Tìm thấy nhau dù âm dương cách biệt
Chiến tranh qua đi, để lại nỗi đau cho nhiều gia đình có con, em hy sinh chưa tìm thấy phần mộ và nhiều gia đình mất dấu phần mộ của ông bà tổ tiên. Bên cạnh niềm vui của những gia đình may mắn tìm thấy hài cốt, phần mộ của người thân sau nhiều năm thất lạc, còn có một nỗi khổ đau đè nặng tâm trí nhưng rất khó chia sẻ. Đó là họ không dám chắc đấy thực sự là xương cốt người thân của gia đình mình.
Cuối năm 2009, gia đình ông Hậu (tên của các nhân vật trong bài đã được thay đổi) ở Bình Dương lặn lội mang đến Trung tâm Nghiên cứu sinh y dược - Học viện Quân y, 1 mảnh xương và mảng tóc của một liệt sĩ đã hy sinh từ năm 1968 cùng 2 mẫu tóc của 2 người còn sống trong gia đình. Người thân của liệt sĩ ấy chỉ được nghe đồng đội kể về khoảng thời gian anh hy sinh và địa điểm anh được chôn cất cùng các liệt sĩ khác. Khi khai quật mộ lên, người ta không thể tìm được vật dụng, giấy tờ gì để chứng minh tên tuổi, địa chỉ, đơn vị... của các anh.
Năm 2005, trong nỗi mừng tủi nhận được hài cốt, gia đình ông Hậu đã đưa phần hài cốt của người thân về Nghĩa trang Trường Sơn. Vẫn thành tâm hương khói, nhưng gia đình vẫn âm thầm day dứt với câu hỏi, liệu đó có phải là người thân của mình hay không? Khó có thể kể hết đoạn trường mà những gia đình như ông Hậu phải trải qua để xác nhận phần mộ người thân.
Vất vả lắm mới tìm được manh mối lần ra phần mộ của người thân, nhưng di vật, ký ức của đồng đội... lại chưa đủ để họ tin chắc đó là người thân của mình. Họ lặn lội đi khắp nơi, từ
Đến khi họ tìm được đến Trung tâm Nghiên cứu sinh y dược, dù có phát triển công nghệ với trang thiết bị hiện đại, khoảng thời gian 41 năm đã trôi qua (từ năm 1968 đến 2009) cũng là một thách thức lớn với các nhà khoa học. Thật may mắn, sau 2 tuần kiên trì phân tách nhiều lần, các nhà khoa học đã khẳng định mẫu xương và tóc của liệt sĩ ấy đúng là của thân nhân gia đình ông Hậu.
Tiến sĩ (TS) Nguyễn Duy Bắc, Phó phòng Công nghệ gien và di truyền tế bào - Trung tâm Nghiên cứu sinh y dược, tâm sự với chúng tôi, với những mẫu xương của người đã mất cách đây 30-40 năm, hầu hết đã bị canxi hóa, khối lượng ADN còn lại rất ít, nên việc phân, tách khá khó khăn.
Với mẫu của người còn sống, có thể chỉ mất 2 ngày là tìm ra kết quả. Nhưng với người đã mất, và với thời gian lâu, có mẫu xương mới cầm lên đã bị mủn ra. Mỗi lần phân tách, các kỹ thuật viên chỉ lấy một lượng xương nhỏ bằng đầu bút bi. Nếu không cho kết quả thì lại lấy mẫu phân, tách từ đầu, có khi kéo dài tới cả tháng trời.
Với những mẫu lâu năm này, phương pháp tách ADN cổ điển cho hiệu quả rất thấp. "Cái khó ló cái khôn", các kỹ thuật viên ở đây đã tìm ra cách cải tiến tách ADN sử dụng hạt từ tính, giúp thu được sản phẩm sạch hơn và việc nhân gien sẽ dễ dàng hơn. Với khả năng hiện nay, Trung tâm có thể giám định mẫu xương của người đã mất khoảng 50 năm.
Giám định hài cốt bằng công nghệ ADN là phương pháp đảm bảo độ chính xác cao do phải sau 40-60 thế hệ mới có sự đột biến trong dòng họ và là hy vọng cuối cùng khi các biện pháp giám định qua di vật, hình thái xương... không có tác dụng. Ưu điểm lớn của công nghệ ADN là có thể thực hiện với một mẫu xương nhỏ không còn nguyên vẹn. Đây chính là ưu điểm khắc phục được khó khăn của hầu hết những gia đình tìm mộ liệt sĩ, bởi thời gian, sự thay đổi cảnh quan đã bào mòn các dấu vết của người đã khuất và cả ký ức của người còn sống.
Những cuộc tìm kiếm hài cốt liệt sĩ vẫn diễn ra trong thời bình. Ảnh: V.H.
Tuy đã triển khai một năm, nhưng số lượng mẫu hài cốt được Trung tâm Nghiên cứu sinh y dược xét nghiệm và trả lại đúng danh tính mới chỉ khiêm tốn dừng lại ở con số dưới 10, mặc dù nhu cầu thực tế chắc chắn cao hơn nhiều lần. Lý do chủ yếu là bởi có ít người biết Trung tâm có thể xét nghiệm xác định mẫu hài cốt, thậm chí nhiều người còn tưởng trong nước chưa thực hiện được công nghệ hiện đại này.
Chính từ việc ít người biết thông tin, TS Bắc kể, nhiều gia đình không biết cách lấy mẫu, vừa gây khó khăn cho kỹ thuật viên vừa khiến họ phải vất vả, mất công sức đi lại nhiều lần.
Có gia đình nghĩ đơn giản là nhặt một mẩu xương rời ra mang đến xét nghiệm, nhưng đó là mảnh ngoài xương ống đã phân hủy mạnh, hầu như không còn "thông tin di truyền" trên đó. Các mẫu xương dẹt sẽ có lượng tế bào cao hơn, thuận lợi cho việc phân, tách ADN. Còn với xương ống, mặt ngoài thường dễ bị canxi hóa, phía trong sẽ có mật độ ADN cao hơn. Hay với mẫu tóc, phần chân tóc là quan trọng nhất, nếu chỉ lấy sợi tóc không có chân thì sẽ phải lấy mẫu lại.
Có một gia đình từ Bến Tre xa xôi mang mẫu ra Trung tâm nhờ xác định phần mộ của cha đẻ đã thất lạc từ lâu. Nhưng vì không biết nguyên lý chỉ có mẹ truyền gien ty thể cho con và chỉ các chị em gái mới có gien ty thể giống anh em trai, họ lấy mẫu của người đã mất và con trai còn sống. Cả gia đình người cha đã mất chỉ có một người chị còn sống đang ở Cà Mau.
Lẽ ra, họ chỉ cần thông báo để người chị gửi vài sợi tóc có chân qua đường bưu điện là được. Nhưng vì người chị đó không có điện thoại hay phương tiện gì liên hệ được, chẳng còn cách nào, họ phải mua vé máy bay ngược trở lại phía Nam và đến tận nhà chị lấy mẫu gửi ra.
Nhưng may mắn, sau nhiều năm âm dương cách biệt mất dấu, gia đình họ đã thanh thản vì được hương khói phần mộ của người cha đã khuất. Với việc tiên phong sử dụng dấu ấn sinh học 16 - mức tối đa của thế giới, kết quả xét nghiệm huyết thống tại đây có thể đạt hiệu quả chính xác tới "6 số 9", tức 99,9999%.
Cuộc hội ngộ kỳ diệu của hai anh em ruột
Khoảng năm 1972, gia đình anh Bê ở Đan Phượng, Hoài Đức, Hà Nội, bị thất lạc cậu em trai 2 tuổi trong một lần chạy sơ tán. Một gia đình khác cùng chạy sơ tán thấy cháu bé bị lạc đã đem về nuôi. Sau đó, cậu bé cùng gia đình này chuyển vào
Theo những gì anh Bê còn nhớ, cậu em ấy có đặc điểm giống nhưng cũng có nhiều điểm không phù hợp. Sau quá nhiều năm thất lạc và thương nhớ người thân, họ nhận nhau là anh em ruột nhưng trong lòng vẫn còn day dứt. Hơn một năm đoàn tụ, hai anh em bàn bạc và quyết định cùng nhau đi xét nghiệm huyết thống.
Điều hai anh em không thể ngờ được là tất cả các cơ sở xét nghiệm ADN mà họ tìm đến đều trả lời không thể cho kết quả, vì không may bố mẹ đẻ của họ đã mất cách đấy vài năm, gia đình bên phía mẹ hai anh cũng không còn ai là người thân bởi họ đều làm ăn sinh sống ở nước ngoài. Chính vì nguyên lý gien ty thể chỉ truyền theo dòng mẹ mới phát sinh tình cảnh oái oăm này. Đây cũng là lý do để chúng tôi gọi cuộc hội ngộ sau này của hai anh em là kỳ diệu.
Hai anh em trai cùng cha cùng mẹ sinh ra thật đấy, nhưng trên công nghệ giám định này thì họ... có thể chả liên quan gì tới nhau cả. Nếu họ là hai chị em gái hay anh trai - em gái, chị gái - em trai, thì mọi việc đã đơn giản hơn rất nhiều. Một lần nữa, vấn đề của hai anh em đi vào bế tắc. Không mang nhiều hy vọng và tin tưởng, họ tìm đến Trung tâm Nghiên cứu sinh y dược để "thử vận may". Vấn đề của hai anh em đã tìm thấy lối ra.
Thay vì xét nghiệm tìm gien ty thể như cách mà nhiều cơ sở đang áp dụng, họ được lấy mẫu tìm gien Y mà chỉ có bố truyền cho con trai. Để tìm gien Y, hiện cả nước mới chỉ có Trung tâm Nghiên cứu sinh y dược đủ điều kiện thực hiện được. Với kết quả chính xác là hai anh em ruột, cuộc hội ngộ đích thực lần thứ hai khiến cả hai sung sướng và cảm động nghẹn ngào.
Bên cạnh việc mất người thân, chiến tranh còn gây ra cảnh ly tán, thất lạc nhau cho rất nhiều gia đình như anh Bê. Công nghệ giám định gien giúp hóa giải kỳ diệu cuộc chia ly đằng đẵng từ năm 1957 của một người mẹ ở tận Lào Cai.
Lạc con trong một lần sơ tán, khi ấy mẹ còn rất trẻ, con thì còn quá nhỏ, mấy chục năm, họ đau đáu đi tìm nhau. Đằng đẵng tìm kiếm tưởng chừng như hết hy vọng, đến ngày gặp lại, mẹ đã ngoài 70 tuổi. Nhìn bà cụ tóc đã bạc phơ, anh chẳng thể nhớ được nhiều nhặn gì về người mẹ trẻ năm xưa.
Chỉ với ký ức về dấu vết trên ngón chân của bà, dù không chắc chắn, anh vẫn quyết định nhận bà là mẹ. Nhờ có công nghệ giám định gien, anh mạo muội lấy vài sợi tóc của bà cùng mẫu máu của mình gửi đi xét nghiệm. Sau quá nửa cuộc đời đau khổ vì chia ly, mẹ con anh vẫn là những người thật may mắn bởi kết quả giám định đã mỉm cười với họ
