Sự phát triển của thương mại điện tử cùng nhu cầu mua sắm trực tuyến đã làm thay đổi đáng kể hoạt động bưu chính. Nếu trước đây thư từ chiếm khoảng 80% sản lượng bưu gửi, hiện tỷ lệ này chỉ còn khoảng 10%, nhường chỗ cho các loại gói, kiện hàng hóa. Tốc độ tăng trưởng cũng đặt ra yêu cầu thay đổi phương thức quản lý. Luật Bưu chính năm 2010 đã bộc lộ những điểm không còn phù hợp với quy mô và cách thức vận hành của thị trường hiện nay.
Để giải quyết vấn đề này, dự thảo Luật Bưu chính sửa đổi đưa ra 5 nhóm chính sách mới, trong đó đáng chú ý là đề xuất chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm, đơn giản hóa thủ tục gia nhập thị trường.
Cụ thể, doanh nghiệp sẽ không còn phải xin giấy phép bưu chính bằng bản giấy mà chuyển sang đăng ký cung ứng dịch vụ qua môi trường điện tử. Cơ quan quản lý chỉ kiểm tra tính đầy đủ của hồ sơ thay vì thẩm định nội dung như hiện nay. Doanh nghiệp tự chịu trách nhiệm về tính chính xác, trung thực của thông tin kê khai và chịu sự kiểm tra sau khi đăng ký. Nếu được thông qua, số thủ tục hành chính trong lĩnh vực này sẽ giảm từ 14 xuống còn một thủ tục đăng ký, giúp doanh nghiệp tiết kiệm thời gian và chi phí gia nhập thị trường. Dự thảo cũng làm rõ ranh giới giữa dịch vụ bưu chính với vận tải, kho bãi và logistics, những lĩnh vực có nhiều hoạt động giao thoa.
Theo đó, dịch vụ bưu chính được xác định dựa trên việc tiếp nhận, xử lý riêng từng bưu gửi, gắn mã định danh, theo dõi hành trình và phát đến địa chỉ người nhận. Chẳng hạn, một chuyến xe chở hàng từ kho này sang kho khác được xem là hoạt động vận tải. Tuy nhiên, nếu từng kiện hàng được gắn mã riêng, phân loại, định tuyến và chuyển phát đến từng địa chỉ cụ thể, hoạt động này mang đặc trưng của dịch vụ bưu chính.
Một điểm mới đáng chú ý khác là đề xuất mở rộng dịch vụ bưu chính phổ cập sang gói, kiện hàng hóa, thay vì chủ yếu phục vụ thư từ như trước đây. Dự thảo đặt ra nguyên tắc người dân trên cả nước được tiếp cận dịch vụ phổ cập với mức cước thống nhất, không cao hơn giá cước bình quân của dịch vụ thương mại tương đương. Chính sách này được kỳ vọng giúp người dân vùng sâu, vùng xa, biên giới và hải đảo giảm chi phí chuyển phát hàng hóa, đặc biệt là nông sản, đặc sản địa phương.
Bên cạnh đó, mạng bưu chính được xác định là hạ tầng thiết yếu phục vụ thương mại điện tử và kinh tế số. Dự thảo cũng đề xuất phân loại doanh nghiệp dựa trên năng lực vận hành mạng lưới thực tế, làm cơ sở huy động nguồn lực khi xảy ra thiên tai, dịch bệnh hoặc tình huống khẩn cấp. Các chi phí hợp lý phát sinh trong quá trình huy động sẽ có cơ chế bù đắp.
Với hàng tỷ bưu gửi mỗi năm, việc kiểm tra thủ công toàn bộ hàng hóa không còn phù hợp. Dự thảo Luật Bưu chính sửa đổi đề xuất chuyển sang quản lý bằng dữ liệu số và phân tích rủi ro. Mỗi bưu gửi sẽ phải được gắn mã nhận dạng để theo dõi xuyên suốt quá trình vận chuyển. Doanh nghiệp có trách nhiệm thu thập thông tin hợp lệ của người gửi, lưu trữ dữ liệu định danh và truy vết tối thiểu một năm kể từ ngày phát thành công.
Quy định này nhằm tăng khả năng phát hiện, ngăn chặn hành vi lợi dụng dịch vụ bưu chính để vận chuyển hàng cấm, hàng lậu, vũ khí và vật liệu nổ. Thay vì kiểm tra đồng loạt, cơ quan chức năng sẽ tập trung vào những bưu gửi có nguy cơ cao, đồng thời bảo đảm tuân thủ quy định về bảo vệ dữ liệu cá nhân và an ninh mạng.
Đại diện Vụ Bưu chính cho biết Bộ Khoa học và Công nghệ đang phối hợp với các cơ quan liên quan tiếp thu ý kiến, hoàn thiện dự thảo Luật Bưu chính sửa đổi, dự kiến trình Quốc hội xem xét, thông qua tại Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI.
