Đặt hàng loại cá kém phẩm chất từ Trung Quốc với giá bèo bọt, đưa lậu qua biên giới, những đường dây này không chỉ hàng ngày đầu độc người tiêu dùng, mà còn đe dọa đến sự sống còn của ngành công nghiệp nuôi cá tầm.
1. Để chờ những con cá "đẻ ra vàng" như cá tầm Beluga, cá tầm Nga… phát triển đến thời điểm thành thục và cho ra trứng thì không phải doanh nghiệp nào cũng đủ tiền, đủ gan để đổ toàn bộ gia sản xuống nước rồi… ngồi chờ đến vài năm.
Cho dù cá tầm được nuôi lớn ở Việt Nam có một lợi thế bất ngờ so với ở quê mẹ, là lớn nhanh và thời gian thành thục được rút ngắn do điều kiện thời tiết, nhưng quãng thời gian để biến thành vàng phải kéo dài tính theo đơn vị năm. Đơn cử, cá tầm Nga (Osetra) có thời gian thành thục kéo dài tới 3-4 năm, khi đạt trọng lượng 4-6,5kg trở lên. Còn đối với "ông hoàng" Beluga thì còn khủng khiếp hơn, 10-15 năm, khi trọng lượng đã đạt vài chục kilôgam.
Thử hình dung, để chờ chừng ấy thời gian cho những buồng trứng trị giá 4.500-15.000 USD/kg xuất hiện, người nuôi phải chi phí vô vàn thứ: thức ăn, tiền thuê mặt nước, tiền lương nhân công, tiền đầu tư duy tu bảo dưỡng cơ sở vật chất, tiền thuốc chữa bệnh… Nuôi những "ông hoàng" cá tầm để lấy trứng như vậy, không khác gì nuôi con nghiện, huống chi còn phải tính theo đơn vị năm, hay chục năm.
Chính vì thế, cá tầm lấy thịt là một lối thoát cho các doanh nghiệp nuôi cá tầm đầu tư chuyên nghiệp và lâu dài. Toàn bộ cá tầm đực lớn lên, khi qua siêu âm xác định giới tính, sẽ trở thành nguồn cung cấp cá thịt chất lượng cao. Trên thị trường thế giới, thịt cá tầm cũng được đánh giá là đặc sản cao cấp, với thịt trắng mịn, dai, vị béo ngậy, thơm ngon.
Theo con số thống kê của Hiệp hội Phát triển cá nước lạnh Việt Nam, cho tới cuối năm 2012, tổng sản lượng cá tầm do các đơn vị trong Hiệp hội nuôi đạt mức trên 700 tấn. Với đơn giá bán buôn ra hiện nay (thời điểm cuối năm 2013) từ 150.000đ đến 200.000đ/kg, cá tầm được nhiều địa phương coi là một trong những đối tượng nuôi thủy sản chủ lực, góp phần vào khai thác tối đa nguồn lợi nước lạnh.
Năm 2012, theo thống kê của Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hiệp Quốc (FAO), Việt Nam đã đứng trong nhóm 10 nước có sản lượng cá tầm lớn nhất thế giới: Trung Quốc, Nga, Italia, Bulgaria, Iran, Mỹ, Pháp, Việt Nam, Ba Lan và Đức. Những trang trại nuôi cá tầm nay đã hiện diện ở hầu khắp các khu vực thuận lợi về nguồn nước lạnh như Đà Lạt, Bình Thuận, Bình Định, Đắk Lắk, Lào Cai, Sơn La, Lai Châu, Tuyên Quang, Yên Bái…
2. Nhưng một tương lai đầy hứa hẹn cho công nghệ nuôi trồng thủy sản Việt Nam, cho một loài cá có thể được mệnh danh là "con cá vàng" chỉ đứng sau loài cá basa… đang bị đe dọa. Nguyên nhân chính là cá tầm nhập lậu từ Trung Quốc.
Chỉ trong vòng 5 năm, thị trường trong nước chứng kiến những cú rớt giá thảm khốc, tới 50%, của cá tầm thịt. Năm 2008, cá tầm được bán buôn với giá trung bình là 350.000đ/kg. Năm 2009 còn 280.000-300.000đ/kg. Năm 2010 xuống còn 260.000đ/kg. Năm 2011 chỉ còn 230.000-245.000đ/kg. Năm 2012 thảm hại hơn, chỉ còn trung bình 200.000đ/kg.
Và cho đến những ngày cuối năm 2013, thời điểm đáng lẽ nhu cầu về cá tầm được đẩy lên cao nhất, và giá cũng tăng theo, giá trung bình cho một đơn hàng bán buôn nay chỉ còn 180.000đ/kg. Nhưng mức giá đã giảm đó vẫn chưa ăn thua so với cá tầm nhập lậu!
Theo điều tra riêng của phóng viên Chuyên đề An ninh thế giới, trên thị trường buôn lậu cá tầm Trung Quốc vào thời điểm hiện nay (tháng 12/2013), báo giá cho một đơn hàng từ 3 đến 6 tạ cá sống được giao tại Hà Nội chỉ từ 130.000đ tới 140.000đ/kg. Nếu khách yêu cầu, cá tầm sẽ được giao tại TP HCM bằng đường hàng không với giá 165.000-170.000đ/kg, tại Buôn Mê Thuột với giá 170.000-175.000đ/kg.
Với những đơn hàng lẻ, các đầu nậu chân rết cũng sẵn sàng giao với giá chênh lệch so với giá bán buôn khoảng 30.000đ/kg. Các đầu nậu cá tầm lậu sẵn sàng giao hàng cho khách tại bất kỳ địa phương nào: TP HCM, Hải Phòng, Quảng Ninh, Vĩnh Phúc, Thái Nguyên, Bắc Ninh, Bắc Giang, Buôn Mê Thuột và Đà Nẵng.
Theo thống kê của Cục Cảnh sát phòng chống tội phạm về môi trường (C49), vào thời điểm tháng 7/2013, có khoảng 10 đầu nậu tại các tỉnh Quảng Ninh, Lạng Sơn, Cao Bằng chuyên thu gom, tổ chức vận chuyển trái phép cá tầm và thủy sản từ Trung Quốc vào Việt Nam. Các địa bàn trọng điểm về buôn bán, vận chuyển thủy hải sản và cá tầm nhập lậu là Quảng Ninh, Lạng Sơn, Lào Cai, Cao Bằng.
Các đối tượng nhập lậu cá tầm còn dùng nhiều thủ đoạn để đánh lạc hướng cơ quan chức năng như không đưa cá vào thẳng thị trường mà tập kết ở các tỉnh lân cận, sau đó chia nhỏ. Các tỉnh trung chuyển cá tầm lậu từ Trung Quốc là Bắc Giang, Bắc Ninh, Hải Dương, Vĩnh Phúc, Hải Phòng, Nam Định, Thái Bình, Hà Nam, Hưng Yên.--PageBreak--
3. Một nguồn tin riêng của chúng tôi cho biết, sau những đợt ra quân trấn áp mạnh mẽ của các lực lượng chức năng, với khoảng 10 tấn cá bị phát hiện và tịch thu, hoạt động buôn lậu cá tầm từ Trung Quốc yên ắng một thời gian, và rục rịch hoạt động trở lại khi thị trường cuối năm bắt đầu khan hàng.
Thông thường, các đầu nậu trực tiếp đặt hàng loại cá giá "bèo" nhất được nuôi ở Trung Quốc với giá 20-25 tệ/kg (loại cá này bản thân thị trường nội địa chính của Trung Quốc không tiêu dùng, họ chỉ dùng loại có giá trung bình từ 60-70 tệ/kg). Cá được tập kết đến khu vực biên giới, chờ đêm xuống là qua biên.
Tùy thuộc vào địa hình và tình hình của cửa khẩu Chi Ma, Cổng Trắng, Tân Thanh, Cốc Nam (Lạng Sơn), Nậm Sò (Lào Cai), Phục Hòa, Tà Nùng (Cao Bằng)… mà cá tầm được "đánh" bằng xe thồ hay đánh trực tiếp bằng xe tải nhỏ qua biên giới.
Khi đã tập kết ở Việt Nam, cá tầm sẽ theo xe tải nhỏ 500kg có bơm oxy trong thùng tập kết về các đại lý; hoặc được gây tê lạnh (duy trì cá chết lâm sàng được khoảng 8 tiếng), đóng vào thùng xốp 75cm lót bạt với số lượng 10-12 con/thùng… rồi theo xe khách về Hà Nội.
Với những đợt hàng cá tầm lậu lớn, các chủ hàng sẽ thực hiện những "chiến dịch" di chuyển kỳ công hơn. Ví dụ, hàng qua cửa khẩu Nậm Sò (Lào Cai) sẽ được đưa lên ôtô (cũng thường xuyên được thay đổi để tránh bị phát hiện), đi đường Yên Bái, hoặc qua Đoan Hùng (Phú Thọ), hoặc qua Tuyên Quang, về Vĩnh Yên rồi về Hà Nội.
Khi thấy không an toàn, cá tầm lậu sẽ xuyên ngược qua Lai Châu về Hà Nội, tập kết tại kho hàng ở Long Biên, Gia Lâm, Từ Liêm, Thanh Xuân, Mễ Trì Hạ… Từ Hà Nội, cá sẽ tỏa đi Hải Phòng, TP HCM qua các đại lý đơn lẻ hay tập trung về các vựa hải sản như chợ cá làng Yên Sở Thượng rồi mới đi tỉnh.
4. "Bắt làm sao được, hàng của anh có giấy tờ đàng hoàng, yên tâm" là lời tuyên bố của một đầu nậu khi được hỏi về độ an toàn khi nhận được một đơn hàng từ TP HCM.
Chủ hàng ấy có thể mạnh miệng tuyên bố như vậy là bởi hiện nay, các chủ đường dây buôn lậu cá tầm đã có một thứ "bùa" rất hữu hiệu để đối phó với cơ quan chức năng: hóa đơn bán cá tầm khống và giấy chứng nhận sản phẩm nuôi trồng tại cơ sở trong nước chuyên "rửa" cá lậu.
Đứng trước cuộc tấn công khốc liệt của cá tầm lậu, nhiều chủ cơ sở nuôi cá tầm trong nước đã chấp nhận buông tay, "quay đầu" tiếp tay cho các đường dây buôn lậu. Báo cáo khảo sát của C49 cho biết, cá tầm nhập lậu được đưa về các trang trại nuôi cá tầm trong nước tại Cao Bằng, Lào Cai, Lai Châu, Sơn La và Bắc Giang, sau đó được hợp thức hóa thành cá nuôi trong trang trại.
C49 đưa ra ví dụ về một trang trại quy mô nhỏ, chỉ trong 6 tháng đầu năm, các cơ quan chức năng đã cấp giấy kiểm dịch và xuất bán 40 lần với khoảng 70 tấn cá, trong khi đó loại cá tầm lai mà cơ sở này đang nuôi phải hơn một năm mới đủ trọng lượng để xuất cá bán.
Ngang nhiên hơn, cá tầm lậu không cần "rửa" thực sự bằng nước của trang trại, mà "rửa" trực tiếp bằng hóa đơn. Cá lậu được đánh thẳng về các đại lý lớn bí mật, sau đó đàng hoàng xuất đi các tỉnh, thậm chí làm thủ tục đi máy bay vào miền Trung và TP HCM với những tờ hóa đơn xuất bán cá khống đã được ký từ trước.
Thế nên, mới có những câu chuyện nực cười là khi cơ quan chức năng mật phục bắt những chuyến hàng lậu ở Lạng Sơn hay Móng Cái, chủ hàng đưa ra hóa đơn xuất bán của cơ sở nuôi trồng ở tận… Bắc Giang. Trước những lập luận của cơ quan chức năng tại sao cá xuất bán cho Hà Nội từ Bắc Giang mà chủ hàng lại thừa xăng chạy lên tận đây rồi vòng về, chủ hàng đành phải ký vào biên bản vi phạm.
Tình hình buôn lậu cá tầm vào TP HCM bằng đường hàng không cũng đang được cơ quan chức năng xem xét, khi cá đi từ Hà Nội với những hóa đơn xuất bán cá từ… Đà Lạt.
5. Đối diện với nạn buôn lậu đe dọa trực tiếp đến sự sống còn, các doanh nghiệp nuôi trồng và chế biến cá tầm có tâm huyết đã tìm đủ mọi cách vật lộn để vượt qua khó khăn.
Nhiều doanh nghiệp đã đầu tư rất lớn vào các chiến dịch nhận diện thương hiệu, thông qua việc quảng bá các sản phẩm an toàn, giúp người tiêu dùng cách nhận biết và phân biệt giữa cá tầm Trung Quốc và cá tầm đang được nuôi ở Việt Nam.
Có doanh nghiệp đầu tư cả một chu trình bán lẻ nghiêm ngặt, có cả thẻ cào in mã số theo từng con cá giúp người tiêu dùng dễ dàng liên lạc với công ty để kiểm chứng sản phẩm chính hiệu.
Họ còn phải cố gắng động viên các bạn nghề kiên trì giữ vững quan điểm ban đầu là khẳng định thương hiệu cá tầm của Việt Nam bằng những sản phẩm cao cấp, được nuôi bằng công nghệ và thức ăn sạch trong môi trường nước sạch.
Đó là bởi, không ít lần, trước sự tấn công ồ ạt của cá Trung Quốc nhập lậu giá rẻ, bản thân trong Hiệp hội Phát triển cá nước lạnh Việt Nam, đã xuất hiện những ý kiến quyết liệt rằng, nên chăng, Việt Nam nên đi theo mô hình trang trại nuôi cá tầm Trung Quốc, sử dụng thức ăn tăng trọng để rút ngắn chu trình nuôi cá, giảm giá thành, cạnh tranh trực tiếp với hàng nhập lậu.
Cũng không biết nên cười hay nên khóc, khi nhiều chủ doanh nghiệp nuôi cá tầm Việt Nam thổ lộ rằng, nhiều khi họ phải vịn vào niềm tin rằng, các đầu nậu buôn lậu cá tầm, trong ngành nghề kinh doanh siêu lợi nhuận của mình, sẽ triệt hạ lẫn nhau quyết liệt đến mức sống còn, rồi tự tiêu vong?!
Niềm tin ấy không hẳn không có cơ sở, khi trong giới buôn lậu cá tầm, đã có những trận huyết chiến nổ ra giữa các ông trùm. Giới buôn cá TP HCM vẫn chưa quên vụ hai ông trùm H. và N. sau khi "chèn" nhau quyết liệt về thị phần, đã chuyển sang phá giá bán cá, rồi cuối cùng là lùa đàn em sang đập phá dằn mặt nhau.
Chẳng lẽ chúng ta phải để những doanh nghiệp làm ăn chân chính, những nhân tố cốt lõi của một ngành nuôi trồng đầy hứa hẹn, đã được Tổ chức FAO vinh danh trong Top 10 về sản lượng phải tin vào những điều tưởng chừng như vô vọng đến vậy?
