Tại phiên thảo luận, có 18 đại biểu có ý kiến phát biểu thảo luận đối với dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật TNBTCNN. Các ý kiến phát biểu đều tập trung vào một số nội dung trọng tâm, quan trọng của dự thảo Luật: Nguyên tắc áp dụng pháp luật về phạm vi TNBTCNN; phạm vi TNBTCNN trong hoạt động quản lý hành chính; thương lượng việc bồi thường; xác định thiệt hại được bồi thường; xem xét trách nhiệm hoàn trả của người thi hành công vụ gây thiệt hại; kinh phí bồi thường.
Khắc phục những tồn tại, hạn chế trong thực tiễn, bảo đảm sự linh hoạt
Dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung khoản 1 Điều 4 của Luật TNBTCNN theo hướng “Việc bồi thường của Nhà nước được thực hiện theo quy định của Luật này. Trường hợp luật khác quy định về phạm vi trách nhiệm bồi thường của Nhà nước thì việc xác định phạm vi trách nhiệm bồi thường của Nhà nước áp dụng theo luật đó”. Đa số ý kiến tán thành với phương án sửa đổi, bổ sung này. Một số ý kiến đề nghị giữ nguyên như quy định tại khoản 1 Điều 4 Luật TNBTCNN hiện hành.
Báo cáo trước Quốc hội, Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng đã làm rõ hơn về sự cần thiết của việc sửa đổi, bổ sung quy định này.
Theo đó, mặc dù Luật TNBTCNN năm 2017 quy định “Việc bồi thường của Nhà nước được thực hiện theo quy định của Luật này” nhưng thực tế đang có một số luật quy định khác về phạm vi TNBTCNN so với Luật TNBTCNN. Do đó, việc sửa đổi, bổ sung quy định về phạm vi TNBTCNN như thể hiện tại dự thảo Luật: “Việc bồi thường của Nhà nước được thực hiện theo quy định của Luật này. Trường hợp luật khác quy định về phạm vi trách nhiệm bồi thường của Nhà nước thì việc xác định phạm vi trách nhiệm bồi thường của Nhà nước áp dụng theo luật đó” nhằm chủ yếu khắc phục sự mâu thuẫn, chồng chéo, thiếu thống nhất giữa Luật TNBTCNN và một số luật khác về vấn đề trên.
Trong bối cảnh xây dựng Nhà nước pháp quyền, đổi mới cách thức quản trị quốc gia, vận hành bộ máy nhà nước, lấy người dân, doanh nghiệp làm trung tâm, việc xác định phạm vi TNBTCNN là vấn đề quan trọng, cần được thực hiện chặt chẽ nhưng phải bảo đảm tính linh hoạt, kịp thời.
Tuy nhiên, hiện nay vấn đề này đang được “đóng khung” trong một luật duy nhất là Luật TNBTCNN, chưa đáp ứng được những đòi hỏi của thực tiễn thời gian qua. Vì vậy, quy định như dự thảo Luật nhằm khắc phục hạn chế đó, đồng thời giữ vai trò của Luật TNBTCNN là “luật khung” nhưng không “đóng khung” nội dung về phạm vi TNBTCNN, tạo cơ chế linh hoạt để Quốc hội thực hiện quyền lập pháp, phản ứng chính sách kịp thời, không tạo ra khoảng trống pháp lý, nhất là trong các lĩnh vực có tính đặc thù, chuyên biệt và phức tạp như quốc phòng, an ninh, đầu tư, đất đai, thuế... Bên cạnh đó, dự thảo Luật sẽ góp phần tạo sự ổn định của hệ thống pháp luật, trong đó có Luật TNBTCNN, tránh tình trạng nhiều luật sửa đổi một luật.
Mặt khác, đây cơ bản là vấn đề mang tính kỹ thuật lập pháp và quy định như dự thảo Luật nhằm tạo cơ chế linh hoạt cho Quốc hội khi quyết định vấn đề đó mà không điều chỉnh trực tiếp về nội dung phạm vi TNBTCNN. Vì vậy, quy định như dự thảo Luật không làm mở rộng phạm vi TNBTCNN.
Đồng thời, phạm vi TNBTCNN là nội dung rất quan trọng. Khi quyết định vấn đề này, Quốc hội phải đánh giá, xem xét kỹ lưỡng sự cần thiết của việc mở rộng (hoặc thu hẹp) phạm vi TNBTCNN, đồng thời có thể xin ý kiến cấp có thẩm quyền. Mặt khác, đây là vấn đề phụ thuộc phần lớn vào yêu cầu của thực tiễn đời sống chính trị, kinh tế, xã hội trong từng lĩnh vực cụ thể. Vì vậy, nếu tại dự thảo Luật đặt ra những yêu cầu, điều kiện khi quy định phạm vi TNBTCNN tại các luật khác sẽ tiếp tục “đóng khung” một lần nữa về vấn đề này.
Sửa đổi để thống nhất, đồng bộ trong hệ thống pháp luật và bảo đảm tốt hơn quyền lợi của người dân, doanh nghiệp
Dự thảo Luật sửa đổi Điều 17 của Luật TNBTCNN về phạm vi TNBTCNN trong hoạt động quản lý thuế để bảo đảm thống nhất, đồng bộ với các văn bản luật có liên quan. Đặc biệt, dự thảo Luật sửa đổi khoản 9 Điều này theo hướng dẫn chiếu đến Luật Quản lý thuế các hành vi trái pháp luật trong hoạt động quản lý thuế và các khoản thu khác.
Nội dung sửa đổi này còn có ý kiến khác nhau, Bộ trưởng Bộ Tư pháp đã giải trình, làm rõ thêm với các vị đại biểu Quốc hội tại hội trường.
Cụ thể, tại khoản 9 Điều 18 Luật Quản lý thuế số 38/2019/QH14 (được sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 56/2024/QH15 ngày 29 tháng 11 năm 2024 của Quốc hội) đã quy định cơ quan quản lý thuế có trách nhiệm: “Bồi thường thiệt hại cho người nộp thuế theo quy định của pháp luật về trách nhiệm bồi thường của Nhà nước”. Theo đó, từ căn cứ xác định phạm vi TNBTCNN đến quá trình giải quyết, thực hiện trách nhiệm bồi thường của Nhà nước trong lĩnh vực quản lý thuế đều được áp dụng theo Luật TNBTCNN. Trong đó, khoản 9 Điều 17 Luật TNBTCNN năm 2017 đã quy định phạm vi TNBTCNN bao gồm các hành vi: “Áp dụng thuế, phí, lệ phí trái pháp luật; thu thuế, phí, lệ phí trái pháp luật; truy thu thuế, hoàn thuế trái pháp luật; thu tiền sử dụng đất trái pháp luật”.
Tuy nhiên, đến Luật Quản lý thuế năm 2025 (có hiệu lực từ ngày 1/7/2026) thì nội dung trên đã được sửa đổi như sau: cơ quan, công chức quản lý thuế có trách nhiệm: “Bồi thường thiệt hại cho người nộp thuế theo quy định của pháp luật về trách nhiệm bồi thường của Nhà nước trong trường hợp gây thiệt hại trái pháp luật” (điểm g khoản 1 Điều 38). Như vậy, Luật Quản lý thuế năm 2025 đã xác định rõ: (i) trường hợp gây thiệt hại trái pháp luật trong quản lý thuế (nội dung quản lý thuế do Luật này quy định) thì cơ quan, công chức quản lý thuế phải bồi thường thiệt hại; (ii) việc giải quyết bồi thường thiệt hại được thực hiện theo quy định của Luật TNBTCNN. Với nội dung đó, Luật Quản lý thuế năm 2025 đã mở rộng phạm vi TNBTCNN so với Luật Quản lý thuế năm 2019 (được sửa đổi, bổ sung năm 2024) và Luật TNBTCNN năm 2017 theo hướng “gây thiệt hại trái pháp luật đến đâu thì bồi thường đến đó”, không giới hạn trong một nhóm hành vi cụ thể nào.
Chính vì vậy, dự thảo Luật lần này sửa đổi khoản 9 Điều 17 Luật TNBTCNN 2017 chỉ để dẫn chiếu đến Luật Quản lý thuế năm 2025 nhằm bảo đảm tính đồng bộ, thống nhất với Luật Quản lý thuế đã, đang có hiệu lực pháp luật.
Mặt khác, việc dẫn chiếu như trên không gây ra sự thiếu rõ ràng, cụ thể của phạm vi TNBTCNN trong lĩnh vực quản lý thuế. Bởi vì một trong những căn cứ phát sinh TNBTCNN là hành vi trái pháp luật gây thiệt hại nhưng không phải mọi hành vi trái pháp luật gây thiệt hại đều dẫn đến TNBTCNN.
Trong lĩnh vực quản lý thuế, hành vi của cơ quan, công chức thuế chỉ làm phát sinh TNBTCNN khi hội đủ các căn cứ, điều kiện cụ thể do Luật TNBTCNN quy định (khoản 1 Điều 7) bao gồm: Có văn bản làm căn cứ xác định hành vi trái pháp luật của người thi hành công vụ gây thiệt hại (quyết định giải quyết khiếu nại, bản án, quyết định của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật…); có thiệt hại thực tế xảy ra và có mối quan hệ nhân quả giữa hành vi trái pháp luật và thiệt hại xảy ra.
Quy định về phạm vi TNBTCNN tại Luật Quản lý thuế năm 2025 như hiện nay đang theo đúng tinh thần của Hiến pháp, đó là khi cơ quan nhà nước gây thiệt hại cho người dân, doanh nghiệp thì phải bồi thường theo nguyên tắc gây thiệt hại đến đâu thì bồi thường đến đó, đặc biệt trong bối cảnh xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa.
Việc dẫn chiếu đến Luật Quản lý thuế như dự thảo Luật sẽ tạo ra áp lực tích cực buộc cơ quan quản lý thuế và công chức thuế phải nâng cao tính kỷ luật, đạo đức công vụ và chuyên môn, hạn chế tối đa vi phạm pháp luật trong thực thi công vụ, từ đó góp phần tránh rủi ro cho ngân sách nhà nước (không bị sử dụng vào việc chi trả tiền bồi thường) cũng như chính người thực thi công vụ.
Đối với ý kiến của các vị đại biểu Quốc hội về các vấn đề khác, Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng cho biết, sẽ tiếp tục nghiên cứu, tiếp thu tối đa để hoàn thiện dự án Luật. Bộ trưởng trân trọng cảm ơn các đại biểu đã có những ý kiến sâu sắc, tâm huyết, tập trung vào nhiều nội dung xác đáng của dự thảo Luật. Theo Bộ trưởng, đây là những ý kiến có giá trị để cơ quan soạn thảo tiếp tục nghiên cứu, tiếp thu, giải trình và hoàn thiện dự án Luật.
Phát biểu kết thúc phiên thảo luận, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Khắc Định đề nghị cơ quan chủ trì soạn thảo tiếp tục phối hợp với cơ quan thẩm tra và các cơ quan có liên quan để nghiên cứu, tiếp thu tối đa ý kiến của đại biểu Quốc hội để hoàn thiện dự thảo Luật với chất lượng cao nhất để trình Quốc hội xem xét, thông qua vào cuối kỳ họp.
