Thực hiện chủ trương đó, lực lượng Công an nhân dân đã chủ động kiện toàn tổ chức, bố trí lực lượng theo phương châm “Bộ tinh, tỉnh mạnh, xã bám cơ sở”, từng bước đáp ứng yêu cầu bảo đảm an ninh, trật tự trong tình hình mới. Đây đồng thời là bước cụ thể hóa tinh thần của Nghị quyết số 18-NQ/TW về tiếp tục đổi mới, sắp xếp tổ chức bộ máy tinh gọn, hoạt động hiệu lực, hiệu quả; Nghị quyết số 22-NQ/TW ngày 15/3/2018 về “Tiếp tục đổi mới, sắp xếp tổ chức bộ máy Bộ Công an tinh gọn, hoạt động hiệu lực, hiệu quả” và Nghị quyết số 12-NQ/TW về đẩy mạnh xây dựng lực lượng Công an nhân dân thật sự trong sạch, vững mạnh, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại.
Trong mô hình tổ chức mới, Công an cấp xã ngày càng giữ vai trò trực tiếp và toàn diện hơn trong quản lý địa bàn, quản lý dân cư, nắm tình hình, phòng ngừa, phát hiện và xử lý các vấn đề an ninh, trật tự ngay từ cơ sở. Thực tiễn triển khai thời gian qua cho thấy đây là hướng đi đúng đắn, phù hợp yêu cầu tinh gọn bộ máy, tăng cường hiệu lực quản trị từ cơ sở. Tuy nhiên, cùng với những kết quả bước đầu rất quan trọng, mô hình mới cũng đặt ra nhiều yêu cầu cao hơn, áp lực lớn hơn và những vấn đề mới cần tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện. Vì vậy, việc đánh giá khách quan, toàn diện thực trạng hoạt động của Công an cấp xã và đề xuất giải pháp nâng cao chất lượng, hiệu lực, hiệu quả hoạt động có ý nghĩa quan trọng cả trước mắt và lâu dài.
Những chuyển biến tích cực
Một trong những chuyển biến quan trọng nhất là vị trí của Công an cấp xã trong hệ thống bảo đảm an ninh, trật tự ngày càng được xác lập đầy đủ và thực chất hơn. Đến nay, 100% xã, phường, thị trấn trên phạm vi toàn quốc đã được bố trí Công an chính quy, tạo bước chuyển căn bản về năng lực bảo đảm an ninh, trật tự ở cơ sở. Đây là nền tảng quan trọng để đưa lực lượng Công an ngày càng gần dân hơn, sát dân hơn và xử lý hiệu quả hơn các vấn đề phát sinh từ địa bàn.
Nếu như trước đây Công an cấp xã chủ yếu tiếp nhận thông tin ban đầu, nắm tình hình và phối hợp giải quyết vụ việc thì mô hình mới đã từng bước trở thành lực lượng trực tiếp xử lý phần lớn các vấn đề an ninh, trật tự phát sinh trên địa bàn. Nhiều vụ việc liên quan đến mâu thuẫn xã hội, tranh chấp dân sự, vi phạm hành chính và nguy cơ phát sinh điểm nóng được phát hiện sớm, xử lý ngay từ đầu, hạn chế tích tụ kéo dài hoặc chuyển hóa thành vụ việc phức tạp. Đây là bước chuyển quan trọng từ tư duy xử lý sự vụ sang chủ động phòng ngừa từ sớm, từ xa, từ cơ sở.
Hiệu quả quản lý địa bàn, quản lý dân cư được nâng lên rõ rệt. Công an cấp xã hiện là lực lượng trực tiếp triển khai hiệu quả các nhiệm vụ liên quan đến cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư, định danh và xác thực điện tử, dịch vụ công trực tuyến và chuyển đổi số quốc gia. Việc triển khai VNeID đã góp phần thay đổi căn bản phương thức quản lý dân cư, xác thực thông tin, hỗ trợ giải quyết thủ tục hành chính và từng bước hình thành nền tảng quản trị số ở cơ sở.
Nhiều địa phương phát huy tốt hiệu quả các mô hình camera an ninh, tổ liên gia an toàn phòng cháy chữa cháy, tổ bảo vệ an ninh, trật tự ở cơ sở và các nền tảng số trong quản lý địa bàn, hỗ trợ tích cực cho Công an cấp xã trong nắm tình hình, phòng ngừa và đấu tranh với vi phạm pháp luật. Vai trò tham mưu cho cấp ủy, chính quyền địa phương của Công an cấp xã cũng ngày càng rõ nét hơn, góp phần giữ vững ổn định chính trị, bảo đảm an ninh, an toàn các sự kiện chính trị, kinh tế, xã hội trên địa bàn. Mối quan hệ giữa Công an với Nhân dân tiếp tục được củng cố do lực lượng thường trực tại địa bàn, gần dân hơn, sát dân hơn và thuận lợi hơn trong tiếp nhận phản ánh, giải quyết công việc.
Những khó khăn, hạn chế và vấn đề đặt ra từ thực tiễn
Bên cạnh kết quả tích cực, thực tiễn triển khai mô hình mới cũng bộc lộ một số vấn đề mang tính cấu trúc cần được nhìn nhận thẳng thắn và xử lý từ gốc.
Vấn đề lớn nhất hiện nay không đơn thuần là khối lượng công việc tăng lên mà là sự chuyển đổi rất nhanh về vai trò của Công an cấp xã từ lực lượng chủ yếu thực thi sang lực lượng vừa thực thi, vừa tham mưu, vừa quản trị địa bàn. Trong khi đó, ở không ít nơi, năng lực tổ chức vận hành và hệ điều kiện bảo đảm chưa theo kịp tốc độ chuyển đổi này.
Có thể thấy rõ một nghịch lý: nhiệm vụ của Công an cấp xã ngày càng mở rộng, yêu cầu ngày càng cao, nhưng ở một số địa bàn, mô hình tổ chức, phương thức vận hành, công cụ hỗ trợ và chất lượng nguồn nhân lực vẫn mang dấu ấn của tư duy quản lý truyền thống.
Điều này dẫn tới tình trạng áp lực nghiệp vụ lớn, nguy cơ dàn trải nguồn lực và ở một số nơi còn biểu hiện nặng về xử lý hồ sơ, giấy tờ, thủ tục hành chính mà chưa dành đủ thời gian cho công tác nắm tình hình, quản trị nguy cơ và phòng ngừa từ sớm.
Trong bối cảnh đô thị hóa nhanh, dân số cơ học lớn, tập trung đông lao động ngoại tỉnh và chuyển đổi số mạnh mẽ, cấu trúc các vấn đề an ninh, trật tự ở cơ sở cũng thay đổi đáng kể. Nếu trước đây chủ yếu là các vụ việc truyền thống thì hiện nay Công an cấp xã phải xử lý ngày càng nhiều tình huống liên quan đến không gian mạng, lừa đảo công nghệ cao, dữ liệu số, tranh chấp dân sinh, cư trú phức tạp, mâu thuẫn xã hội đa chiều và các nguy cơ an ninh phi truyền thống.
Nói cách khác, yêu cầu đối với Công an cấp xã hiện nay không chỉ là làm nhiều hơn mà phải làm khác đi, theo phương thức hiện đại hơn.
Trong khi đó, ở một số nơi, biên chế chưa thực sự tương xứng với yêu cầu nhiệm vụ; chất lượng đội ngũ tuy được nâng lên nhưng chưa đồng đều; một bộ phận cán bộ còn hạn chế về kỹ năng pháp luật, công nghệ số, quản trị hồ sơ, xử lý tình huống phức tạp và dân vận trong môi trường xã hội mới.
Cơ sở vật chất, phương tiện, hạ tầng công nghệ ở một số địa bàn chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu nhiệm vụ. Một số đơn vị còn khó khăn về trụ sở, phương tiện tuần tra, thiết bị công nghệ thông tin, đường truyền dữ liệu và công cụ hỗ trợ. Áp lực nghề nghiệp lớn trong khi chế độ, chính sách, điều kiện bảo đảm và cơ chế bảo vệ cán bộ có mặt còn chưa tương xứng.
Nguyên nhân của những hạn chế, bất cập
Những hạn chế nêu trên xuất phát từ cả nguyên nhân khách quan và chủ quan.
Về khách quan, đây là quá trình chuyển đổi mô hình tổ chức lớn, tác động sâu rộng đến toàn bộ phương thức vận hành ở cơ sở trong thời gian tương đối ngắn. Đồng thời, bối cảnh xã hội biến động nhanh, quá trình đô thị hóa, dịch chuyển dân cư, chuyển đổi số quốc gia và sự xuất hiện ngày càng nhiều vấn đề mới về an ninh phi truyền thống, tội phạm công nghệ cao đã làm gia tăng áp lực đối với Công an cấp xã.
Về chủ quan, nhận thức về vị trí mới của Công an cấp xã ở một số nơi chưa thật đầy đủ; việc thiết kế tổ chức, biên chế và cơ chế phân bổ nguồn lực ở một số địa bàn chưa hoàn toàn theo kịp đặc thù thực tiễn. Công tác đào tạo, bồi dưỡng kỹ năng mới cho cán bộ có mặt chưa đáp ứng yêu cầu chuyển đổi mạnh sang mô hình quản trị hiện đại. Đầu tư về cơ sở vật chất, hạ tầng công nghệ và điều kiện bảo đảm ở một số nơi chưa đồng bộ.
Sâu xa hơn, một số khó khăn hiện nay bắt nguồn từ việc quá trình nâng cấp vai trò của Công an cấp xã diễn ra nhanh hơn quá trình nâng cấp năng lực tương ứng. Trong khi vị trí, vai trò và kỳ vọng đối với Công an cấp xã đã thay đổi căn bản thì ở một số mặt, tư duy tổ chức, thiết kế công việc, chuẩn năng lực cán bộ và cơ chế hỗ trợ vẫn đang trong quá trình thích nghi. Đây là khoảng cách chuyển đổi cần sớm được thu hẹp nếu muốn mô hình mới vận hành thực sự hiệu quả.
Giải pháp nâng cao chất lượng Công an cấp xã trong giai đoạn mới
Trước hết, cần tiếp tục đổi mới mạnh mẽ nhận thức chiến lược về vị trí của Công an cấp xã. Trong mô hình mới, Công an cấp xã không chỉ là cấp thực thi nhiệm vụ hành chính mà phải từng bước trở thành trung tâm quản trị an ninh, trật tự ở cơ sở, là lực lượng nòng cốt bảo đảm ổn định xã hội từ địa bàn.
Do đó, cần chuyển mạnh từ tư duy tăng nhiệm vụ của Công an cấp xã sang nâng cấp năng lực tương xứng cho Công an cấp xã. Nếu chỉ gia tăng nhiệm vụ mà chưa đồng thời nâng cấp tổ chức, biên chế, công nghệ, cơ chế hỗ trợ và chính sách cán bộ thì áp lực sẽ tiếp tục dồn xuống cơ sở.
Việc nâng cấp Công an cấp xã cần được triển khai đồng bộ trên năm trụ cột gồm tổ chức, con người, công nghệ, thể chế và chính sách.
Một yêu cầu có tính đột phá là chuyển Công an cấp xã từ mô hình xử lý sự vụ sang mô hình quản trị địa bàn dựa trên dữ liệu. Theo đó, mỗi Công an cấp xã cần từng bước xây dựng bản đồ an ninh địa bàn số, tích hợp dữ liệu dân cư, dữ liệu đối tượng, điểm nóng an ninh, trật tự, camera an ninh, phản ánh của người dân và các nguy cơ tiềm ẩn để phục vụ dự báo, chỉ huy, điều hành. Khi dữ liệu trở thành nền tảng, Công an cấp xã sẽ không chỉ phản ứng với vụ việc đã xảy ra mà có thể chủ động nhận diện nguy cơ, cảnh báo sớm và phòng ngừa hiệu quả hơn.
Cùng với đó, cần nghiên cứu xây dựng cơ chế hỗ trợ nghiệp vụ theo mô hình “hậu phương số” cho Công an cấp xã, trong đó lực lượng cơ sở được kết nối thường xuyên với hệ thống hỗ trợ pháp lý, nghiệp vụ, dữ liệu và chỉ huy trực tuyến từ cấp tỉnh. Đây sẽ là giải pháp quan trọng để giảm cảm giác đơn độc nghiệp vụ của Công an cấp xã trong xử lý các tình huống phức tạp.
Cần hoàn thiện tổ chức bộ máy theo đặc thù địa bàn, khắc phục tư duy bình quân trong bố trí nguồn lực. Nghiên cứu phân hạng Công an cấp xã theo tính chất địa bàn để bố trí phù hợp về biên chế, cơ cấu tổ chức, trang bị và chế độ. Đẩy mạnh xây dựng mô hình Công an xã số, lấy dữ liệu hóa địa bàn làm nền tảng quản trị mới. Tiếp tục hoàn thiện hệ thống số hóa hồ sơ, kết nối dữ liệu dân cư, tích hợp camera an ninh, cảnh báo nguy cơ và hỗ trợ chỉ huy, điều hành tại cơ sở.
Chuẩn hóa đội ngũ cán bộ theo yêu cầu mới về pháp luật, điều tra cơ bản, công nghệ số, dự báo tình hình, dân vận và xử lý khủng hoảng xã hội. Đặc biệt, cần xây dựng đội ngũ Trưởng Công an xã theo hướng nhà quản trị địa bàn hiện đại. Tiếp tục rà soát, đơn giản hóa thủ tục, giảm tải hành chính, tự động hóa quy trình nhằm tăng thời gian cho nghiệp vụ cốt lõi. Đồng thời, quan tâm hơn đến đầu tư trụ sở, phương tiện, thiết bị số, hạ tầng dữ liệu và chính sách đặc thù cho cán bộ Công an cấp xã.
Một số kiến nghị chiến lược từ thực tiễn
Từ thực tiễn vận hành mô hình mới, cần nghiên cứu xây dựng Chương trình tổng thể phát triển Công an cấp xã giai đoạn 2026–2030, tầm nhìn đến năm 2045 với định hướng phát triển đồng bộ về tổ chức, nguồn nhân lực, công nghệ và cơ chế bảo đảm.
Chương trình này cần xác lập rõ chuẩn quốc gia đối với Công an cấp xã, bao gồm chuẩn tổ chức bộ máy, chuẩn biên chế theo loại hình địa bàn, chuẩn năng lực cán bộ, chuẩn hạ tầng số và chuẩn chất lượng phục vụ Nhân dân.
Cần nghiên cứu xây dựng cơ chế phân loại Công an cấp xã theo mức độ phức tạp của địa bàn thay vì áp dụng tương đối đồng đều như hiện nay. Đây là điều kiện quan trọng để phân bổ nguồn lực chính xác hơn, tránh bình quân hóa.
Đề nghị tiếp tục hoàn thiện cơ chế giảm tải hành chính cho Công an cấp xã, đẩy mạnh tự động hóa quy trình nghiệp vụ, tích hợp dữ liệu và ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong quản trị địa bàn, hỗ trợ phân tích nguy cơ và xử lý thông tin.
Cùng với đó, cần có chính sách đủ mạnh để thu hút, giữ chân và phát triển đội ngũ cán bộ chất lượng cao ở cơ sở, coi đây là khâu đầu tư chiến lược lâu dài.
Về lâu dài, cần xác định nâng cấp Công an cấp xã không chỉ là nhiệm vụ xây dựng lực lượng mà là một cấu phần quan trọng trong nâng cấp năng lực quản trị quốc gia từ cơ sở.
Thực tiễn đang cho thấy chất lượng hoạt động của Công an cấp xã ngày càng trở thành thước đo trực tiếp năng lực quản trị an ninh, trật tự và quản trị xã hội ở cơ sở.
Trong mô hình tổ chức mới, nếu cấp xã không đủ mạnh thì toàn bộ chuỗi quản trị nhà nước tại cơ sở sẽ khó vận hành thông suốt.
Vì vậy, xây dựng Công an cấp xã vững mạnh không chỉ nhằm giải quyết yêu cầu trước mắt mà chính là đầu tư cho nền tảng ổn định chính trị, trật tự an toàn xã hội và phát triển bền vững của đất nước.
Có thể khẳng định, xây dựng Công an cấp xã hiện đại, chuyên nghiệp, hiệu lực, hiệu quả hôm nay chính là xây dựng “pháo đài an ninh” vững chắc từ nền móng quốc gia.
