Kỳ tích Báo Quân giải phóng: Những trang sử viết bằng máu & lửa chiến trường

Những phóng viên cầm súng

Những ngày đầu năm 1963, sau chiến thắng vang dội tại Ấp Bắc, cục diện chiến trường miền Nam có những bước chuyển mình mạnh mẽ. Để kịp thời cổ vũ tinh thần quyết chiến quyết thắng, yêu cầu về một tờ báo riêng của lực lượng vũ trang miền Nam trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết.

Ngày 25/3/1963, giữa căn cứ Trảng Chiến (Tây Ninh) nắng cháy, trong một hội nghị quân sự quan trọng, Trưởng ban Quân sự Miền, Trần Nam Trung đã chính thức phổ biến chủ trương thành lập Báo Quân giải phóng (trực thuộc Phòng Chính trị Quân giải phóng miền Nam Việt Nam (Phòng Chính trị Miền) do Trưởng ban Tuyên huấn Lê Đình Lệ phụ trách, Võ Thành Liên và Trần Nam Hương thường trực tòa soạn). Sau một thời gian chuẩn bị âm thầm nhưng khẩn trương, ngày 1/11/1963, số báo đầu tiên chính thức rời bản in. Một sự trùng hợp lịch sử đầy thú vị, đó cũng là ngày chính quyền Ngô Đình Diệm bị lật đổ tại Sài Gòn.

Từ đây, tiếng nói của các lực lượng vũ trang nhân dân giải phóng miền Nam Việt Nam chính thức vang lên, trở thành người bạn đồng hành tin cậy của mỗi chiến sĩ trên khắp các nẻo đường ra trận. Báo gồm 4 trang, khổ 27x39cm. Thời đó chưa có máy in kỹ thuật số, báo không in ảnh mà minh họa bằng các hình vẽ từ bản khắc gỗ. 2.000 bản in đầu tiên với các chuyên mục phong phú từ xã luận, bình luận, thời sự, phóng sự, đến thơ văn, biếm họa... đã nhanh chóng tỏa đi khắp các quân khu, đơn vị binh chủng (đến cấp đại đội), vào tận lòng đô thị Sài Gòn - Gia Định.

Làm báo thời bình đã khó, làm báo giữa chiến trường miền Đông gian lao, nơi cái chết và sự sống chỉ cách nhau gang tấc, lại càng là một thử thách nghẹt thở. Những phóng viên Báo Quân giải phóng năm xưa phần lớn không được đào tạo bài bản từ trường lớp báo chí. Họ là giáo viên, là cán bộ chính trị, là những người con ưu tú được cách mạng tin tưởng giao phó trọng trách “cầm bút thay súng”.

Ông Nguyễn Đình Thịnh (SN 1940, quê Hà Nội, hiện ở Lộc Ninh, Bình Phước cũ), vốn là một giáo viên dạy Văn tại Hà Nội trước khi trở thành phóng viên báo vào năm 1966. Ông nhớ lại: “Chúng tôi đi B với tâm thế của người lính. Với cây bút bi và tập giấy học trò cắt đôi cho gọn, chúng tôi đi về các chiến trường xa, các đơn vị bộ đội để khai thác tư liệu. Nhiều khi đang viết phải buông bút cầm súng chiến đấu cùng đơn vị”.

Trong ký ức của ông Thịnh, làm báo trong rừng là cuộc đấu trí với bóng tối và sự hủy diệt. Ban đêm không được thắp đèn vì sợ máy bay địch phát hiện, ban ngày vừa viết vừa sẵn sàng tránh bom. Có những bài viết được hoàn thành dưới hầm chữ A chật chội, nồng mùi đất. Đau xót hơn, nhiều đồng đội của ông đã ngã xuống khi bài viết còn dở dang trong túi áo, chưa kịp gửi về tòa soạn. Những cái tên như Thân Trọng Hân, Phạm Ngọc Châu... đã mãi mãi nằm lại trên đường tiến quân vào Sài Gòn, để lại những trang bản thảo thấm máu.

Đặc biệt, trong đội ngũ ấy còn có những bóng hồng quả cảm. Bà Trần Thị Vinh (SN 1941, quê Bắc Ninh, hiện ở phường Tân Bình, TP Hồ Chí Minh), một trong hai nữ phóng viên đầu tiên được tăng cường từ miền Bắc (nằm trong biên chế cán bộ giáo viên Đoàn K33) cho Báo Quân giải phóng thời bấy giờ.

Bà Trần Thị Vinh vẫn nhớ như in ngày 14/9/1965, bà nhận được văn bản của Trường Đại học Sư phạm Hà Nội. Nội dung văn bản ghi rõ: “Bộ Giáo dục đã có quyết định cho chị đi công tác đặc biệt. Trường chúng tôi báo tin cho chị biết và chị chuẩn bị các thủ tục sau đây, ngày 22/9/1965 có mặt tại Trường Đại học Sư phạm Hà Nội…”.

Sau quá trình chuẩn bị, đến ngày 5/1/1966, bà Trần Thị Vinh cùng các thành viên bắt đầu hành trình hành quân vào Nam. Đến ngày 20/4/1966, tức là sau 3 tháng 15 ngày, vượt qua 112 trạm giao liên, lực lượng của Đoàn K33 gồm 111 người vào đến Trạm 17 của Ban Tuyên huấn Trung ương Cục miền Nam. Tại đây, các giáo viên lần lượt được phân bổ về các cơ quan, đơn vị Miền. Trong số các giáo viên của Đoàn K33, bà Vinh cùng người bạn Hà Thị Phương Thịnh (SN 1942, người Hà Tây) và 10 người khác được đưa về Phòng Tuyên huấn, biên chế vào Báo Quân giải phóng.

Cả 12 “tân phóng viên” được bố trí tại một trạm giao liên bên bờ suối Bà Chiêm thuộc tỉnh Tây Ninh. Tại đây, các “tân phóng viên” hành quân về căn cứ Bời Lời dự Đại hội liên hoan chiến sĩ thi đua và dũng sĩ diệt Mỹ của tỉnh Tây Ninh. Chính tại đây, bà Vinh đã viết được bài báo đầu tiên trong đời làm báo của mình. Đó là viết về gương cô du kích Út Tịch, người Củ Chi - một mình dùng 3 hỏa tiễn gắn trên đầu súng trường bá đỏ bắn cháy xe tăng của địch…

“Bài báo đó tôi viết nhanh lắm vì những gì cô du kích nhỏ nhắn đó kể quá cảm xúc. Bài đã được đăng trên Báo Quân giải phóng, sau đó còn được phát thanh trên Đài Tiếng nói Việt Nam khiến tôi rất vui sướng…”, bà Trần Thị Vinh cười tươi kể lại.

Theo bà Trần Thị Vinh, bà cùng với Hà Thị Phương Thịnh là 2 phóng viên nữ duy nhất của Báo Quân giải phóng. Cả hai đều là bạn học phổ thông, vào chiến trường phục vụ tờ báo cùng một ngày. Dù là nữ nhưng là phóng viên, bà Vinh đã cùng đồng đội lăn xả vào chiến trường, tham gia nhiều chuyến công tác của các đoàn giao liên, đi vào các chiến trường ác liệt để viết nhiều tin, bài về tình hình chiến sự thực tế, gương cán bộ chiến sĩ…

“Ngày đó, chúng tôi cũng là chiến sĩ, vào chiến trường được dạy cách sử dụng các vũ khí quân dụng bộ binh như lựu đạn, dao găm, súng tiểu liên... Ngoài ra, tôi cùng với các anh em phóng viên khác cũng làm hầu hết các công việc như đưa đón cán bộ, tài liệu, lo thực phẩm, nấu ăn cho đơn vị, dạy học cho bộ đội… Mọi thứ rất vất vả nhưng chúng tôi luôn cố gắng vừa chiến đấu vừa hoàn thành nhiệm vụ của tờ báo...”, bà Trần Thị Vinh chia sẻ.

Nếu các phóng viên “vòng ngoài” đối mặt với bom đạn trực diện, thì bộ phận biên tập “vòng trong” lại có những nỗi vất vả thầm lặng khác. Ông Vũ Văn Chuẩn (sinh năm 1947, ngụ phường Thạnh Mỹ Tây, TP Hồ Chí Minh), cựu biên tập viên của báo, kể về quy trình làm việc “độc nhất vô nhị”.

Nhiệm vụ của ông là tiếp nhận các thông tin chiến sự được mã hóa từ Bộ Chỉ huy Miền, sau đó giải mã, lọc tin quan trọng để viết thành tin bài. Trong điều kiện ánh sáng leo lét của đèn dầu dưới hầm mái trung quân “nửa nổi nửa chìm”, những dòng chữ được nắn nót ra đời.

“Dù tin bài ngắn hay dài, chúng tôi cũng đều phải đếm bằng mắt thường, đếm từng chữ để thống kê rõ, chứ không phải như máy tính bây giờ. Có những bài dài đến 3.000 chữ, đếm xong mà hoa cả mắt,” ông Chuẩn cười nhớ lại.

Sự tỉ mỉ ấy không hề thừa thãi, bởi mỗi thông tin phát đi trên báo in hay gửi hỏa tốc cho Đài phát thanh đều phải tuyệt đối chính xác và đảm bảo bí mật quân sự. Tờ báo khi ấy không chỉ cung cấp thông tin mà còn là món ăn tinh thần vô giá.

Kỳ tích 338 số báo và giá trị trường tồn

Suốt 12 năm tồn tại (1963-1975), Báo Quân giải phóng đã xuất bản được 338 số. Ngày 15/10/1975, số báo cuối cùng ra đời, hoàn thành sứ mệnh lịch sử của mình sau khi đất nước thống nhất.

Đại tá, PGS.TS Hồ Sơn Đài, nguyên Trưởng phòng Khoa học quân sự Quân khu 7, khẳng định: “338 số báo ra đời với hàng nghìn tin bài trong điều kiện chiến tranh khốc liệt thực sự là một kỳ tích. Đó là kết tinh của trí tuệ, mồ hôi và cả máu xương của hàng trăm con người. Mỗi trang báo là một mảnh ghép của sự thật lịch sử, phản ánh hơi thở nóng hổi của chiến trường”.

Sau ngày hòa bình, những người làm báo năm xưa mỗi người một ngả. Người tiếp tục sự nghiệp giáo dục, người trở thành luật sư, người là cán bộ pháp chế... Nhưng dù ở vị trí nào, cái chất phóng viên chiến trường vẫn chảy bừng trong huyết quản. Ông Nguyễn Đình Thịnh giờ đã 85 tuổi, vẫn lặn lội vào Bình Phước sinh sống để làm đầu mối liên lạc cho các cựu phóng viên. Bà Trần Thị Vinh, sau nhiều năm làm quản lý giáo dục tại TP Hồ Chí Minh, vẫn giữ vẹn nguyên những kỷ niệm về trạm giao liên bên bờ suối Bà Chiêm. Còn ông Vũ Văn Chuẩn hiện đang là Trưởng văn phòng Luật Yên Sinh TP Hồ Chí Minh…

Chiến tranh đã lùi xa, nhưng mỗi khi nhắc về Báo Quân giải phóng, các cựu chiến binh lại bồi hồi về một thời “lố đến lạ kỳ” - cái thời mà cả tòa soạn vểnh tai nghe Đài phát thanh đọc bài của mình rồi nhảy cẫng lên sung sướng như trẻ nhỏ. Niềm vui ấy thật giản đơn nhưng lại chứa đựng khát vọng hòa bình cháy bỏng của cả một thế hệ, đúng như lời từng chia sẻ của ông Nguyễn Đình Thịnh…

Kỳ tích của Báo Quân giải phóng không chỉ nằm ở con số 338, mà nằm ở chỗ nó đã sống mãi trong lòng quân và dân ta như một biểu tượng của lòng quả cảm và niềm tin tất thắng. Những trang giấy nhòe máu năm xưa nay đã trở thành di sản vô giá, nhắc nhở thế hệ hôm nay về một thời hoa lửa hào hùng của dân tộc.