Trái đắng… tinh dầu đỏ

Nắm bắt tâm lý của người bệnh ung thư hay người có thân nhân lâm bạo bệnh đứng trước cái chết đến gần đa phần đều cuống cuồng, lo sợ nên không tiếc tiền mua các loại biệt dược để chữa bệnh, những năm qua dân buôn tung ra lắm kiểu làm ăn ma mị. Mánh phổ biến chung của đám người này là đơm đặt thái quá thảo dược này động vật kia có tác dụng chữa trị bệnh tật siêu hạng rồi bán với giá trên trời.

Sau thời gian dài tốn cả núi tiền nhưng vẫn không qua khỏi, chết vẫn  hoàn chết với sừng tê giác, sụn cá mập, bột rắn lục đầu dồ đuôi đỏ, tổ yến huyết dỏm... bây giờ là “trái đắng” tinh dầu đỏ.

Ở  tuổi 63, ông Đỗ V.Trí, ngụ quận Bình Thạnh, TP HCM tâm sự ông có đủ kiến thức lẫn lý trí để phân định đâu là biệt dược chính gốc và biệt dược "nổi" nhờ đồn thổi. Theo ông Trí, sau những đắn đo, tìm tòi, nghiên cứu, lý do để ông quyết định mua mấy hộp "tinh dầu đỏ", mỗi hộp 100 viên con nhộng màu vàng (2 triệu đồng/hộp) cho người vợ bị ung thư vú được chỉ định hóa trị tại Bệnh viện Ung Bướu sử dụng, nhờ hoạt chất thần kỳ của loại tinh dầu này: "Không riêng gì Việt Nam mà ngay cả các nhà khoa học trên thế giới cũng khẳng định tinh dầu đỏ có nhiều chất dẫn xuất kháng ung thư, nhất là với bệnh nhân trong giai đoạn đầu hay trong lúc vô phương cứu chữa".

Tinh dầu đỏ mà ông Trí đề cập được chiết xuất từ loài thông đỏ. Được biết cách đây khoảng 4 năm, khi một số thông tin nghiên cứu về tác dụng dược lý của thông đỏ được công bố rộng rãi, nhận thấy đó là tiềm năng để hốt bạc nên giới đầu nậu cùng những người buôn bán dược phẩm - dược liệu tức tốc "bập" vào đó, hợp lực đẩy đưa các tính năng của loài thực vật có từ thời tiền sử này đến tận mây xanh. Khi thiên hạ, mà đặc biệt là người bệnh bị choáng trước các tác dụng siêu hạng của loài thực vật này thì đó là lúc thị trường tràn ngập các sản phẩm được rao là tinh chất tinh dầu thông đỏ.

Thổi phồng sự thật…

Tôi liên lạc với một phụ nữ tên Ly, 42 tuổi, "bà chủ" của hàng loạt tin rao bán tinh dầu thông đỏ trên các trang mạng rao vặt. Hỏi về nguồn gốc của cái gọi là "biệt dược tinh dầu đỏ", chị này nói oang oang như thể nằm lòng rằng trên thị trường có nhiều loại với xuất xứ khác nhau như Mỹ, Canada, Ấn Độ nhưng tin cậy và hiệu quả nhất là tinh dầu đỏ Hàn Quốc: "Hàn Quốc là xứ của loài thông đỏ, lại là quốc gia đầu tiên phát minh ra công nghệ chiết xuất tinh chất từ thông đỏ nên được các chuyên gia y tế hàng đầu trong và ngoài nước tin dùng. Nhiều người bị ung thư vú, ung thư phổi, ung thư vòm họng, ung thư gan... di căn, nhờ uống tinh dầu thông đỏ mà gặt hái niềm vui bất ngờ. Có người mừng quá nói nếu ngày trước sớm biết thì đâu phải chịu cảnh khủng hoảng tinh thần, sống dở chết dở, chịu đau đớn vì phải vô hóa chất (hóa trị - PV) và tốn hàng trăm triệu đồng cho mấy cái thứ tào lao như sừng tê, sừng dinh rắn... mà họ chẳng biết là thật hay giả".

Dân buôn "biệt dược" như bà Ly thì 10 người chẵn chục, hễ có người gọi hỏi thăm thì "ca cổ" nhiệt tình, miệng liến thoắng nhằm thuyết phục "con mồi" chi tiền mua "biệt dược" được mình rao bán. Giá của cái gọi là tinh dầu thông đỏ rất mênh mông, từ 1 triệu đến 3 triệu đồng một hộp. Các con buôn kẻ lý giải tiền nào của đó, người bảo tiền nhiều thì dược chất trong viên con nhộng càng "oách".

Các mẫu sản phẩm được quảng cáo là tinh dầu thông đỏ.
Các mẫu sản phẩm được quảng cáo là tinh dầu thông đỏ.

Nói chung, theo như tìm hiểu của chúng tôi, người ta mua tinh dầu thông đỏ dựa vào niềm tin là chính: "Cái gì cũng có giá của nó hết em ơi, cái này chị hổng có nặng về kinh doanh mà thiên về làm phước. Gặp phường bất nhơn, nó bán một hộp đến 4 triệu đồng, còn chị để giá hữu nghị có 3 triệu, gọi là lời chút đỉnh thôi nên em đừng trả giá. Giá vầy là bèo lắm rồi, chỉ cần em uống ba hộp, tốn chưa đến 10 triệu đồng là thấy ngay kết quả. Chứ em biết rồi đó, một mẩu tê giác bé xíu người ta đã bán cả mấy ngàn đô rồi mà uống vào có xi-nhê gì đâu" - bà Xuân, tuổi ngoài 50, rao bán tinh dầu thông đỏ bằng mẫu rao vặt dán trên trụ điện trên đường Đỗ Xuân Hợp, quận 9, thuyết khách. 

Trên thị trường hiện nay, nổi đình đám là sản phẩm tinh dầu thông đỏ có tên thương mại Pine power gold và Red pine top power, cả hai được quảng cáo xuất xứ Hàn Quốc, có khả năng ức chế, tiêu diệt tế bào ung thư với các thông số chữa trị rất hiệu quả: "Tế bào ung thư vú 95,5%. Tế bào ung thư phổi 78,4%. Tế bào ung thư gan 90,6%. Tế bào ung thư dạ dày 87,2%...".

Không chỉ đưa ra những thông số chẳng dựa trên bất kỳ cơ sở khoa học tin cậy nào, nhiều người còn quả quyết rằng món biệt dược "tinh dầu đỏ" mà mình rao bán còn có tác dụng hữu hiệu đối với các chứng bệnh tiểu đường, tim mạch, mỡ máu, xơ gan, tai biến thành mạch, tai biến mạch máu não.

"Các nhà khoa học Hàn Quốc còn phát hiện tinh chất của cây thông đỏ có tác dụng trong việc điều trị cho người bị sạm, nám da do rối loạn nội tiết tố, người đau dây thần kinh, viêm khớp, tê liệt chân tay... Người có thể trạng suy nhược hay phụ nữ kinh nguyệt không đều, nhất là người bị trục trặc vấn đề sinh lý thì tinh dầu thông đỏ là lựa chọn số một" - bà Xuân quả quyết.

Vạch trần thủ đoạn con buôn

Một số con buôn tinh dầu thông đỏ mà chúng tôi tiếp cận còn đoan chắc một số tộc người trên đất Lâm Đồng, nhất là người Mạ và Cil sống ở huỵên Lạc Dương, quanh núi Bà - Bidoup (đỉnh núi cao nhất ở Lâm Đồng - PV) nhờ biết sử dụng tinh chất từ cây thông đỏ mà lúc nào cũng khỏe mạnh, da dẻ hồng hào, sống lâu trăm tuổi nhưng không bị đớn đau do thoái hóa khớp, tinh thần lúc nào cũng minh mẫn.

"Người bản xứ ở Lâm Đồng sử dụng thông đỏ để hãm trà, hoặc ngâm rượu. Bí quyết tráng kiện của họ là ở chỗ đó. Khi người ta khỏe mạnh thì tất nhiên phải ăn được, ngủ được. Một người như thế thì chuyện sống thọ, có nhiều con cái, không mắc bệnh tật lặt vặt thì đâu có gì lạ" - Thủy, rao bán tinh dầu thông đỏ trên chính trang face của mình, lập luận.--PageBreak--

"Chuyện tinh chất của cây thông đỏ có tác dụng ức chế, chữa trị nhiều chứng bệnh ung thư đến nay vẫn chưa có chứng liệu cụ thể. Nếu có thì cũng dừng lại ở phạm vi hỗ trợ điều trị, tuyệt đối không có chuyện ung thư kiểu nào cũng chữa dứt và chắc rằng khi sử dụng phải qua bào chế phức tạp mới lọc được dược chất. Thực tế cho thấy trong y học dân gian, cây thông đỏ được người Trung Quốc sử dụng điều trị cho người mắc các chứng bệnh liên quan đến tim mạch, giảm đau. Tại Ấn Độ, các thầy thuốc cổ truyền dùng chất paclitaxel chiết xuất từ thông đỏ hay đem lá với vỏ cây này nấu thành cao trị chứng hen suyễn... Còn tại Việt Nam, y học cổ truyền chẳng đề cập nhiều đến việc dùng thông đỏ trong chữa trị" - dược sĩ Trần V.M., 45 tuổi, người rất bất bình với kiểu làm tiền người bệnh của dân con buôn, tiết lộ.

Sở dĩ dược sĩ M. ngại nêu tên thật bởi sợ bị dân con buôn vì bị "phá" chuyện làm ăn sẽ tìm cách trả thù. Theo dược sĩ M., trên thị trường hiện nay, không như ngộ nhận của nhiều người, tinh dầu thông đỏ được bán dưới dạng thực phẩm chức năng chứ không phải thuốc. Nhưng để bán được giá, dân buôn lắm kẻ mập mờ bảo là thuốc và có kẻ còn ma mãnh hơn, bảo muốn chữa bệnh này bệnh kia - tất nhiên là những bệnh bác sĩ "chê" phải uống tinh dầu thông đỏ do chính họ nhập từ Hàn Quốc kết hợp với trà thảo dược cũng do họ sản xuất, có như vậy mới đạt hiệu quả cao.

"Như thế là bịa đặt, nói quá sự thật" - dược sĩ M. khẳng định như thế và lưu ý bệnh ung thư nếu phát hiện sớm, trong giai đoạn đầu thì việc chữa trị dứt điểm không phải là trở ngại với các bác sĩ chuyên ngành: "Khi thấy cần thiết phải hóa trị hoặc xạ trị để có thể cứu được sinh mạng người bệnh thì hội đồng y khoa chuyên môn sẽ hội chẩn và đưa ra chỉ định ấy. Nên nếu ai đó vì sợ vào hóa chất, chiếu tia xạ mà tự ý bỏ ngang phác đồ điều trị này và nuôi hy vọng vào tinh dầu thông đỏ hay các loại cây cỏ được quảng cáo là biệt dược này nọ thì quả là tai họa cho chính bản thân họ".

Cận cảnh hoa và lá cây thông đỏ.
Cận cảnh hoa và lá cây thông đỏ.

Coi chừng… vong mạng!

Theo các chuyên gia ngành y hiện đại lẫn cổ truyền, các loại cây thuốc, biệt dược, thực phẩm chức năng này nọ chỉ có tác dụng hỗ trợ, bồi bổ thể lực người bệnh sau giai đoạn hậu phẫu và việc sử dụng phải có chỉ định, theo dõi của người có chuyên môn chứ không có kiểu thích gì dùng nấy. Lương y Thái Bình (Hội Đông y TP HCM) chỉ ra mối nguy khác quanh những hộp tinh dầu thông đỏ có mặt ở thị trường Việt Nam bằng hình thức hàng xách tay không rõ nguồn gốc.

Ông bảo chưa chắc người ta trả tiền là có thể mua được hộp tinh dầu thông đỏ thật. Bởi như cơn sốt nọc bọ cạp xanh ở châu Mỹ cách đây không lâu, có người sau khi trả đến 5-6 triệu đồng cho một lọ nọc độc bọ cạp là chất dịch trắng trong suốt đựng trong lọ thủy tinh sau đó đã giật mình, lo lắng không biết đó có phải là nọc bọ cạp chính gốc hay chỉ là lọ nước lã. Bởi thực tế chẳng có tín hiệu, dấu hiệu gì để chứng minh đó là tinh chất nọc bọ cạp ngoài chiếc hộp giấy được thiết kế, in ấn rất bắt mắt.

Một số công bố nghiên cứu của y học hiện đại cho biết thông đỏ có tên khoa học là Taxus Wallichiana Zucc, thuộc họ Taxaceae, có lá và vỏ chứa hoạt chất 10 - DB III được dùng để sản xuất chất Taxol là nguyên liệu chính để điều chế thuốc chữa trị một số bệnh ung thư như ung thư buồng trứng, ung thư vú, ung thư phổi...

Cần nói rõ rằng, những thông tin trên được phát tán khá rộng rãi dựa trên tư liệu của nước ngoài chưa được các chuyên gia ngành y Việt Nam kiểm chứng hay phát ngôn chính thức. Do đó chẳng có cơ sở gì để chứng minh những viên con nhộng tinh dầu đỏ đựơc rao bán trên thị trường (nếu là hàng thật) là… siêu biệt dược.

"Vấn đề ở chỗ những hộp bao bì kia ai làm cũng được và vấn đề ở chỗ chất lượng của phần lõi bên trong. Vì lòng tham, vì hám lợi, đâu thể loại trừ khả năng người bán lấy viên con nhộng nào đó cho vô hộp bao bì do chính họ đặt in và bảo đó là tinh dầu thông đỏ được xách tay ở xứ Hàn. Với người bệnh nan y, thời gian được tính bằng vàng, mỗi một ngày trôi qua là mỗi khoảnh khắc vàng bị hao phí. Trong tình cảnh dầu sôi lửa bỏng ấy, lại phải uống thần dược thông đỏ trời ơi thì..." - lương y Thái Bình phân tích.

Cuối năm 2013 đầu năm 2014 này, có dịp đến Lâm Đồng, sẵn câu chuyện tinh đầu thông đỏ đang "nóng", chúng tôi tìm đến xã Đa Chais, vùng cư trú lâu đời của tộc người Cil ở huyện Lạc Dương tìm hiểu thực hư việc sử dụng "thần dược" thông đỏ. Thật bất ngờ, khi được hỏi thăm, 10 người như một, mà là các già làng giàu kinh nghiệm trong việc sử dụng các loại cây lá rừng để trị bệnh đều lắc đầu.

Già làng K'Đơn ở thôn K'long K'lanh, lưng chừng núi Bà cho biết, trên đỉnh núi từng có sự hiện diện của thông đỏ nhưng bà con cũng xem chúng như nhiều loại thông khác ở vùng, không hề biết chuyện lấy lá, lấy vỏ dùng làm thuốc, hãm trà, ủ rượu gì cả

Thành Dũng - Đức Mừng

Các tin khác

Cử tạ Việt Nam sẽ lại huy hoàng như xưa?

Cử tạ Việt Nam sẽ lại huy hoàng như xưa?

Từng mang về những dấu son lịch sử cho thể thao nước nhà với 2 tấm huy chương Olympic của Hoàng Anh Tuấn và Trần Lê Quốc Toàn, cử tạ Việt Nam nhiều năm qua luôn được xem là môn thể thao thế mạnh.

Đừng để chiêu trò lấn át nghệ thuật

Đừng để chiêu trò lấn át nghệ thuật

Giữa dòng chảy sôi động của thị trường âm nhạc hiện nay, vẫn còn không ít những sản phẩm gây chú ý bằng yếu tố phản cảm, dung tục, thậm chí lệch chuẩn về nội dung và hình ảnh. Khi ranh giới giữa sáng tạo nghệ thuật và chiêu trò câu view bị xóa nhòa thì câu hỏi đặt ra không chỉ cho ý thức của người làm nghề, trách nhiệm của cơ quan quản lý, mà còn là sự tỉnh táo của công chúng trong việc tiếp nhận và chọn lọc giá trị văn hóa…

Bắn súng Việt Nam và những tín hiệu vui trước thềm ASIAD 20

Bắn súng Việt Nam và những tín hiệu vui trước thềm ASIAD 20

Trong hành trình hướng đến ASIAD 20, bắn súng Việt Nam đang dần phát đi những tín hiệu tích cực cả về lực lượng lẫn thành tích. Từ sân chơi quốc nội đến đấu trường châu lục, các xạ thủ không chỉ duy trì phong độ mà còn tạo ra những điểm nhấn đáng chú ý. Đặc biệt, sự xuất hiện của những nhân tố trẻ cùng sự ổn định của các gương mặt chủ lực đang mở ra hy vọng cho một tương lai xán lạn của bắn súng Việt Nam.

Tìm kiếm lượt xem bất chấp, đánh đổi an toàn để nhận quà tặng

Tìm kiếm lượt xem bất chấp, đánh đổi an toàn để nhận quà tặng

Phát trực tiếp (livestream) đang bị một bộ phận người dùng lợi dụng để tìm kiếm lượt xem (câu view), nhận tiền ủng hộ, tặng (donate) bằng những nội dung nguy hiểm, phản cảm, thậm chí, vi phạm pháp luật. Từ các trò hù dọa người đi đường, trẻ em đến việc tụ tập, sử dụng hung khí theo “thử thách” của người xem, cho thấy xu hướng lệch chuẩn này đang lan rộng và tiềm ẩn nhiều hệ lụy.

Quyết liệt truy quét lò mổ lậu

Quyết liệt truy quét lò mổ lậu

Dưới ánh đèn lờ mờ của những khu dân cư ven đô, khi thành phố còn chưa tỉnh giấc, những "vòi bạch tuộc" của thực phẩm bẩn đang âm thầm vươn ra. Từ những lò mổ không phép nhếch nhác, thịt gia súc, gia cầm không qua kiểm dịch được tuồn thẳng vào chợ đầu mối, bếp ăn tập thể, đe dọa trực tiếp đến sức khỏe hàng triệu người dân.

Bắn cung Việt Nam giành huy chương ASIAD có khả thi?

Bắn cung Việt Nam giành huy chương ASIAD có khả thi?

Bắn cung Việt Nam đang bước vào giai đoạn chuẩn bị quan trọng cho ASIAD 20, với nhiều kỳ vọng nhưng cũng không ít lo âu. Sau những tín hiệu tích cực ở đấu trường châu lục, đội tuyển được kỳ vọng có thể tạo nên bất ngờ. Tuy nhiên, trong bối cảnh lực lượng biến động và sự cạnh tranh khốc liệt từ các cường quốc châu Á, câu hỏi lớn được đặt ra: liệu bắn cung Việt Nam có đủ khả năng giành huy chương?

Cần quét sạch những "ngôi sao chổi" mạng

Cần quét sạch những "ngôi sao chổi" mạng

Mạng xã hội đang xuất hiện ngày càng nhiều nội dung gây sốc, phản cảm chỉ để thu hút lượt xem. Từ vụ TikToker ở Lào Cai bị xử phạt vì đăng video xấu độc, không phù hợp thuần phong mỹ tục đến những hiện tượng “giang hồ mạng” như L.9N, có thể thấy một thực tế rõ ràng: càng gây tranh cãi, càng dễ lan truyền, và hệ quả là trong môi trường số, những nội dung phản cảm như có đất dụng võ: Chỉ cần bạn sẵn sàng xem, tôi sẵn sàng làm nội dung.

Phim kinh dị: Khai thác văn hóa giữa lằn ranh sáng tạo và trách nhiệm

Phim kinh dị: Khai thác văn hóa giữa lằn ranh sáng tạo và trách nhiệm

Sau những bộ phim kinh dị chỉ để lại sức hút bề nổi, thể loại này tại Việt Nam đang dần mang sắc thái bản địa, khơi dậy trầm tích tín ngưỡng và văn hóa dân gian. Đây là bước đi đầy tham vọng, dẫu còn nhiều thách thức, của một nền điện ảnh đang tìm kiếm tiếng nói riêng giữa bối cảnh cạnh tranh của thị trường tiêu thụ văn hóa toàn cầu.

Kịch bản của IMF cảnh báo nguy cơ suy thoái

Kịch bản của IMF cảnh báo nguy cơ suy thoái

IMF cảnh báo kinh tế toàn cầu đối mặt nguy cơ suy thoái khi xung đột Trung Đông kéo dài, đồng thời hạ triển vọng tăng trưởng và đưa ra 3 kịch bản với các mức độ rủi ro khác nhau tùy theo diễn biến giá dầu và thị trường tài chính.

EU tìm nguồn nhiên liệu bay thay thế

EU tìm nguồn nhiên liệu bay thay thế

Nguồn cung nhiên liệu hàng không đối mặt rủi ro gián đoạn, EU đang chuẩn bị kịch bản nhập khẩu từ Mỹ và tăng dự trữ nhằm hạn chế tác động tới ngành hàng không.

Điền kinh Việt Nam và thử thách cực đại ở ASIAD 20

Điền kinh Việt Nam và thử thách cực đại ở ASIAD 20

Điền kinh Việt Nam đang đứng trước một bài toán nan giải tại ASIAD 20 (diễn ra tại Nhật Bản vào tháng 9 tới) khi đặt mục tiêu giành 1 HCV, 1 HCB và 1 HCĐ trong bối cảnh sự cạnh tranh ngày càng khốc liệt. Nếu như đấu trường Đông Nam Á vẫn là “sân nhà” quen thuộc, thì bước ra châu lục, mọi thứ trở nên khắc nghiệt hơn gấp nhiều lần.

Nghệ sĩ vẫn chật giữ nghề…

Nghệ sĩ vẫn chật giữ nghề…

“Cơm áo không đùa với khách thơ”, khi thu nhập từ sân khấu không đủ sống, nhiều nghệ sĩ biểu diễn phải xoay xở đủ nghề như làm MC, hát thuê, buôn bán… Dẫu vậy, không ít người vẫn chọn ở lại với nghề, giữ lửa đam mê và chờ đợi một cơ hội đổi thay.

Vụ sữa giả với hơn 400 chủng loại: Làm rõ vì sao “con voi chui lọt lỗ kim”

Vụ sữa giả với hơn 400 chủng loại: Làm rõ vì sao “con voi chui lọt lỗ kim”

Cuối năm 2024, qua công tác nắm tình hình, Cục Cảnh sát phòng, chống tội phạm về môi trường, Bộ Công an phát hiện trên thị trường có rất nhiều loại sữa không đảm bảo chất lượng, đặc biệt là các loại sữa dành cho các đối tượng đặc biệt như người già, trẻ em, phụ nữ có thai, người gầy yếu... và các loại sữa có ghi bổ sung vitamin, canxi, khoáng chất, thậm chí cả đông trùng hạ thảo, tổ yến... nên đã báo cáo lãnh đạo Bộ chỉ đạo xác minh, làm rõ, xác định 2 công ty sản xuất các loại sữa trên với số lượng đặc biệt lớn là Công ty Rance Pharma và Công ty Hacofood.

Đọc sách khoa học giữa thời bùng nổ thông tin

Đọc sách khoa học giữa thời bùng nổ thông tin

Thị trường xuất bản Việt Nam đang tăng trưởng mạnh mẽ, trong khi nền tảng số mở ra vô vàn cơ hội tiếp cận tri thức. Thế nhưng, chính sự phong phú ấy lại khiến người đọc dễ rơi vào tình trạng bối rối và mất phương hướng khi chọn sách khoa học, dòng sách thiết yếu để xây dựng nền tảng tri thức cho mọi lứa tuổi.

Karate Việt Nam sẵn sàng hướng đến ASIAD 20

Karate Việt Nam sẵn sàng hướng đến ASIAD 20

Ở 3 kỳ SEA Games liên tiếp, đội tuyển karate Việt Nam không chỉ đóng góp nhiều HCV cho Đoàn thể thao Việt Nam mà còn duy trì được vị thế số một Đông Nam Á. Đây là nền tảng quan trọng để các võ sĩ của chúng ta hướng đến mục tiêu chinh phục huy chương tại ASIAD.

Bình yên trên quê hương cố Tổng Bí thư Hà Huy Tập

Bình yên trên quê hương cố Tổng Bí thư Hà Huy Tập

Với những người chiến sĩ CAND khoác lên mình sắc xanh lá mạ, vinh dự, tự hào nhưng trách nhiệm cũng rất nặng nề, Công an xã Cẩm Hưng đã và đang ngày đêm giữ cho thế trận an ninh nhân dân vững chắc, đảm bảo an ninh, trật tự để mang lại bình yên trên quê hương cố Tổng Bí thư Hà Huy Tập.

Nghệ thuật số tiếp cận di sản văn hóa

Nghệ thuật số tiếp cận di sản văn hóa

Nghệ thuật số đang thay đổi cách người Việt tiếp cận di sản và văn hóa. Từ những bộ sưu tập tĩnh trong tủ kính, công chúng dần bước vào trải nghiệm sống động qua trình chiếu mapping và trí tuệ nhân tạo. Bên cạnh việc hỗ trợ hoạt động bảo tồn, công nghệ còn làm sống dậy các lớp giá trị văn hóa, đồng thời mở ra động lực cho kinh tế trải nghiệm theo hướng bền vững.