1. "Dầu bẩn" (gutter oil) là một khái niệm hầu như chỉ được sử dụng ở Trung Quốc và Đài Loan, dùng để chỉ loại dầu ăn được tái chế từ dầu thải. Gutter trong tiếng Anh thường được dùng để miêu tả hệ thống thoát nước. Nó còn có một nghĩa khác, liên tưởng đến những điều kiện xã hội tồi tệ, hoặc những chuẩn mực đạo đức thấp kém, gắn liền với những tầng lớp dưới đáy xã hội.
Nếu biết được nguồn gốc dùng để chế biến "dầu bẩn", hẳn người đọc sẽ bớt cảm giác gờn gợn về đạo đức đối với thuật ngữ này. Nguồn dầu thải đa phần được lấy từ các chảo dầu đã sử dụng trong các nhà hàng; kinh hãi hơn nữa, còn từ váng dầu mỡ đọng trong các miệng cống, bồn chứa chất thải và phế thải trong các lò mổ. "Dầu bẩn" cũng được chế biến từ việc "chưng cất" các bộ phận động vật bị thải loại: mỡ, da, nội tạng, thịt kém chất lượng…
Kinh doanh "dầu bẩn" là một ngành công nghiệp siêu lợi nhuận. Thoạt đầu, dầu thải được đưa về các xưởng để chế biến xà phòng, cao su, nhiên liệu sinh học và hóa mỹ phẩm. Nhưng các nhà tái chế thấy rằng chuyển sang chế biến dầu ăn thì lợi nhuận cao hơn nhiều. Một tấn dầu đã sử dụng trong các bếp ăn có thể bán lại với giá gần 20 triệu đồng, nhưng khi đã qua "xử lý" có thể bán với giá 31 triệu đồng/tấn (thời giá năm 2011). Con số ước tính cứ mỗi 10 nhà hàng bình dân ở Trung Quốc thì có 1 nhà hàng sử dụng dầu bẩn trong các món ăn.
Dầu bẩn rất độc hại, ngắn hạn có thể khiến người dùng bị đau bụng và tiêu chảy, sử dụng dài ngày có thể dẫn đến ung thư gan và ung thư dạ dày, đồng thời gây nên hội chứng thiểu năng phát triển ở trẻ em và trẻ sơ sinh. Kiểm nghiệm một vài mẫu dầu bẩn cho thấy dấu vết của hợp chất PAH (polycyclic aomatic hydrocarbon), là nguyên nhân dẫn đến ung thư nếu sử dụng lâu dài.
Dầu bẩn cũng có khả năng chứa chất aflatoxins, là độc tố sản sinh tự nhiên bởi một số loài nấm mốc, là độc tố và tác nhân gây ung thư. Nếu người sử dụng bị phơi nhiễm virus viêm gan B thì với tác động của aflatoxin, nguy cơ tăng ung thư còn cao hơn.
Quy trình chế biến dầu bẩn thì cực kỳ đơn giản: đun nóng tất cả những hỗn hợp có chứa dầu, dầu nóng nổi lên trên được vớt ra và lọc sạch. Nếu dầu quá bẩn, hoá chất sẽ được bỏ vào, có tác dụng đóng cục toàn bộ chất bẩn lắng xuống đáy nồi. Sau khi nấu, dầu sẽ được lọc sạch cho hết cặn bằng các loại giấy lọc rẻ tiền, đóng thùng và chuyển đi.
Trường hợp dầu bẩn đầu tiên bị phát hiện ở Trung Quốc là vào năm 2000, khi một người bán rong bị phát giác đang bán dầu tái chế từ rác thải nhà hàng. Những năm sau đó, công nghệ chế biến dầu bẩn vẫn tiếp tục bùng nổ. Tình hình nghiêm trọng đến mức vào tháng 8/2011, Chính phủ Trung Quốc đã phải mở một chiến dịch trên phạm vi toàn quốc để đánh mạnh vào loại tội phạm này. Hơn 100 cơ sở chế biến dầu bẩn bị phát hiện, hơn 800 người trong các đường dây chế biến và kinh doanh dầu bẩn đã phải nhận tội.
Năm 2012, chiến dịch chống dầu bẩn lại tiếp diễn với thêm 100 người bị bắt giữ, 13 cơ sở chế biến bị đóng cửa. Thậm chí, Bộ Công an, Viện kiểm sát nhân dân Tối cao và Tòa án Tối cao Trung Quốc đã đưa ra một văn bản liên tịch, cho phép áp dụng mức án tử hình trong trường hợp nghiêm trọng đối với loại tội phạm này.
Nhưng ở Đài Loan, dầu bẩn còn bị lôi ra ánh sáng sớm hơn nhiều. Năm 1985, 22 người đã bị bắt giữ vì dính dáng đến đường dây dầu bẩn. Nhưng scandal gây rung chuyển toàn bộ giới kinh doanh và truyền thông của không chỉ Đài Loan, Hồng Kông, Trung Quốc, mà còn lan ra nhiều quốc gia khác, lại nổ ra vào một thời điểm không ai ngờ tới: tháng 9/2014, từ phát hiện và theo dõi kiên trì của một người nông dân 60 tuổi…
2. Hai năm trời sống cạnh một cơ sở chế biến dầu ăn bất hợp pháp, người nông dân 60 tuổi và những người hàng xóm tại huyện Bình Đông hết chịu nổi vì tình trạng ô nhiễm. Nhiều lần đi khiếu kiện tại Cục Bảo vệ môi trường của huyện, nơi chỉ cách nhà máy chế biến dầu lậu có 5 phút, nhưng kết quả là kiến nghị của ông đều bị lờ đi.
Không chấp nhận sự im lặng đáng sợ, người nông dân 60 tuổi này quyết đinh mua máy ảnh kỹ thuật số và thiết bị giám sát để thầm lặng tích lũy bằng chứng trong suốt 2 năm. Tháng 11/2013, khi đã có đủ tư liệu trong tay, ông quyết định tìm tới một người bạn đang công tác tại Sở Cảnh sát Đài Trung.
Toàn bộ tư liệu đã được Sở Cảnh sát Đài Trung chuyển cho Văn phòng Công tố huyện Bình Đông. Một cuộc điều tra được tiến hành đã bất ngờ gây nên một cơn bão tai tiếng về dầu bẩn, bắt nguồn từ cơ sở chế biến phi pháp của ông chủ có tên Kuo Lieh-cheng.
Tại Cơ quan điều tra, Kuo Liẹh-cheng khai nhận đã chế biến dầu bẩn từ nguyên liệu mua lại của công ty chế biến nước thải Shun Te Enterprises do Hu Hsin-te đứng đầu. Nhưng có một con cá lớn xuất hiện: Công ty Chang Guann, với thương hiệu Dầu mỡ Chuan Tung. Từ tháng 2/2014, Chuan Tung đã mua từ công ty sản xuất dầu bẩn 243 tấn, sau đó "làm đẹp" bằng cách trộn với mỡ đã qua chế biến, để thành 782 tấn dầu chất lượng.
Chang Guann là một con cá lớn. Lượng dầu mỡ công ty này cung cấp cho hơn 1.200 khách hàng lên tới hàng ngàn tấn mỗi năm. Thành lập từ năm 1988, với dây chuyền được nhập từ Nhật Bản, công ty này đã có tốc độ phát triển chóng mặt: đạt tiêu chuẩn ISO9001 vào năm 2001, hoàn thành dây chuyền sản xuất bơ tự động vào năm 2002, đạt chứng chỉ GMP cho nhà máy thực phẩm vào năm 2003, được Tập đoàn Tsukishima đầu tư 7% cổ phần vào năm 2007…
Quá trình điều tra còn bộc lộ những thông tin gây chấn động hơn: chỉ trong năm 2014, Chang Guann đã nhập 88 tấn dầu mỡ từ Công ty Globalway ở Hồng Kông, loại mỡ chỉ để sử dụng để sản xuất thức ăn cho gia súc. Kể từ năm 2008, Chang Guann đã nhập tổng cộng 2.385 tấn dầu mỡ từ Hồng Kông, trong đó chỉ riêng từ Globalway là 300 tấn (từ năm 2011 đến 2014).
Theo thông báo của Cơ quan Quản lý Dược phẩm và Thực phẩm Đài Loan, có tới hơn 235 công ty chế biến thực phẩm và hơn 1.000 nhà hàng đã sử dụng sản phẩm dầu bẩn của Chang Guann, với tổng cộng 51981 can dầu có trọng lượng 18 lít được tung ra thị trường. Hàng loạt cái tên lớn như Triko Foods, Tập đoàn Ve Wong, Tập đoàn đường Đài Loan, chuỗi nhà hàng Mei&Mei, chuỗi cửa hàng bánh ngọt Yu Jen Jai, Công ty thực phẩm đông lạnh Chi Mei, Công ty thực phẩm Hawdii&Kong Yen… đã dính vào dầu bẩn.
Đài Loan cũng đã xác nhận 12 quốc gia và vùng lãnh thổ đã nhập khẩu sản phẩm làm từ dầu bẩn, bao gồm Việt Nam, Mỹ, Pháp, Úc, New Zealand, Brazil, Chile, Argentina, Nam Phi, Singapore, Hồng Kông và Trung Quốc.
Ảnh hưởng mạnh nhất của cơn dư chấn này phải nói đến thị trường Hồng Kông. Giới chức Hồng Kông cảnh báo đã có khoảng 500 tấn dầu mỡ và sản phẩm có liên quan đến 6 nhà nhập khẩu sản phẩm từ Đài Loan đã được lệnh thu hồi. Báo chí Hồng Kông cho biết, nhà nhập khẩu Urban Food đã bán khoảng 390 thùng dầu bẩn nhập từ Đài Loan cho nhà sản xuất bánh ngọt nổi tiếng Maxim. Trung tâm An toàn thực phẩm cũng đưa ra danh sách 300 nhà bán lẻ và phân phối có liên quan đến 6 công ty nhập khẩu trên, trong đó có cái tên Breadtalk Concept. Hai cái tên Maxim và Breadtalk ngay lập tức gây xôn xao dư luận Việt Nam.
3. Không xôn xao không được, bởi 2 thương hiệu này đang sở hữu những chuỗi cửa hàng đồ uống và bánh ngọt cao cấp nổi tiếng ở Việt Nam.
Breadtalk ngoài 4.000 cửa hàng trên khắp châu Á và Vùng Vịnh, cũng đã hiện diện chuỗi cửa hàng lên tới con số 11 tại TPHCM, Bình Dương, Nha Trang. Maxim thì là chủ sở hữu của thương hiệu Bakery Café', thương hiệu đã đưa chuỗi café Starbucks vào Việt Nam một cách đình đám.
Ngay lập tức, Breadtalk Việt Nam đưa ra khẳng định không sử dụng dầu ăn của Chang Guann Đài Loan mà chỉ sử dụng dầu Hướng Dương, Cái Lân của công ty thực vật Cái Lân sản xuất. Bà Trần Uyên Vi, Giám đốc điều hành đơn vị quản lý thương hiệu Breadtalk thậm chí đã công bố đích danh chi tiết nhà phân phối dầu ăn cho Breadtalk tại Việt Nam; đồng thời khẳng định Breadtalk Việt Nam nhận nhượng quyền từ công ty mẹ ở Singapore chứ không phải Hồng Kông.
Trong khi đó, thương hiệu Maxim vẫn khá thận trọng khi chưa tổ chức bất kỳ cuộc họp báo nào để đưa ra thông cáo chính thức về vụ việc.
Bên cạnh 2 thương hiệu đình đám trên, Văn phòng Kinh tế và Văn hóa Đài Bắc tại Hà Nội cũng đã thông báo: Công ty TNHH Dịch vụ thương mại Cửu Hương đã nhập khẩu từ Đài Loan hai sản phẩm từ Công ty Wei Chuan (Đài Loan) có chứa dầu ăn bẩn của tập đoàn Chang Guann. Đó là sản phẩm dưa chuột trộn thịt lợn đóng hộp, số lượng 240 thùng; và sốt thịt cay đóng hộp, số lượng 240 thùng.
Tuy nhiên, ngày 16/9, Đoàn kiểm tra của Chi cục An toàn vệ sinh thực phẩm của Sở Y tế TPHCM, sau khi làm việc với Công ty TNHH TM DV Cửu Hương, cho biết, công ty này khẳng định không nhập 2 mặt hàng trên. Tại kho của Cửu Hương, cơ quan chức năng không tìm thấy 2 sản phẩm như đã thông báo. Trước đó, vào đêm 15/9, khi đoàn kiểm tra đến, người của công ty này đã không hợp tác, khóa trái cửa, không cho nhân viên chức năng kiểm tra, làm việc.
4. Không có các sản phẩm có liên quan đến Chang Guann, không có nghĩa là ở Việt Nam không có dầu bẩn.
Hàng loạt phóng sự trên các phương tiện truyền thông đã cho thấy một thực trạng: dầu bẩn và công nghệ chế biến dầu bẩn đã hiện diện ở Việt Nam từ lâu, tập trung quanh vùng ven của Hà Nội và TPHCM.
Ở Hà Nội, dầu bẩn được tập trung sản xuất tại địa bàn xã Dương Liễu, huyện Hoài Đức. Theo tờ Petrotimes, một lít dầu bẩn ở đây được bán ra với giá khoảng 20.000đ/lít, nguyên liệu đầu vào là dầu ăn đã qua sử dụng ở các nhà hàng lớn, các công ty chuyên cung cấp dịch vụ tiệc cưới, thậm chí cả từ những hàng quán bán đồ chiên rán ngoài vỉa hè được mua vào với giá khoảng 4.000đ/lít.
Ngoài ra, da, mỡ lợn được thu gom tại các chợ đầu mối, các lò giết mổ, các quầy thịt ế cuối ngày, lợn bị chết do dịch bệnh… cũng là nguyên liệu chính để sản xuất mỡ nước, cung cấp ra thị trường với giá từ 15.000đ-20.000đ/lít.
Tại TPHCM, những cơ sở chế biến dầu bẩn tại huyện Hóc Môn, quận 6 cũng chuyên cung cấp dầu bẩn với giá thành chỉ từ 15.000đ-18.000đ/lít. Không chỉ lén lút cung cấp cho các nhà hàng quán ăn giá rẻ, các cơ sở này thậm chí còn cho người công khai quảng bá trên các trang rao vặt, với giá thành chỉ từ 20.000đ-22.000đ/lít dầu ăn
