Theo đại diện Sở QHKT, những năm qua công tác đánh giá, phân loại biệt thự cũ, rà soát công trình kiến trúc có giá trị và nghiên cứu các cơ chế quản lý, hỗ trợ bảo tồn đã được thực hiện xuyên suốt. Đối với việc phân loại biệt thự, Sở QHKT và các đầu mối trực thuộc đã xử lý nhiều hồ sơ cấp bách, tạo cơ sở giải quyết nhu cầu chính đáng về sửa chữa, cải tạo, xây dựng, đồng thời bảo vệ các công trình có giá trị. Ngoài ra, việc đánh giá, phân loại biệt thự cũ theo quyết định số 33/2018/QĐ-UBND của thành phố cũng đã góp phần kiểm soát tình trạng phá dỡ, cải tạo tùy tiện và giải quyết một phần nhu cầu quản lý, sử dụng, cấp phép xây dựng đối với các công trình liên quan.
Trên cơ sở dữ liệu đã hình thành từ trước, cơ quan quản lý đã từng bước tiếp tục rà soát, kiểm kê, cập nhật danh sách biệt thự cũ, nhà ở cũ, công trình kiến trúc có giá trị. Trong danh sách khoảng 1.550 địa chỉ biệt thự cũ, Sở QHKT đã khảo sát, kiểm kê được số lượng lớn công trình, lập phiếu kiểm kê, phiếu đề xuất đánh giá để xem xét, phân loại.
Đến nay, thành phố đã ban hành 12 quyết định phê duyệt danh mục phân loại biệt thự với 595 biệt thự cũ, trong đó 64 biệt thự thuộc nhóm 1, có 249 biệt thự nhóm 2 và 282 biệt thự thuộc nhóm 3. Số biệt thự cổ này chủ yếu tập trung tại khu vực trung tâm. Kết quả trên là cơ sở quan trọng để thành phố tiếp tục quản lý, kiểm soát hoạt động cải tạo, sửa chữa, bảo tồn, khai thác và phát huy giá trị các công trình kiến trúc có giá trị, góp phần gìn giữ bản sắc kiến trúc đô thị TP Hồ Chí Minh.
Đại diện Sở QHKT cho rằng, dữ liệu về công trình, nhà ở, khu vực cảnh quan kiến trúc có giá trị còn phân tán, chưa đồng bộ giữa lĩnh vực quy hoạch - kiến trúc, xây dựng, nhà ở, văn hóa, đất đai và chính quyền địa phương. Việc kiểm kê, khảo sát thực địa gặp khó khăn do nhiều công trình thuộc sở hữu tư nhân, công trình có nhiều chủ sở hữu, bị che chắn, đã thay đổi hiện trạng, chia tách, cơi nới, chuyển đổi công năng hoặc không phối hợp đầy đủ trong quá trình khảo sát. Cơ chế bảo vệ tạm thời đối với công trình đang trong quá trình kiểm kê, đề xuất đưa vào danh mục chưa thật rõ, dẫn đến nguy cơ công trình bị sửa chữa, phá dỡ, làm biến dạng trước khi được phê duyệt danh mục.
Ngoài ra, chính sách hỗ trợ chủ sở hữu, người sử dụng công trình có giá trị còn thiếu cụ thể trong khi nếu chỉ đặt ra nghĩa vụ bảo tồn mà chưa có hỗ trợ kiểm định, duy tu, phục hồi, khai thác thích ứng thì khó tạo động lực xã hội hóa. Tuy nhiên, trên thực tế thời gian qua chủ sở hữu biệt thự cổ đã lên tiếng phàn nàn về khó khăn trong duy tu, bảo dưỡng đảm bảo theo nguyên trạng khi nhiều hạng mục của biệt thự cổ đã xuống cấp.
Từ nhiều năm qua, TP Hồ Chí Minh đã xác định việc bảo tồn không chỉ dừng lại ở từng công trình riêng lẻ mà còn bao gồm khu vực, tuyến phố, cụm công trình và mảng cảnh quan kiến trúc có giá trị. Xác định các khu vực như trung tâm hiện hữu, Chợ Lớn, Gia Định; các khu biệt thự, các trục đường lịch sử, khu vực ven sông, khu vực có mật độ công trình kiến trúc cũ tập trung cần tiếp tục được nghiên cứu, khoanh vùng và tích hợp yêu cầu quản lý vào quy hoạch phân khu, thiết kế đô thị, quy chế quản lý kiến trúc. Hiện nay việc tiếp tục nghiên cứu các khu vực, tuyến, mảng cảnh quan kiến trúc có giá trị của thành phố càng trở nên cấp thiết trong bối cảnh áp lực chỉnh trang, tái thiết đô thị, phát triển hạ tầng giao thông, phát triển TOD, khai thác không gian ven sông, ven biển và chuyển đổi công năng các khu đất cũ ngày càng nhanh.
Theo ông Phan Văn Tuấn, nhiệm vụ xây dựng trang thông tin điện tử, cơ sở dữ liệu bảo tồn cảnh quan kiến trúc đã được đặt ra từ nhiều năm trước. Đây là nhiệm vụ cần tiếp tục nâng cấp trong giai đoạn mới theo hướng xây dựng cơ sở dữ liệu số, bản đồ GIS, hồ sơ số cho từng công trình, từng khu vực; kết nối với dữ liệu quy hoạch, đất đai, xây dựng, nhà ở, di sản văn hóa và nền tảng chuyển đổi số của thành phố. Cơ sở dữ liệu khảo sát, kiểm kê biệt thự cũ, công trình kiến trúc có giá trị và khu vực cảnh quan kiến trúc được hình thành, tạo tiền đề cho việc tiếp tục chuẩn hóa, số hóa và cập nhật trong giai đoạn tới. Từng bước xây dựng cổng thông tin điện tử công khai các thông tin được phép công bố, tiếp nhận phản ánh của người dân, chuyên gia, tổ chức xã hội, chủ sở hữu. Đảm bảo danh mục công trình, nhà ở, khu vực cảnh quan kiến trúc có giá trị phải được tích hợp vào quy hoạch, thiết kế đô thị, quy chế quản lý kiến trúc, dữ liệu cấp phép xây dựng, dữ liệu đất đai, nhà ở và di sản văn hóa để có hiệu lực quản lý thực tế.
Trước yêu cầu bảo tồn cảnh quan kiến trúc đô thị phải gắn với phát triển bền vững, chỉnh trang đô thị, thích ứng biến đổi khí hậu, phát triển kinh tế di sản, du lịch văn hóa, công nghiệp sáng tạo và nâng cao chất lượng sống của người dân… Thành phố cũng khuyến khích chủ sở hữu tái sử dụng thích ứng công trình kiến trúc có giá trị để phục vụ các chức năng văn hóa, giáo dục, du lịch, dịch vụ, sáng tạo, cộng đồng, bảo tàng tư nhân hoặc công năng phù hợp khác. Kèm theo đó là điều kiện không làm mất các yếu tố giá trị chủ yếu và bảo đảm an toàn công trình.
Để tăng cường quản lý, bảo tồn biệt thự cổ và công trình kiến trúc có giá trị, Sở QHKT cũng đã kiến nghị UBND thành phố chỉ đạo các sở, ngành, UBND phường, xã trong quá trình cấp phép xây dựng, sửa chữa, cải tạo, phá dỡ, chuyển đổi công năng hoặc xử lý tài sản đối với công trình cũ, biệt thự cũ, nhà ở cũ, công trình có giá trị kiến trúc, cảnh quan, văn hóa, lịch sử phải kiểm tra thông tin danh mục, dữ liệu kiểm kê và cơ chế quản lý tạm thời để tránh làm mất giá trị trước khi được đánh giá, phân loại.
