Con đường độc đạo như dải lụa mềm từ đèo Hoa, quốc lộ 6 nằm vắt qua dãy núi Tả Hủ Tráng đưa chúng tôi lên huyện Tủa Chùa. Nằm cách thành phố Điện Biên Phủ 120km về phía Tây, Tủa Chùa nằm trọn trên cao nguyên Xín Chải cheo leo giữa 2 dãy núi Ta Lung và Phình Hồ. Dịp này đang là mùa mưa nên “lộc giời” đã nhuộm xanh thắm những nương ngô, nương lúa và những cánh rừng shan tuyết cổ thụ vài trăm năm tuổi…
Tủa Chùa được ví như một “tiểu Hà Giang” với gần 70% dân số là đồng bào dân tộc Mông. “Do vị trí địa lý, thổ nhưỡng và khí hậu ôn hòa nên Tủa Chùa rất phù hợp với cây thuốc phiện. “Ngày đó đồng bào Mông chúng tôi coi việc trồng cây thuốc phiện là nguồn thu nhập chính và phục vụ cuộc sống hằng ngày của mình thôi. Ốm đau, ma chay, cưới hỏi, các gia đình đều phải có bàn đèn…!”, ông Vừ A Cầu, 70 tuổi, một người có uy tín ở xã Trung Thu bắt đầu câu chuyện với chúng tôi bằng cái giọng tiếng Kinh lơ lớ như vậy…
Hồi đó, ông Cầu kể tiếp, cao điểm là niên vụ 1987, diện tích gieo trồng thuốc phiện ở Tủa Chùa đạt mức kỷ lục, với trên 600ha, sản lượng thu về cả mấy chục tấn. Có trồng thì có hút, quy luật buồn muôn đời ấy đã đeo đẳng bao thế hệ bà con dân tộc Mông ở vùng đất cao nguyên này. Lúc cao điểm, toàn huyện có gần 1.000 người nghiện ma túy và hệ quả của nó là phạm pháp hình sự, tệ nạn xã hội phát triển. Năm 1993, Nhà nước bãi bỏ chủ trương trồng cây thuốc phiện nên loài cây này mới dần được xóa bỏ và đến năm 2005 có thể nói nó đã bị “tuyệt chủng” ở Tủa Chùa. Tuy nhiên, do nhiều lý do, đặc biệt là nạn nghiện hút ma túy vẫn còn khá phức tạp nên những năm sau đó, ở một số nơi bắt đầu xuất hiện tình trạng tái trồng cây thuốc phiện ở địa bàn xã Ta Ma, Sín Chải, Xá Nhè và Tủa Thàng...
Để ngăn chặn việc tái trồng loài cây độc, ông Nguyễn Công Hậu, Phó Bí thư Huyện ủy Tủa Chùa cho biết, huyện đã huy động cả hệ thống chính trị vào cuộc. Chính quyền địa phương và lực lượng Công an đã tranh thủ tốt người có uy tín tham gia tuyên truyền, vận động người dân tự giác phá nhổ cây thuốc phiện. Huyện Tủa Chùa có hơn 80% dân số là bà con dân tộc Mông. Người Mông là một dân tộc có tình cảm thân tộc rất sâu sắc, người đứng đầu dòng họ có vai trò quan trọng, chi phối tâm lý, tình cảm của mọi thành viên trong dòng tộc, thậm chí là cả bản. Phát huy nét văn hóa này, các cấp ủy, chính quyền của huyện Tủa Chùa đã tranh thủ đội ngũ trưởng dòng họ, người có uy tín ở 138 thôn, bản vận động con, cháu tích cực tham gia phong trào giữ gìn trật tự trị an thôn, bản; đấu tranh chống tuyên truyền các luận điệu trái pháp luật, không di cư tự do, không tranh chấp đất đai, không phá rừng làm nương rẫy, không trồng và sử dụng thuốc phiện. Tiêu biểu là dòng họ Vừ ở Mường Báng, họ Cứ ở Sính Phình, dòng họ Sùng, họ Vừ ở Trung Thu, Sín Chải... đã có nhiều thành tích trong vận động các gia đình không trồng cây thuốc phiện.
Thượng tá Lê Ninh Bình, Phó trưởng Công an huyện Tủa Chùa, một người có thâm niên gắn bó hơn 30 năm với vùng cao nguyên này chia sẻ: Lực lượng Công an liên tục tăng cường cán bộ xuống cơ sở, bám địa bàn để tuyên truyền, vận động. Toàn huyện đã xây dựng được trên 20 dòng họ không trồng cây thuốc phiện, không có người phạm tội về mắc tệ nạn xã hội. Ông Vừ A Cầu, một người có uy tín ở xã Trung Thu, là người có nhiều đóng góp trong vận động nhân dân xoá bỏ cây thuốc phiện, chia sẻ: “Vận động bà con xóa bỏ cây thuốc phiện phải nâng cao nhận thức cho bà con, để bà con hiểu và tự giác phá nhổ thì kết quả mới bền vững”. Bà con lâu nay chỉ nghe và tin theo những gì mắt thấy tai nghe nên chính cán bộ và người có uy tín phải tiên phong trong phát triển kinh tế. Phát triển kinh tế bằng cách xây dựng các mô hình kinh tế: vườn – ao – chuồng, vườn - ao - rừng.
Trong 5 năm trở lại đây, mặc dù giáp ranh với một số địa bàn thuộc huyện Tuần Giáo (Điện Biên), Sìn Hồ (Lai Châu) có hiện tượng tái trồng cây thuốc phiện nhưng Tủa Chùa không xảy ra tình trạng này. Thành công của cuộc chiến phá nhổ thuốc phiện ở Tủa Chùa là tổng hợp của nhiều cuộc vận động, nhiều biện pháp đồng bộ. Tuy nhiên, một trong những yếu tố làm nên thành công lớn chính là sự đóng góp của các già làng, trưởng bản, người có uy tín. Chính họ đã góp tiếng nói quan trọng, vận động con em không trồng, không buôn bán, sử dụng trái phép ma túy.
Chính các già làng, người có uy tín ở Tủa Chùa đã là cầu nối giữa ý Đảng – lòng dân, giữa cấp ủy Đảng chính quyền với bà con các dân tộc. Nhờ hiểu được tâm tư nguyện vọng của người dân, biết phát huy thế mạnh của địa phương trong sản xuất, kinh doanh nên công cuộc phá nhổ cây thuốc phiện, cùng với việc thay thế bằng những loại cây trồng khác đã thành công ở huyện Tủa Chùa. Nhiều loại cây, nhiều sản vật của Tủa Chùa không chỉ là đặc sản của địa phương, mà đã trở thành hàng hóa xuất đi khắp nơi, đem lại cuộc sống khấm khá và giàu có hơn cho bà con các dân tộc nơi đây. Chè shan tuyết, đậu tương, hoa ly, rượu mông pê, cánh kiến và cây ngô lai, lợn mán, gà ác… đã từ lâu trở thành những hàng hóa mang thương hiệu khá nổi tiếng của Tủa Chùa
