Để hiểu hơn về vấn đề, chúng tôi đã có cuộc phỏng vấn với các nhà quản lý trong lĩnh vực này.
Ông Nguyễn Thái Thiên, Phó Cục trưởng Cục Báo chí Bộ Thông tin và truyền thông: Cảnh giác với mặt trái của thế giới phẳng
Xu hướng tìm kiếm, nâng tầm các nhân vật không phải là người tài giỏi trong chuyên môn công việc, tấm gương đạo đức hay có đóng góp tích cực cho xã hội nhằm gây "bão" dư luận đang trở thành một "trào lưu" của các tờ báo mạng, chuyên trang điện tử. Để thực hiện "xu hướng" này, các báo mạng thường săn trên các trang thông tin điện tử tổng hợp, các diễn đàn (forum) có đông thành viên tham gia và các trang thông tin cá nhân (trước đây là trên các blog của Yahoo, nay thường trên Facebook…) để tìm kiếm các nhân vật được nhiều thành viên, bạn đọc quan tâm vì các chiêu trò tạo scandal đi ngược lại thuần phong mỹ tục của dân tộc, có phát ngôn, hành vi gây sốc hoặc gây cười theo kiểu "hài nhảm".
Chẳng hạn như mới đây nhiều cơ quan báo chí, nhất là các báo điện tử, trang tin điện tử đăng tải nhiều bài viết về "ca sĩ Lệ Rơi" một anh nông dân ở nhà trồng ổi với 150 clip cover. Lệ Rơi với giọng hát rất dở, phát âm sai chính tả, thường xuyên hát sai nhạc lý, lệch tông… Có thể đây là việc giải trí của Lệ Rơi và anh có quyền với cách giải trí của mình nhưng không ít các cơ quan báo chí đã "lợi dụng" sự hài hước giải trí đơn thuần này để tung hô, thậm chí có tờ báo đã đưa nhân vật Lệ Rơi thành đối tượng để tọa đàm và cho rằng "chuyện của Lệ Rơi cũng có thể mở đường cho những câu chuyện thành công khác của những người nông dân Việt trên thế giới phẳng"…
Theo chúng tôi, việc đưa một con người như Lệ Rơi, không phải tài năng trong làm kinh tế nông thôn hay xuất chúng trong âm nhạc, lên làm nhân vật để giao lưu trực tuyến là một cách làm báo chạy theo thị hiếu tầm thường của một bộ phận độc giả với mục đích thương mại, coi nhẹ nhiệm vụ của cơ quan báo chí là "phản ánh và hướng dẫn dư luận xã hội" tại Khoản 3, Điều 6, Luật Báo chí, Luật sửa đổi bổ sung một số điều của Luật Báo chí. Đấy là chưa kể những tờ báo trên đã vô tình biến Lệ Rơi thành nạn nhân mà hậu quả về sau của nó mới thật khó lường cũng như chưa kể đến mặt trái của “thế giới phẳng” mà những người nông dân như Lệ Rơi sẽ phải đối mặt...
Ngoài ra trên một số ấn phẩm phụ, một số báo mạng còn cho đăng tải nhiều thông tin về "tình tiền, tù, cướp giết hiếp, khoe hàng, khoe của, scandal đời tư… thậm chí còn thông tin sai sự thật gây ảnh hưởng xấu hoặc xâm phạm uy tín danh dự của tổ chức, nhân phẩm công dân, gây khó khăn cho nhiều doanh nghiệp và làm mất uy tín của giới truyền thông trong xã hội…
Về vấn đề này, Cục Báo chí cũng đã thống nhất quan điểm của Bộ Thông tin và Truyền thông (TT-TT) trong việc xử lý nghiêm các sai phạm, thời gian qua đã thanh tra và xử lý: phạt bằng tiền một ấn phẩm phụ 35 triệu đồng về việc đăng thông tin giật gân câu khách, thu hồi, đình bản 2 ấn phẩm vì thực hiện không đúng các quy định trong giấy phép, đưa ra các dự lệnh, động lệnh, sau 2 lần nhắc nhở không cải thiện thì lần thứ 3 thu hồi giấy phép…
Nhà báo, tiến sĩ Trần Bá Dung, Phó Ban nghiệp vụ, Hội Nhà báo Việt Nam: Nghịch lý giống người trồng rau và người buôn rau
Báo chí được coi là phương tiện thông tin đại chúng thiết yếu của đời sống xã hội, là cơ quan ngôn luận của các tổ chức Đảng, cơ quan nhà nước, tổ chức xã hội, là diễn đàn của nhân dân, nhiệm vụ quyền hạn của báo chí cũng được xác định rõ ràng trong các văn bản pháp luật về báo chí, đó là "thông tin trung thực về tình hình trong nước và thế giới phù hợp với lợi ích của đất nước và của nhân dân" (Điều 6, Luật Báo chí). Như vậy, ở Việt Nam không có báo lá cải, những thông tin có tính chất "lá cải" trên báo chí nhằm thỏa mãn thị hiếu tầm thường của một bộ phận độc giả còn bị pháp luật cấm và thường bị công chúng lên án rất gay gắt.
Tuy vậy, trong hoạt động báo chí, một số tờ báo vẫn là cầu nối, môi trường trung gian gây "sốc" cho dư luận xã hội, do cách suy nghĩ đơn giản, áp lực doanh thu, bán báo hoặc chạy theo thị hiếu tầm thường nên đã đăng tải những vụ scadal nhảm nhí, hình ảnh sinh hoạt riêng tư, chuyện hậu trường nhạy cảm, cách dùng ngôn từ dễ dãi, thiếu chọn lọc, thiếu trau chuốt, mang lại cảm giác ghê sợ, phản cảm.
Là người công tác tại Ban Nghiệp vụ báo chí (Hội Nhà báo), cũng là người nghiên cứu về báo chí truyền thông, tôi thường xuyên lướt web, theo dõi các trang mạng điện tử, các chuyên trang, facebook để tìm hiểu xem trong xã hội ấy nói những gì và quả thật, đấy không phải là báo chí nhưng có ảnh hưởng lớn về mặt truyền thông cũng như thông qua đó sẽ biết văn hóa tiếp nhận thông tin và ứng xử về thông tin của các nhà báo. Nhiều thông tin sai lệch, phản cảm, vô bổ nhưng vì để câu view thì một số tờ báo vẫn làm rùm beng.
Để phục vụ lợi ích trước mắt là ăn chia tỉ lệ với nhà mạng, nhưng xét cho cùng, các nhà báo hay đối tượng của các nhà báo cũng chỉ là "nạn nhân" giống như nghịch lý giữa người trồng rau và những người buôn rau. Những nhà báo như những người nông dân chân lấm tay bùn đi trồng rau, hứng chịu mọi biến cố, kể cả nhiễm độc vì thuốc sâu nhưng cuối cùng sản phẩm bán ra vẫn chỉ được giá "gốc", còn "lãi" bao nhiêu thì về túi những người đi buôn rau. Bởi vậy, hơn bao giờ hết, các nhà báo phải tôn trọng nghề nghiệp, cũng chính là tôn trọng đạo đức nghề báo và đạo đức của chính mình.
Ông Hoàng Vĩnh Bảo - Cục trưởng Cục Phát thanh, truyền hình và Thông tin điện tử (Bộ TT-TT): Sẽ thu hồi giấy phép, chấm dứt hoạt động của các cơ quan báo chí có nhiều sai phạm
- Thưa Cục trưởng, hiện nay không thể phủ nhận khi sống trong một xã hội với công nghệ thông tin phát triển với nhu cầu đa dạng thì những thông tin giật gân, câu khách cũng đang làm thỏa mãn một bộ phận bạn đọc. Nhưng cùng với hàng trăm, hàng nghìn người nhấp chuột vào những thông tin trên là con số gấp nhiều lần hơn thế là những độc giả đang ngày càng mất niềm tin vào báo chí nói chung, báo mạng điện tử nói riêng. Các trang web, các chuyên trang giải trí theo phong cách "lá cải" đẩy những nhân vật phản cảm, thậm chí dị dạng về hành vi, về nhân cách thành nhân vật truyền thông như Lệ Rơi, Bà Tưng, Quân Kun… theo cách méo mó, bất chấp mọi quy chuẩn, miễn sao đạt được mục đích: tăng view. Là người có phần trách nhiệm trong việc quản lý những đối tượng là các tờ báo, các chuyên trang điện tử, ông có bao giờ đọc, tìm hiểu và quan ngại tới những vấn đề này?
- Đây là vấn đề mà cơ quan quản lý đặc biệt quan tâm trong thời gian gần đây. Hầu như không có cuộc giao ban báo chí hàng tuần nào chúng tôi không liệt kê và nêu đích danh các cơ quan báo chí vi phạm để vừa nhắc nhở, vừa kêu gọi lãnh đạo các cơ quan báo chí hãy thực hiện đúng tôn chỉ, mục đích nhằm hạn chế, tiến tới chấm dứt tình trạng trên.
Thật lòng, chúng tôi nghĩ, đã là người làm báo thì phải là kẻ sĩ, là người có văn hóa chỉ cần nhắc nhở 1, 2 lần trước đông đảo đồng nghiệp như thế thì chắc là sẽ ổn. Nhưng tình hình lại không như chúng tôi mong muốn và đã buộc cơ quan quản lý phải xử lý hành chính khá nhiều tình trạng này. Ai cũng biết view càng tăng thì quảng cáo càng bán được nhiều, đồng nghĩa với việc, lợi nhuận thu được càng lớn…
Tôi cho rằng, một tờ báo đàng hoàng, chuyên nghiệp, và những người làm báo có tâm, có tầm, không kiếm tiền kiểu rẻ rúng, tầm thường như vậy. Không lẽ chỉ vì kiếm tiền mà cơ quan báo chí, người làm báo lại quên đi trách nhiệm xã hội, nghĩa vụ công dân và tự hạ thấp uy tín của chính mình. Và trên thực tế quản lý, chúng tôi thấy, những tờ báo lớn, có uy tín, có lượng người xem đông, doanh thu quảng cáo lớn đều không phải kiếm tiền bằng những cách "lá cải" và tầm thường như vậy.
- Theo nghiên cứu của chúng tôi thì lợi nhuận từ việc câu view được lợi cho các nhà đầu tư, bất chấp những điều bất lợi có thể ảnh hưởng đến độc giả. Vậy, trong thời gian tới, Bộ TT-TT cũng như Cục PTTH&TTĐT có đưa ra định hướng và cơ chế cụ thể cho những tờ báo theo phong cách lá cải này?
- Đúng như chị nói. Tình trạng "lá cải" có nhiều nguyên nhân, nhưng nguyên nhân nổi trội trong thời gian gần đây là tình trạng "liên kết", "hợp tác" trá hình của một số cơ quan báo chí với các đối tượng có tiền (phần lớn là doanh nghiệp cổ phần, tư nhân…). Không ít cơ quan báo chí khoán trắng các chuyên mục được gọi là "giải trí", "văn hóa"… cho đối tác liên kết. Chính các đối tác này đã tự tung, tự tác đưa những thông tin giật gân câu khách, những hình ảnh phản cảm, rẻ rúng, tầm thường lên mặt báo để câu view, thu hút quảng cáo.
Một số tổng biên tập đã phải "lãnh án" xử phạt hành chính và bị kỷ luật vì đối tác đưa thông tin vi phạm lên mặt báo mà không hề biết, chỉ khi cơ quan quản lý nhắc nhở mới ngớ người và thốt lên "bên họ đưa lên chứ tôi có biết đâu". Có thể nói "liên kết" trá hình và sự buông lỏng trong kiểm soát nội dung thông tin, sự thiếu trách nhiệm của lãnh đạo một số cơ quan báo chí là nguyên nhân trực tiếp gây nên tình trang "lá cải" như hiện nay.
- Vậy Bộ TT-TT cũng như Cục PTTH&TTĐT đã có những biện pháp xử lý như thế nào để có thể ngăn chặn tình trạng nói trên?
- Tôi phải khẳng định rằng, chúng ta không bao giờ chấp nhận báo "lá cải", vì thế không có chuyện định hướng và cơ chế nào cho những tờ báo "lá cải" cả. Để xử lý vấn đề này cần giải pháp đồng bộ, nhưng trước mắt, sẽ tập trung một số việc sau đây:
Một là, Bộ TT-TT đang khẩn trương hoàn thiện Quy hoạch hệ thống báo chí đến năm 2020 để trình cấp có thẩm quyền xem xét, phê duyệt. Trong khi chờ Quy hoạch được phê duyệt, Cục PTTH&TTĐT đang cùng với các đơn vị chức năng của Bộ rà soát, đánh giá lại hoạt động của từng cơ quan báo chí, để đến khi Quy hoạch được phê duyệt sẽ tiến hành ngay việc xem xét, thu hồi giấy phép, chấm dứt hoạt động của các cơ quan báo chí có nhiều sai phạm, sai phạm có hệ thống, không có đủ năng lực tài chính để hoạt động một cách đúng hướng và lành mạnh, phải chạy theo phong cách làm báo "lá cải" để kiếm tiền bằng mọi giá, bất chấp hậu quả gây ra cho xã hội.
Hai là, tới đây Ban Tuyên giáo Trung ương và Bộ TT-TT sẽ phối hợp tổ chức hội nghị toàn quốc các cơ quan chủ quản báo chí để một mặt kiểm điểm, đánh giá việc thực hiện chức năng, nhiệm vụ của cơ quan chủ quản theo Luật Báo chí và các quy định của Đảng; đồng thời, qua đó để thông báo cho cơ quan chủ quản biết thực chất hoạt động của cơ quan báo chí và chất lượng cán bộ quản lý cơ quan báo chí thuộc quyền, đề từ đó, phối hợp chặt chẽ với Ban và Bộ có biện pháp xử lý đồng bộ, triệt để, đặc biệt là việc sắp xếp lại các cơ quan báo chí thuộc quyền với quy mô hợp lý và kiện toàn, củng cố đội ngũ lãnh đạo cơ quan báo chí.
Ba là, Bộ sẽ triển khai sớm việc nghiên cứu, sửa đổi, bổ sung Luật Báo chí, đảm bảo trình Quốc hội theo đúng kế hoạch nhằm tạo hành lang pháp lý để báo chí phát triển đi đôi với quản lý tốt, đáp ứng yêu cầu của tình hình mới của đất nước và bắt kịp xu thế phát triển của báo chí hiện đại.
- Xin cảm ơn ông!
