PV Chuyên đề ANTG đã về Quảng Ngãi tìm hiểu sự thật và vỡ lẽ thêm điều cơ cực của người nông dân và cả nỗi đắng cay của một số tiểu thương thu mua bán sắn...
Chiều 3/8, chúng tôi về xã Tịnh Ấn Tây, huyện Sơn Tịnh, tỉnh Quảng Ngãi, một trong những địa chỉ được cho là đang diễn ra tình trạng xuất bán cát lậu ồ ạt núp dưới danh nghĩa xuất khẩu sắn lát ra nước ngoài qua cảng Quy Nhơn (Bình Định). Sự việc nghiêm trọng đến mức Công an tỉnh phải vào cuộc.
Cát xây dựng đang khan hiếm và tăng giá mạnh ở nhiều nước châu Á. Vì thế mới rộ lên tin đồn một số tư thương ở Quảng Ngãi đã trộn cát vào sắn để đưa vào cảng Quy Nhơn xuất lậu sang nước ngoài để lách lệnh cấm xuất khẩu cát của Chính phủ có hiệu lực từ 30/6/2010, và không phải nộp 17% thuế tài nguyên. Tin đồn ở huyện Sơn Tịnh và Tư Nghĩa có hơn 10 điểm trộn cát với sắn để xuất lậu với khối lượng khoảng 400-500m3 cát mỗi ngày. Một số người còn ước lượng trong mỗi bao tải 100kg, có tới 80% là cát, chỉ có 20% là sắn.
Họ "tiết lộ" khi vào cảng Quy Nhơn, mặt hàng hỗn tạp này bị các đầu mối thu gom xuất khẩu trừ tạp chất là 50% trọng lượng nhưng chủ hàng vẫn lãi to vì còn đến 30kg cát được xem như giá sắn khô và được tính giá khoảng 3.500đ/kg. Cách làm ăn lạ lùng này càng lạ hơn khi đối tác chẳng những không phản ứng mà còn ra vẻ cổ xúy nên 10 điểm chuyên thực hiện công đoạn trộn sắn với cát trên địa bàn Quảng Ngãi mới tồn tại. Nếu không trộn như thế các đầu mối ở Quy Nhơn không chịu mua...
Trước thông tin như trên, dư luận đặt ra câu hỏi về trách nhiệm của chính quyền địa phương và các cơ quan chức năng trong việc quản lý tài nguyên cát và các ngành chức năng. Bên cạnh đó, cũng không ít người còn băn khoăn về bản chất sự việc dù đã thấy những tấm hình sinh động mô tả việc pha cát vào sắn lát. Thử làm một bài tính nhỏ sẽ thấy: Với cách cân đong và mức giá như trên, bên mua hàng phải trả 175.000đ (sau khi đã trừ tạp chất 50%) cho một bao 100kg chứa 20kg sắn và 80kg cát. Trừ giá cho 20kg sắn là 70.000đ, số tiền phải trả bình quân cho mỗi kg cát cũng hơn 1.300đ. Như vậy với 1m3 cát (khoảng 1.500kg), bên mua phải trả trên dưới 1,95 triệu đồng, tức xấp xỉ 100 USD, cao gấp khoảng 30 lần giá cát xây dựng tại địa phương và gần 2 lần so với giá cát giao tại Singapore. Đó là chưa tính phí vận chuyển ra nước ngoài, rồi trả công sàng lọc cát và sắn trước khi sử dụng- mà chi phí này không phải là nhỏ. Nếu nước ngoài chấp nhận mua cát với giá ngất ngưởng như vậy và còn bỏ công sàng lọc để sử dụng thì hạt cát đã trở thành hạt vàng...
Gặp những cán bộ đến tìm hiểu thực hư quanh việc trộn cát với sắn để xuất khẩu, bà Đỗ Thị Lắm (58 tuổi), trú thôn Độc Lập, xã Tịnh Ấn Tây - một người từng làm công gần 1 năm tại điểm phơi sắn cho đại lý Hồ Thị Huệ nói ngay: "Chuyện trộn cát vào sắn là có, nhưng người ta nói quá chứ làm chi đến tỉ lệ 80%".
Bà Lắm tỉ mỉ kể lại những công đoạn từng làm hoặc chứng kiến hằng ngày, từ việc chặt nhỏ sắn tươi, phơi khô rồi đóng vô bao. Bà Lắm cho biết điểm mua bán, sơ chế sắn của bà Huệ thường ngày có chừng 6-7 lao động làm việc với tiền công 60.000đ/ngày. Lúc cao điểm cũng chỉ hơn 10 người, hầu hết là người dân trong làng và một vài người đến từ xã Tịnh Hà kế cận. Chừng 2-3 ngày, bà Huệ xuất bán được 4-5 tấn sắn khô.
Việc pha cát vào trong sắn trước đó lúc có, lúc không. Nhưng khoảng từ cuối tháng 5 năm nay, thứ nông sản này đang rất hút hàng nên bà Huệ biểu người làm trộn cát vào sắn thường xuyên hơn. Mỗi bao sắn thường được đổ vào một xẻng cát khoảng 4-5kg để tăng trọng lượng. Bà Lắm khẳng định không thể có chuyện mỗi ngày đại lý của bà Huệ trộn khoảng 45 tấn cát với 5-6 tấn sắn lát.
"Mấy chú nói như chơi. Pha như thế có nước đem đổ chứ bán cho ai. Cát có giá như rứa sao đầu nậu ở Bình Định không tự mua cát về tự trộn với sắn mua từ các nơi khác để kiếm lời nhiều hơn hàng chục lần". Bà Lắm cho biết từ giữa tháng 7, sắn lát ế ẩm vì hàng không chạy. Bà đã nghỉ ở nhà gần 10 ngày nay do điểm sơ chế sắn của bà Huệ đã tạm ngừng hoạt động.
Chúng tôi tìm đến nhà chị Từ Thị Hường (50 tuổi), cũng ở thôn Độc Lập. Trước chị cũng làm công chỗ bà Huệ. Nay không có việc, chị xin việc phân loại giấy tái chế tại một nhà máy gần nhà. Chị Hường cho biết khi đắt hàng, mỗi tháng chị làm cho bà Huệ được khoảng 15 ngày. Chị xác nhận bà Huệ 2-3 ngày mới xuất được 1 chuyến sắn khô khoảng 5-7 tấn và cũng cho rằng việc pha cát là có nhưng tỉ lệ cũng như lời kể của bà Lắm.
Đại úy Đặng Văn Thương, cán bộ Phòng An ninh Điều tra Công an Quảng Ngãi cũng cho biết, bà Huệ đã tạm nghỉ thu mua, sơ chế sắn và đang vào Phú Yên để đòi công nợ. Chúng tôi tìm đến địa điểm mà bà Huệ phơi và trộn cát vào sắn từng được mô tả đang hoạt động rầm rộ như một công trường với hàng chục nhân công. Đó là một khoảnh đất để hoang trong khu vực quy hoạch "Cụm công nghiệp - làng nghề Tịnh Ấn Tây". Bên chiếc chòi canh dựng sơ sài, có một đống to những bao sắn lát được xếp ngay ngắn.
Chúng tôi dùng cây chọc vào mấy thân bao, bao nào cũng có cát bẩn lẫn sắn vụn chảy ra nhưng rõ ràng không nhiều như những gì đã được vài người mô tả. Xung quanh sân phơi, vẫn còn mấy đống cát vốn được dùng để trộn với sắn khô mà chủ nhân chúng không hề có ý định cất giấu. Thật khó tin thứ tạp chất này được sử dụng để xây dựng công trình và mua với giá cao ngất ngưởng...
Chúng tôi tiếp tục đến xã Tịnh Hà tìm nhà chị Võ Thị Thu Hà, cũng là một đầu mối mua bán sắn. Chị Hà bỗng trở nên "nổi tiếng" tại địa phương vì đêm hôm trước truyền hình địa phương chiếu cảnh chị nằm đong đưa trên chiếc võng và trả lời phỏng vấn rằng "trộn càng nhiều cát, đầu nậu ở Quy Nhơn càng thích". Căn nhà cấp 4 cũ kỹ của chị nằm trong những con đường nhỏ ngoằn ngoèo. Được biết chị có 2 cô con gái đang học trung cấp. Cậu con út 7 tuổi lấm lem bụi đất, trên vai đeo cung tên bằng tre và chơi một mình trước sân. Không có vẻ gì đây là một gia đình giàu có nhờ siêu lợi nhuận từ việc xuất cát lậu.
Chị Hà không có ở nhà. Cô con gái lớn của chị đưa chúng tôi đến khu vực chị đang phơi sắn. Thì ra điểm đó nằm trên một quả đồi dưới xã Tịnh Ấn Tây. Chị Hà là một người phụ nữ khoảng 50 tuổi, có vẻ sốc vác. Chị Hà cho biết thường ngày ăn ngủ lại dưới cái chòi bạt để giữ sắn, dăm bữa mới về nhà một lần. Ở đây, chị không được xem tivi thuật về việc trộn cát vào sắn ở Quảng Ngãi mà chị là một trong những "nhân vật chính" nhưng có biết sự việc qua chiếc radio cổ lỗ treo lủng lẳng ở góc chòi...
Chị Hà đã thể hiện bức xúc bằng việc lôi ngay một bao sắn ra đổ ào giữa sân phơi: "Người ta vơ đũa cả nắm. Lâu nay tôi chỉ bán mì (sắn) sạch chứ không hề trộn cát. Cái chú nhà báo truyền hình ở ngay cạnh nhà tôi, xuống quay phim hỏi chuyện, tôi nói cà rỡn chơi thôi, sao lại đưa lên báo, lên đài". Một hồi nguôi ngoai, chị Hà chia sẻ chuyện trộn cát vào sắn mà trước đây chị cũng từng làm, nhưng đã chấm dứt từ lâu, sau mấy đợt thiệt hại và lâm vào cảnh nợ nần.
Theo lời chị Hà, đối tác nước ngoài mua sắn về cung cấp cho các nhà máy chế biến cồn, và người ta yêu cầu sắn sạch với tỉ lệ tạp chất và độ ẩm thấp. Tuy nhiên, có nhiều đợt, đầu nậu ở Bình Định bật đèn xanh cho các tiểu thương ở Quảng Ngãi đưa tạp chất vào sắn ở mức 5-10% để trà trộn với sắn sạch mua từ Gia Lai, Đắk Lắk nhằm tăng lợi nhuận cho họ. Khi nhận hàng, họ lại trừ ra khối lượng này. Vì thế, các tiểu thương sẵn sàng đưa khối lượng tạp chất (cát, đá) vào nhiều hơn yêu cầu để kiếm thêm cho mình chút ít. Nhưng nếu đưa vào nhiều, thì các đầu nậu cũng dựa vào cảm quan và tính tỉ lệ tạp chất nhiều hơn, có khi cao hơn thực tế khiến tiểu thương bị lỗ nhưng phải bán vì chở về thì tốn thêm một chiều cước vận chuyển, rồi hao hụt và nhiều hệ lụy đằng sau vì sắn đã trộn tạp chất, không thể để vậy tiêu thụ trong nước.
Việc trộn cát với sắn bán cho các đầu nậu cũng mang đầy tính... may rủi: Nhận hàng, đầu nậu chỉ ghi khối lượng chứ chưa trả tiền ngay cho các tiểu thương. Nếu đưa hàng xuống tàu trót lọt và được đối tác nước ngoài tiếp nhận, thanh toán tiền thì họ mới thanh toán lại với tiểu thương. Trường hợp việc làm gian dối này không trót lọt, bị đối tác từ chối nhận hàng hoặc trả về, đầu nậu "giam hàng" trong kho để chờ dịp khác hoặc trả hàng lại cho các tiểu thương sàng lọc lại.
Chị Hà cho biết, chính vì bị trả hàng nhiều lần mà chị bị lỗ hơn 200 triệu đồng và sợ luôn, không dám làm hàng trộn cát nữa. Chị Hà khẳng định, việc trộn cát vào sắn là có, nhưng để làm tăng khối lượng hàng hóa chứ không nhằm mục đích... xuất khẩu cát lậu như dư luận.
Chị Hà Thị Màu, trú huyện Tư Nghĩa, một đại lý có thâm niên gần 20 năm mua bán sắn xuất khẩu chua chát: Mỳ (sắn) Quảng Ngãi xấu vì nhiều tạp chất nên chẳng tạo dựng được thương hiệu. Theo chị Màu, không chỉ trộn cát, có lần hàng chị thu mua còn bị bạn hàng trộn đá, trộn đất đỏ vào để tăng khối lượng. Chính cách làm ăn gian dối này khiến lát mì Quảng Ngãi bị o ép. Thời gian gần đây, chị Màu chỉ mua hàng từ Gia Lai, Kon Tum với chất lượng cao.
Trao đổi với chúng tôi, một cán bộ huyện Sơn Tịnh không đồng tình với cách làm ăn gian dối trộn cát với sắn của các tiểu thương, nhưng đồng thời cũng nhấn mạnh, họ cũng có công đối với cây sắn Quảng Ngãi trong thời gian qua. Đã 4 tháng ròng, hai nhà máy tinh bột sắn ở Quảng Ngãi ngưng hoạt động với lý do bảo trì, đến ngày 10/8 nhà máy mới sản xuất trở lại. Trong nhiều tháng liền không hề có "cuộc chiến" tranh giành mua sắn nguyên liệu giữa 2 nhà máy này với các tiểu thương như dư luận đã nêu.
Ông Nguyễn Tăng Bính - Giám đốc Sở Tài nguyên và Môi trường Quảng Ngãi thì ngạc nhiên trước thông tin cát ở địa phương bị xuất lậu ồ ạt ra nước ngoài dưới chiêu xuất sắn lát. Theo ông Bính, đây là vấn đề gian lận trong thương mại và thuộc trách nhiệm của Sở Công thương...
Lãnh đạo Cục Hải quan Bình Định, cảng Quy Nhơn cũng xác nhận từng phát hiện một số đơn vị xuất khẩu sắn lát có trộn đá vào để cho nặng ký, không thể có chuyện tư thương xuất khẩu cát núp bóng sắn lát theo như dư luận vì lý do ở ngay bài toán kinh tế của nó
