào cũng vậy, đều sẽ giá trị hơn khi được hàm chứa trong nó những giá trị cao cả của trí tuệ. Và văn học nghệ thuật cũng khó có con đường nào để đưa đến công chúng những giá trị CHÂN - THIÊåN - MỸ nhanh và tiện như khi nó song hành với sự nghiệp giáo dục.

Vấn đề là, trong kho tàng văn học nước nhà hiện vẫn còn ít tác phẩm viết về nhà giáo. Mà viết về nhà giáo thì chính những nhà văn - nhà giáo sẽ có những cảm nhận và cảm xúc hơn hẳn người ngoài cuộc.

Trong lịch sử văn học nước nhà có nhà giáo - nhà văn Nam Cao từng được ghi nhận là một trong những nhà văn tiêu biểu nhất thế kỷ XX vì có nhiều đóng góp quan trọng đối với việc hoàn thiện phong cách truyện ngắn và tiểu thuyết Việt Nam ở nửa đầu thế kỷ XX. Ông được truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học - nghệ thuật vào năm 1996. Nhắc đến Nam Cao không thể không nhắc đến một trong những tác phẩm nổi tiếng của ông là "Sống mòn", viết vào năm 1944, với nhân vật chính của tiểu thuyết là một thầy giáo tên Thứ, từ bỏ cuộc sống làng quê và gia đình để lên Hà thành làm cho một trường tư, mong tương lai tốt đẹp hơn, nhưng sự thật thì "chết mòn chết héo" trong những ngày tháng khổ đau.

Giáo Thứ là một minh họa của nhà văn Nam Cao về thân phận của nhà giáo trong bối cảnh bức bối của xã hội Việt Nam giai đoạn 1930-1945, trước khi nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa (nay là Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam) được Chủ tịch Hồ Chí Minh tuyên bố thành lập vào ngày 2/9/1945. Nhiều nhà phê bình đoán chắc giáo Thứ là phiên bản đời thực của chính nhà giáo Nam Cao.

Kể từ năm 1945 đến nay, dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam, cùng với sự phát triển về mọi mặt, ngành giáo dục của nước ta đã có những bước tiến vượt bậc. Những "thầy giáo Thứ" năm nào nay đã là một đội ngũ "vừa hồng vừa chuyên", đảm bảo gánh vác sứ mệnh "trồng người", để đất nước đủ tự tin bước vào kỷ nguyên mới.

Và, công chúng đang chờ đợi để được đón nhận những tác phẩm văn học nghệ thuật mà đội ngũ nhà giáo "vừa hồng vừa chuyên" sẽ là nguyên mẫu.

Lương Duy Cường

Các tin khác

Đúng đắn nhưng cần hiệu quả

Đúng đắn nhưng cần hiệu quả

Tin vui cho những nghệ sĩ âm nhạc dân tộc Việt Nam là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã phê duyệt đề án xây dựng Dàn nhạc Dân tộc Quốc gia Việt Nam vào ngày 22/4/2026 với quyết tâm triển khai ngay trong năm nay và dự kiến tổng kết vào năm 2031. Đây là một quyết định đúng đắn (dù hơi muộn) và cho thấy rõ chủ trương đầu tư cho phát triển văn hóa trong giai đoạn hiện tại.

Tạo sức bật cho văn nghệ sĩ sáng tạo

Tạo sức bật cho văn nghệ sĩ sáng tạo

Thành phố Hồ Chí Minh sẽ đẩy mạnh việc quảng bá, giới thiệu các tác phẩm nghệ thuật tiêu biểu thuộc các loại hình ca múa nhạc, kịch nói, cải lương, hát bội, xiếc, múa rối.

Hiện hữu như “cái gì đó” và “không gì cả”

Hiện hữu như “cái gì đó” và “không gì cả”

Nỗi sợ lớn nhất của tôi là gì? Là không gì cả. Phần lớn thời gian của tôi được dành để nỗ lực chứng minh rằng mình đáng được nhớ đến. Làm việc chăm chỉ hơn, mơ lớn hơn, nói “có” với những cơ hội - kể cả khi chúng vắt kiệt mình.

Kiến tạo văn hóa số

Kiến tạo văn hóa số

Người viết cho rằng: AI tạo sinh có thể cắt ghép, được dựng nên những hiện thực chưa từng có theo ý muốn của chúng ta. Giờ đây, thay vì nheo mặt để nhận diện tem mác, dấu hiệu hàng fake trên hàng hóa thì đến lúc đắn đo trước những tác phẩm: Liệu bài thơ này, bản nhạc kia, bức tranh nọ... có dấu hiệu can thiệp của AI hay không? Chúng ta sống với AI hay chúng ta sống bằng AI? Một câu hỏi khó trả lời.

Sự hỗn loạn sắp chấm dứt?

Sự hỗn loạn sắp chấm dứt?

Trong tháng 3/2026 vừa qua, số lượng các bản ghi âm bị từ chối phát hành qua nền tảng Tunecore của Công ty Believe đột nhiên tăng vọt. Và, tất cả những bản phát hành bị từ chối ấy đều có một điểm chung: đó là những bản nhạc được tạo ra bởi AI.

Cơ hội mới cho hoạt động sáng tạo văn hóa

Cơ hội mới cho hoạt động sáng tạo văn hóa

Chuyến thăm cấp nhà nước tới Trung Quốc của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm và phu nhân đã thành công tốt đẹp vào ngày 17/4, song báo chí trong và ngoài nước vẫn tiếp tục có nhiều bài viết đặc sắc, khẳng định quan hệ truyền thống gắn bó mật thiết giữa hai Đảng và nhân dân hai nước Việt Nam - Trung Quốc cũng như tầm nhìn, định hướng trong việc nâng tầm kết nối chiến lược giai đoạn phát triển mới.

Mệnh lệnh của niềm tin

Mệnh lệnh của niềm tin

Hôm nay, cũng như mọi ngày, tôi dậy rất sớm, ngồi bên ly cà phê và lướt nhanh trên màn hình smartphone. Có lẽ, giờ này nhiều người cũng giống tôi tìm sự khởi đầu cho ngày mới bằng việc nhật tin tức sau một đêm - nguồn năng lượng mới từ sự trong trẻo tinh khôi của thiên nhiên và sự hào hứng của tinh thần.

Văn hóa là động lực tăng trưởng mới

Văn hóa là động lực tăng trưởng mới

Tin vui cho giới làm phim Việt là tính đến trưa 10/4, theo thống kê của Box Office Vietnam (BOVN - trang web độc lập chuyên tổng hợp, phân tích và thống kê dữ liệu doanh thu phòng vé, số lượng vé và suất chiếu trên toàn lãnh thổ Việt Nam), phim "Hẹn em ngày nhật thực" của đạo diễn Lê Thiện Viễn đã thu về hơn 81 tỉ đồng sau khi bắt đầu công chiếu từ cuối tháng 3 và vẫn đang giữ vững vị trí đầu bảng xếp hạng doanh thu phòng vé Việt (tính theo ngày).

Luật hóa để bảo vệ "tài năng nhí"

Luật hóa để bảo vệ "tài năng nhí"

Chuyện ồn ào trên mạng xã hội liên quan đến nữ ca sĩ Thiện Nhân và gia đình của cô chắc chắn là một chuyện không vui chút nào, đặc biệt là khi soi chiếu bằng các giá trị văn hóa Á Đông vốn coi trọng nền tảng tình cảm gia đình, quyến thuộc hơn là tài sản.

“GATO” - gieo mầm xấu độc!

“GATO” - gieo mầm xấu độc!

Gần đây trong tiếng Việt có từ mới “GATO” nhanh chóng trở nên phổ biến. Viết tắt của “ghen ăn tức ở”, dịch sang tiếng Tây, tương đương từ “đố kỵ” - một trạng thái cảm xúc tiêu cực, khó chịu, ghen ghét, cay cú trước thành công, danh tiếng người khác.

Văn học Việt Nam trong kỷ nguyên dịch chuyển

Văn học Việt Nam trong kỷ nguyên dịch chuyển

Trong bối cảnh văn hóa đọc Việt Nam đang chứng kiến những chuyển động chưa từng có, một hiện tượng nổi bật là sự trỗi dậy mạnh mẽ của sách ngoại văn, đặc biệt là qua các hiệu sách độc lập (indie) có giám tuyển. Không chỉ phản ánh nhu cầu cập nhật tri thức toàn cầu của lớp độc giả trẻ, hiện tượng này còn đặt ra những câu hỏi mang tính chiến lược về con đường đưa văn chương Việt Nam ra thế giới.

Tôn vinh những giá trị văn hóa đích thực

Tôn vinh những giá trị văn hóa đích thực

Sở Văn hóa và Thể thao TP Hồ Chí Minh ban hành văn bản chấn chỉnh hoạt động biểu diễn, trong đó nhấn mạnh yêu cầu chấm dứt tình trạng hát nhép trên sân khấu. Việc này đã nhận được sự đồng thuận cao, không chỉ từ phía những nhà quản lý văn hóa mà cả với những người trực tiếp hoạt động biểu diễn, doanh nghiệp tổ chức biểu diễn.

AI - Tìm đâu ra người thật?

AI - Tìm đâu ra người thật?

Trí tuệ nhân tạo (AI) đã và đang thay đổi cách sách đi từ tay tác giả đến bạn đọc từ khâu sáng tác và biên tập đến in ấn và marketing. Không phải ai cũng hoan nghênh sự thay đổi này, và quả thực là ngoài một số lợi ích nhất định, việc sử dụng AI tràn lan cũng đem lại nhiều vấn đề làm đau đầu các nhà xuất bản, đơn cử như việc con người để cho AI thay thế tác giả và biên dịch viên.

Đàm Khánh Phương: “Không bao giờ thơ chịu nước bán rao”

Đàm Khánh Phương: “Không bao giờ thơ chịu nước bán rao”

Trong đám tang nhà thơ Đàm Khánh Phương tại nhà tang lễ Đức Giang hôm ấy, ngoài nhà thơ Nguyễn Quang Thiều - Chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam - có mặt và sau đó đọc điếu văn - tôi thấy không nhiều các nhà văn, nhà thơ khác đến đưa tiễn. Phương ít bạn, hay là khi khỏe mạnh, Phương đã có những điều làm bạn bè khó cảm thông?  

Hầm trú ẩn của nhà thơ trong thời đại AI

Hầm trú ẩn của nhà thơ trong thời đại AI

Năm 2001, đạo diễn Steven Spielberg ra mắt bộ phim “A.I. - Artificial Intelligence”, kể về cậu bé robot David được lập trình để yêu thương vô điều kiện. Khi người mẹ nuôi bỏ rơi cậu giữa rừng, David bắt đầu hành trình 2000 năm đi tìm một ngày được sống bên bà. Khi những sinh vật tiến hóa đánh thức cậu giữa tàn tích băng giá, điều David xin không phải tri thức hay quyền năng, mà chỉ là một ngày được yêu thương.

Bảo đảm quyền thụ hưởng văn hóa

Bảo đảm quyền thụ hưởng văn hóa

Động viên đội ngũ văn nghệ sĩ sáng tạo luôn là một trong những chủ trương nhất quán của Đảng, Nhà nước ta trong quá trình xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc.

Văn hóa soi đường quy hoạch

Văn hóa soi đường quy hoạch

Gần đây, có hai sự việc nhận được khá nhiều sự quan tâm của dư luận, và vẻ bề ngoài, hai sự việc ấy không hoàn toàn liên quan tới nhau nhưng sâu trong bản chất, chúng lại có một điểm chung.

Sống để kết nối yêu thương

Sống để kết nối yêu thương

Sống là để kết nối những yêu thương, bởi cuộc sống có biết bao nhiêu điều đáng yêu mà chúng ta không thể kể tên hết được. Đó là một cảm nhận của người viết có được mỗi khi quan sát và lắng nghe từng thanh âm của cuộc đời. Dẫu biết hằng ngày vẫn xuất hiện cái ác, cái xấu nhưng còn có biết bao người tốt, bao hành động cao cả.

“Cái chết” của sách bìa mềm

“Cái chết” của sách bìa mềm

Cuộc cách mạng văn học hiện đại có sự đóng góp không hề nhỏ của sách bìa mềm. Những quyển sách bìa mềm được bày bán khắp mọi nơi với giá cả phải chăng đã đưa văn học đến với tất cả mọi thành phần trong xã hội.

Quyết liệt phát triển văn hóa

Quyết liệt phát triển văn hóa

Diễn biến mới nhất của việc triển khai Nghị quyết số 80-NQ/TW về phát triển văn hóa Việt Nam, do Tổng Bí thư Tô Lâm thay mặt Bộ Chính trị ký ban hành ngày 7/1/2026, đó là Ban Chỉ đạo Trung ương về phát triển văn hóa Việt Nam đã có cuộc họp đầu tiên, trong tuần qua, với nhiều nội dung quan trọng.