Trong tháng 3 vừa qua, 50 cá thể culi lùn được phát hiện bắt giữ tại các khu chợ vật nuôi ở Jakarta. Tình trạng săn bắt trái phép và mua bán tràn lan culi lùn cũng như môi trường sống của loài bị hủy diệt đang đe dọa tính đa dạng sinh thái của Indonesia. Culi lùn nằm trong số 25 loài linh trưởng bị đe dọa tuyệt chủng cao nhất trên thế giới.
Bất chấp việc loài culi nói chung được luật pháp Indonesia và quốc tế bảo vệ nghiêm ngặt, người ta dễ dàng bắt gặp hàng chục con culi lùn được rao bán công khai tại chợ Jati Negara của nước này. Khu chợ Pramuka ở Jakarta cũng nổi tiếng là trung tâm mua bán động vật hoang dã bất hợp pháp. Ở Indonesia có 3 loài culi lùn và cả ba đều đang bị đe dọa biến mất khỏi nước này. Đó là Culi lùn Lớn (tên khoa học là Nycticebus coucang), Culi lùn Borneo (N. menagensis) được Tổ chức Liên hiệp quốc tế bảo vệ thiên nhiên (IUCN) đưa vào hạng mục dễ bị tổn hại trong Sách đỏ, và Culi lùn Java (N. javanicus) được liệt vào mục loài cực kỳ bị đe dọa.
Các loài culi lùn cũng tìm thấy ở Malaysia, Singapore và Thái Lan. Loài culi nói chung ngủ li bì suốt ngày và chỉ thức dậy vào ban đêm để tìm thức ăn như trái cây và các động vật nhỏ như thằn lằn, côn trùng và chim hay trứng chim. Culi lùn dài khoảng từ 240 đến 380mm và cân nặng chưa đến 2kg. Tuổi thọ của loài vào khoảng 20 năm. do có đôi mắt to màu nâu và lớp lông mịn dễ thương cho nên culi rất được chuộng làm vật nuôi cảnh.
Người ta tin rằng nạn buôn bán trái phép culi lùn là mối đe dọa cho sự sinh tồn của loài còn lớn hơn cả việc môi trường sống bị hủy diệt do nạn phá rừng tràn lan. Culi lùn được bày bán công khai trên đường phố, tại các khu chợ hay cả trong các trung tâm thương mại lớn. Loài vật nhút nhát này thường bị stress nặng khi bị nhốt trong lồng, phơi giữa ánh sáng ban ngày và nhiều con bị chết trước khi có người mua.
Không chỉ là món hàng kinh doanh ở địa phương, culi lùn còn xuất hiện trên thị trường quốc tế và cả Internet. Loài này đặc biệt được ưa chuộng đối với phụ nữ Nhật Bản, theo Hội Bảo tồn đời sống hoang dã Nhật Bản (JWCS). Các cửa hiệu thú nuôi kiểng ở Nhật Bản tích cực quảng cáo culi lùn trên trang web của họ, với giá dao động từ 1.500 USD đến hơn 5.000 USD một con!
Theo báo cáo của Trung tâm Giám sát bảo tồn thế giới (WCMC), culi lùn thường được buôn lậu vào nhiều nước trên thế giới như Nhật Bản, Trung Quốc, Đài Loan, Arập Xêút cũng như Mỹ và châu Âu. Ở Indonesia, culi lùn không chỉ bị bán làm vật nuôi kiểng mà còn được sử dụng làm thuốc trong dân gian.
Do là món hàng có giá trị được vận chuyển khắp nơi để rao bán cho nên tỉ lệ tử vong của culi lùn rất cao - từ 30% và 90%. Do vết cắn có độc nên răng của culi lùn bị nhổ hoặc cắt, vì thế dễ gây nhiễm trùng và dãn đến cái chết. Theo số liệu thống kê, hàng ngàn con culi lùn bị bán làm vật nuôi mỗi năm ở Indonesia. Trong khi đó, Lào, Campuchia và Thái Lan được coi là những quốc gia xuất khẩu culi lùn quy mô nhất. Những con culi lùn bán trái phép ở các chợ thường còi cọc và suy dinh dưỡng nặng.
Từ cuối thập niên 90 thế kỷ trước, do nhu cầu và giá cao ở Nhật Bản cho nên culi lùn được buôn lậu ồ ạt vào nước này. Mặc dù, các chủ cửa hiệu vật nuôi rao trên Internet rằng culi lùn của họ được nuôi nhốt, song JWCS nghi ngờ số lớn loài linh trưởng nhỏ này được buôn lậu vào Nhật Bản từ Indonesia hay Trung Quốc. Các quan chức JWCS cho rằng do tỷ lệ tử vong cao ở culi lùn cho nên dân buôn lậu thường vận chuyển chúng với số lượng lớn hơn nhu cầu thị trường rất nhiều. Nhưng việc dò tìm phát hiện culi lùn buôn lậu khá là khó khăn do đặc tính nhút nhát của con vật - nó thường nằm yên và co tròn mình lại nên rất dễ giấu trong túi xách cá nhân.
Theo tiết lộ của Dwi Nugroho Adhiasto, quan chức ở Hiệp hội Bảo tồn đời sống hoang dã (WCS), culi lùn được các tổ chức tội phạm buôn lậu từ Sumatra đến Jakarta - với ít nhất 120 con mỗi ngày - qua đường bộ, đường biển và cả đường hàng không.
Tổ chức Giải cứu động vật quốc tế (IAR) đã cho thành lập một trung tâm chuyên trách chăm sóc culi lùn ở Ciapus, Tây Java. Trung tâm của IAR được nhiều người biết đến qua bộ phim tài liệu của BBC "Những sinh vật giả tưởng rừng rậm ở đảo Java" (ngày 25/2/2012).
Nhóm chuyên gia của trung tâm hiện đang chăm sóc gần 100 con culi lùn được tịch thu từ các chủ nhân của chúng hoặc bị bắt giữ từ các chợ động vật hoang dã bất hợp pháp. Sau khi được đưa về trung tâm của IAR, culi được chữa bệnh phục hồi thể trạng và tạo điều kiện sống hòa nhập trong đàn trước khi chúng được trả về đời sống hoang dã. Tuy nhiên, nhiều con culi đã bị cắt răng nên không còn khả năng tự vệ trong tự nhiên. Đối với những trường hợp này, chuyên gia trung tâm nhờ sự hỗ trợ của bác sĩ thú y khoa răng hàm để nghiên cứu chữa trị hay trồng răng cho chúng.
Những con culi còn nguyên răng sẽ được thả về rừng với chiếc vòng cổ phát tín hiệu để được giám sát chặt chẽ. Để chăm sóc culi đạt hiệu quả cao, chuyên gia trung tâm tìm kiếm sự hợp tác từ phía các trường đại học và cộng đồng khoa học thế giới. Ngoài ra, trung tâm của IAR còn cử người đến các trường học ở Indonesia để trò chuyện với trẻ em địa phương về mối nguy hiểm đang đe dọa tận diệt loài culi.
Để đối phó với số vụ buôn lậu động vật hoang dã vẫn còn tăng cao ở Indonesia, từ năm 2009 cảnh sát và các cơ quan thực thi luật pháp ở nước này đã có biện pháp tăng cường nhiều chiến dịch trấn áp tội phạm. Tổ chức bảo vệ đời sống hoang dã ProFauna cho biết, lực lượng cảnh sát Indonesia kiểm soát rất gắt gao hoạt động buôn lậu culi cũng như các loài động vật quý hiếm khác ở một số khu vực như Java, Bali và Jakarta. Tuy nhiên, tại nhiều địa phương khác loại tội phạm này vẫn chưa được tấn công mạnh.
Theo luật pháp Indonesia quy định, những đối tượng buôn lậu động vật hoang dã sẽ bị phạt tù tối đa 5 năm và phạt tiền có thể đến 100 triệu rupiah Indonesia (khoảng 10.000 USD)
