Cách đây vài ba năm, cơn sốt gỗ sưa khiến 1 cành gỗ sưa bình thường chỉ có tác dụng làm củi đun bỗng chốc có giá cả chỉ vàng. Gỗ sưa bị chặt trộm, những vùng trung du hay trồng sưa bị các tay lái buôn mang theo hàng chục chiếc xe tải săn lùng, mua với mọi giá. Người dân các xã trong huyện Tam Đảo (Vĩnh Phúc) không thể ngờ, những cây sưa trồng trong vườn theo kiểu "trồng cho có" lại được mua với giá cả trăm triệu đồng.
Tranh mua từng cành khô, gốc chốc
Thời "hoàng kim" của cây sưa là thời điểm năm 2006. Gỗ sưa lên giá từng ngày, cao tới mức khiến chủ nhân của chúng bàng hoàng. Xã Tam Quan, huyện Tam Đảo cũng bị cuốn vào "cơn lốc" săn tìm gỗ sưa của giới kinh doanh, thu gom bán sang Trung Quốc. Từ nhiều đời nay, ở khu vực này có rất nhiều cây sưa, đa số là cây cổ thụ nhiều năm tuổi. Bình thường, người dân coi chúng như những cây gỗ thường, để trong vườn, trên đồi. Nhưng bỗng dưng, hàng chục, hàng trăm chiếc xe tải chở theo những tay lái buôn vác theo những túi tiền nặng trịch lùng sục khắp làng trong, ngõ ngoài để mua cây sưa.
Những cây sưa đỏ lâu năm được mua với giá cả trăm triệu đồng. Ngay những cây sưa non mới chỉ 2-3 năm tuổi cũng có giá 2-3 triệu đồng/cây. Quả sưa, vẫn được người dân gọi là quả thối vì mùi khó chịu cũng được thu mua với giả cả triệu đồng/kg. Còn hạt sưa sau khi bóc tách cũng được mua với giá 19 triệu đồng/kg. Nhiều người dân Tam Đảo đã "khăn gói quả mướp" lặn lội sang các vùng khác, lên Tây Bắc vặt quả sưa mang về bán. Kỷ lục hái quả sưa khi đó thuộc về một người nông dân làng Chanh, sau 3 tháng đi hái quả sưa khắp nơi trở về với 200 triệu đồng trong túi. Rất nhiều người đã thành tỷ phú, đổi đời sau khi "chia tay" với những cây sưa đỏ. Thậm chí, nhiều gia đình đã tháo cả những bức hoành phi, câu đối được làm từ gỗ sưa để bán...
Phong trào trồng ươm giống sưa cũng rộ lên từ đó. Nhiều loại cây ăn quả được nhổ, dẹp để chào đón một giống cây mới có khả năng sinh lời cao. Nhà nhà ươm cây sưa giống, người người say sưa nói về gỗ sưa, về những câu chuyện đổi đời ngỡ như cổ tích nhờ cây sưa.
Anh Đào Văn Dũng, chủ vườn ươm cây sưa giống ở làng Chanh (xã Tam Quan) rộng gần 2ha, cho chúng tôi biết, thời điểm cực thịnh, giá mỗi cây sưa giống cao 15-20cm cũng tới 20.000đ/cây. "Hạt sưa vừa nhú mầm, đã có người trồng cho tôi cả tập tiền, thu mua hết với giá 7.000đ/cây", anh Dũng kể. Nhiều gia đình vội vàng mang giấy tờ sở hữu đất đến ngân hàng thế chấp, vay tiền để có vốn ươm giống sưa.
Cũng nhờ nghề ươm giống cây sưa mà ở làng Chanh bao đời chỉ có nông dân bỗng xuất hiện một doanh nghiệp: Công ty TNHH Cây sưa giống Lăng Văn Bắc. Giám đốc Lăng Văn Bắc còn kể rằng, cây sưa giống của anh vào tận miền Nam, Tây Nguyên. Nhiều khách hàng của anh ở Tây Nguyên đã phá bỏ cả rãy cà phê để trồng sưa. Tam Đảo trở thành vùng chuyên canh lớn nhất cả nước về cây sưa giống.
Chưa kịp mừng đã rơi nước mắt
Nhưng thời của gỗ sưa cũng qua đi nhanh chóng. Kéo theo nó là những hệ lụy khiến người nông dân chưa kịp mừng đã rơi nước mắt. Chỉ rất ít người thực sự đổi đời nhờ cây sưa. Còn đa số người nông dân, đã tiếp tục lao vào sống chết với cây sưa, thậm chí đầu tư gấp nhiều lần số tiền thu lợi để tiếp tục ươm sưa giống. Nhưng cũng đột ngột như khi xuất hiện, cây sưa nhanh chóng rơi vào cảnh ế ẩm. Khách đến thưa thớt, chẳng còn cảnh tranh mua, cãi nhau để giành được cây sưa giữa các lái buôn như trước đây.
Chúng tôi đến làng Tam Quan 1 trong không khí vắng vẻ. Chỉ mới vài năm mà giờ chỉ còn những tấm biển hoen gỉ nhắc đến thời hoàng kim của cây sưa. Tìm đến nhà chị Trịnh Thị Hiền, một trong những chủ vườn ươm giống sưa lớn nhất xã trước đây, giờ chỉ còn lác đác vài luống sưa giống. Gia đình chị là một trong những hộ may mắn nhờ cây sưa đã xây được căn nhà 4 tầng khang trang rộng rãi. Nhưng không được nhà cao cửa rộng như chị Hiền, anh Trần Văn Độ lại đang là "con nợ" hàng chục triệu đồng của ngân hàng vì "vỡ mộng" với cây sưa giống. Theo anh Độ, ở xã Tam Quan hiện giờ có tới vài chục hộ gia đình cũng đang rơi vào cảnh nợ đầm đìa cả trăm triệu đồng vì cây sưa giống.
Nếu vào thời điểm sốt, có đến 95% số hộ dân ở làng Chanh ươm giống cây sưa, thì hiện tại, lượng hộ duy trì nghề này chỉ còn đếm trên đầu ngón tay. Ngay cả Công ty TNHH chuyên giống cây sưa Lăng Văn Bắc cũng đã phải đóng cửa. Đáng buồn nhất là những cây sưa giống không bán được nên người dân mang trồng khắp trong vườn, ngoài ngõ với hy vọng biết đâu, vài năm sau, cơn sốt gỗ sưa lại quay lại. Họ đã có bài học cay đắng về việc phá bỏ vườn cây ăn quả để ươm sưa giống. Và giờ, họ lại đứng trước một thực tế lo sợ rằng, nêu bỏ vườn ươm sưa, trồng lại cây ăn quả cũng mất vài năm mới có thu hoạch. Biết đâu lúc đó, cây sưa lại lên giá và họ lại tiếp tục ngậm ngùi ôm "quả đắng"
