Chẳng biết có đúng không, nhưng khi khép lại Chúng ta sống để trở về, tôi có cảm giác vừa nghe xong những tâm sự của Nguyễn Phong Việt, một người đàn ông dịu dàng và đầy từ tâm. Trong cả thơ lẫn tản văn, Việt thường không dùng ngoa ngôn hay cao giọng, mà lặng lẽ thủ thỉ những câu chuyện nhỏ của đời sống. Có lẽ vì thế, tản văn trở thành cách viết phù hợp với nhịp cảm xúc của anh và của cả thời đại.
Nguyễn Phong Việt chọn những câu chuyện bình thường, khởi đi từ những chi tiết rất nhỏ của đời sống. Một góc quán cà phê, một mâm cúng giao thừa, một chỗ ngồi quen thuộc, một ký ức tuổi thơ. Nhưng chính từ những chi tiết tưởng như rất bình thường ấy, tác giả mở ra một trường cảm xúc rộng hơn, nơi người đọc dễ dàng nhận ra những phần mong manh của chính mình.
Trong bài mở đầu cuốn sách, Việt viết về những cách con người ta phẫn nộ với bản thân, để tìm lý do rời khỏi cố hương, và những cách con người ta trở về để hàn gắn tâm hồn mình sau những năm tháng bôn ba tàn phá nó. Trở về ở đây không chỉ mang nghĩa địa lý, không đơn thuần là trở về một ngôi nhà hay một vùng quê.
Trong văn Nguyễn Phong Việt, trở về trước hết là trở về với ký ức, với tuổi thơ, với gia đình, và sâu xa hơn là trở về với phần mềm yếu nhất trong tâm hồn con người. Bởi vậy câu “chúng ta sống để trở về” không chỉ là một nhan đề. Con người đi qua đời sống với nhiều va đập và biến động, nhưng cuối cùng vẫn luôn tìm kiếm một nơi để quay lại, một điểm tựa tinh thần để nhận ra mình là ai.
Trong một bài viết về những người ngồi lặng lẽ trong quán cà phê, Nguyễn Phong Việt mô tả “Những người im lặng mà mình nhắc đến, họ lặng lẽ nghe một bản nhạc qua chiếc tai nghe, lật rất khẽ một trang sách, hoặc nhìn vào khoảng không vô định trước mặt”.
Đó là một hình ảnh rất đặc trưng cho thế giới nhân vật trong tản văn của anh. Họ không phải những con người mạnh mẽ theo nghĩa thông thường. Trái lại, họ thường được nhìn trong trạng thái dễ tổn thương. Họ mang theo những vết xước, những suy nghĩ chưa nói ra, những khoảng lặng cần được giữ gìn. Chính vì vậy, những bài tản văn này dễ chạm tới người đọc. Chúng nói thay phần yếu mềm mà nhiều người vẫn âm thầm mang theo trong đời sống.
Nguyễn Phong Việt không rao giảng đạo lý, mà thường tinh tế đặt câu chuyện đạo đức vào những hình ảnh rất giản dị của đời sống gia đình. Ba mẹ, bữa cơm, mái nhà, những nghi lễ nhỏ như mâm cúng giao thừa. Trong một đoạn về thời khắc năm mới, anh viết: “Tận trong lòng, mình chỉ nghĩ đến thông điệp đơn giản nhất của mâm cúng trong buổi tối rất đặc biệt ấy, là để cảm tạ”. Đó là một ý niệm rất căn bản về lòng biết ơn. Nhưng chính sự giản dị đó lại tạo nên chiều sâu cảm xúc.
Và ở cả cuốn sách, tản văn của Nguyễn Phong Việt vận hành chủ yếu theo logic của cảm xúc hơn là của sự kiện. Một bài viết thường bắt đầu từ một hình ảnh nhỏ. Một cơn mưa, một con đường, một góc quán, một kỷ niệm. Sau đó tác giả mở rộng bằng những liên tưởng, những suy niệm, và cuối cùng khép lại bằng một câu mang tính ngân vang cảm xúc.
Chẳng hạn trong bài viết về ánh sáng của những con người bình dị, anh nhận ra rằng: “Những người đó, trong mắt mình, đều đang tỏa sáng”. Ánh sáng ở đây không phải là ánh sáng của thành công hay danh tiếng. Nó là ánh sáng của sự kiên nhẫn, của khả năng đi qua nghịch cảnh mà không đánh mất sự tử tế.
Một yếu tố khác làm nên phong cách của Nguyễn Phong Việt là hệ thống ẩn dụ rất đời thường như mưa, con ong, ngọn nến, con đường, bữa ăn, hay một chỗ ngồi quen thuộc. Trong bài viết về con ong, tác giả gợi ra một hình ảnh rất giản dị “Một muỗng mật ong là kết tinh của cả cuộc đời con ong”. Ẩn dụ này đồng thời gợi lên một triết lý về lao động và ý nghĩa của những đóng góp nhỏ bé trong đời sống con người.
Điểm dễ nhận thấy của tản văn Nguyễn Phong Việt chính là nhạc tính được tạo ra từ những cấu trúc trùng điệp. Những cụm từ như “chúng ta”, “có người”, “có thể” thường lặp lại, không đơn thuần nhằm nhấn mạnh ý nghĩa, mà còn tạo nên một nhịp điệu thủ thỉ, giống như một dòng tự sự đang tự vỗ về chính mình. Cùng với đó là việc sử dụng khá nhiều dấu ba chấm. Những dấu ba chấm này làm cho câu văn không khép kín hoàn toàn. Chúng tạo ra khoảng lặng để người đọc tiếp tục suy nghĩ. Điều này, có lẽ, dễ nhận thấy ở những người có xuất phát điểm từ thơ.
Có thể nói, toàn bộ cuốn “Chúng ta sống để trở về” vận hành trong sự dịu nhẹ. Nguyễn Phong Việt không nhằm phân tích đời sống đến tận cùng, cũng không đặt ra những vấn đề triết học lớn. Tản văn của anh nghiêng về chức năng an ủi. Nó tìm cách làm dịu những căng thẳng tinh thần của con người trong một xã hội ngày càng gấp gáp, và đáp ứng một nhu cầu cảm xúc rất rõ ràng của độc giả. Người đọc tìm đến nó là để tìm một khoảng dừng. Một nơi để đọc chậm, để nhớ lại những điều quen thuộc, và để nhận ra rằng bên dưới tất cả những biến động của đời sống, con người vẫn cần những giá trị giản dị như sự biết ơn, lòng kiên nhẫn và khả năng trở về với chính mình.
10 đoạn trích nổi bật của “Chúng ta sống để trở về”
1. Những người im lặng mà mình nhắc đến, họ lặng lẽ nghe một bản nhạc qua chiếc tai nghe, lật rất khẽ một trang sách, hoặc nhìn vào khoảng không vô định trước mặt. Họ ngồi một mình, với tách cà phê, với mưa và nắng.
2. Chúng ta thích những âm thanh của cuộc sống nhưng không muốn quăng mình vào đó. Chúng ta muốn ở giữa đời sống, nhưng cũng cần một góc nhỏ để giữ lấy sự im lặng của riêng mình.
3. Có những thứ không thể nhìn bằng mắt nhưng không có nghĩa là không có thật. Một làn hương thoảng nhẹ, một cơn gió lướt qua, một hạt mưa rơi xuống, một tiếng chuông chiều... tất cả đều tồn tại theo cách rất riêng của nó.
4. AI có thể ôm trọn tất cả dữ liệu của thế giới này, nhưng AI không thể nhìn sâu hơn một chút vào những điều mà con người cảm nhận bằng ký ức và trải nghiệm.
5. Một muỗng mật ong là kết tinh của cả cuộc đời con ong. Để có được vị ngọt ấy, nó đã ghé qua hàng ngàn bông hoa, bay qua bao nhiêu ngày nắng và gió.
6. Không có gì là ngẫu nhiên trong những điều chúng ta đang có. Một ly nước chanh mật ong, một trái ổi trên bàn, một chén cơm nóng... tất cả đều là công sức, là chuỗi ngày vun đắp của rất nhiều người.
7. Những người đó, trong mắt mình, đều đang tỏa sáng. Không phải vì họ chưa từng vấp ngã, mà vì họ vẫn bình tĩnh đi qua những ngày khó khăn.
8. Đói thì ăn, mệt thì ngồi xuống nghỉ, đến giờ ngủ thì đi ngủ. Cuộc sống đôi khi chỉ cần đơn giản như vậy thôi.
9. Mong cho tất cả chúng ta đều là một đứa trẻ thơ trong đêm giao thừa trước mâm cúng, tin rằng ngày mai sẽ tốt hơn hôm qua.
10. Chỗ ngồi yêu thích nhất trên thế gian này có thể không phải là nơi đẹp nhất. Nhưng đó là nơi chúng ta có thể dừng lại một chút, nhìn lại con đường mình đã đi qua.
Nhà thơ Nguyễn Phong Việt: Tự biết mình và không ảo tưởng 
Nhà thơ Nguyễn Phong Việt: "Ít nhất 2 năm tới, phim Việt vẫn từ lỗ tới lỗ" 
