1. Cuối tháng 8/2008, tôi nhận được điện thoại của một người lạ. Anh giới thiệu là Vũ Đình Tâm, Chủ tịch UBND xã Minh Tiến, huyện Đoan Hùng, tỉnh Phú Thọ (cũ). Anh nói rằng biết tôi qua đọc những bài viết về Công an xã trên Báo An ninh thế giới (ANTG) nên muốn nhờ tôi viết về trường hợp của đồng chí Phó Trưởng Công an xã Tiêu Sơn, huyện Đoan Hùng, hy sinh trong khi làm nhiệm vụ từ năm 1999 mà không được hưởng chế độ gì. Anh Tâm còn nói “nếu nhà báo không giúp thì không biết nhờ ai nữa”.
Nghe tôi báo cáo việc bạn đọc phản ánh như vậy, nhà văn Nguyễn Như Phong, khi đó là Phó Tổng Biên tập Báo CAND phụ trách nội dung Chuyên đề ANTG đồng ý cho triển khai bài viết.
Nhà báo Nguyễn Thiêm (bên phải) trò chuyện với ông Lò Văn Bóng, người từng tham gia bảo vệ vòng ngoài Sở Chỉ huy chiến dịch Điện Biên Phủ của Đại tướng Võ Nguyên Giáp, tham gia trông coi khu vực rừng di tích Mường Phăng (Điện Biên) suốt 30 năm (1954 -1984), ảnh chụp năm 2009.
Theo hồ sơ vụ án thì khoảng 20h30 ngày 25/11/1999, Phạm Văn Quang, Thiếu úy chuyên nghiệp thuộc Trung đoàn 406 - Quân khu 2, cùng hai chiến sĩ chuẩn bị đi tuần tra khu vực đơn vị đóng quân. Khi đi, Quang mặc áo khoác dân sự, đầu trùm khăn len, chân đi dép tông và mang theo 1 khẩu súng K54 có 3 viên đạn. Ra khỏi đơn vị, Quang đi ra ngoài phạm vi tuần tra của đơn vị.
Khi đó gia đình anh Nguyễn Văn Giáp (ở thôn 10, xã Tiêu Sơn) đã đi ngủ, Quang vẫn vào nhòm ngó, sờ vào khóa cửa, đi lại quanh nhà, tay lăm lăm khẩu súng ngắn. Khi bị anh Giáp phát hiện, hỏi thì Quang trả lời quanh co. Thấy nghi vấn, anh Giáp đã đến báo Phó Trưởng Công an xã Nguyễn Trọng Lập. Khi anh Lập và anh Giáp đến gặp Quang, anh Lập yêu cầu Quang cho kiểm tra giấy tờ và về trụ sở Ủy ban xã làm việc. Nhưng Quang không chấp hành. Khi anh Lập yêu cầu Quang làm việc nghiêm túc, lúc này Quang và anh Lập đứng đối diện nhau, cách nhau khoảng 1m, Quang rút súng ra cầm tay phải, hướng nòng súng vào người anh Lập và nói: "Ông chán sống rồi à". Anh Lập trả lời: "Không ai chán sống nếu vì nhiệm vụ...". Ngay lúc đó, Quang bóp cò, anh Lập ngã xuống đường…
Bản án phúc thẩm của Tòa án Quân sự Trung ương đã kết luận "hành vi phạm tội của Phạm Văn Quang là rất nghiêm trọng...", tuyên phạt Quang 20 năm tù giam về hai tội "Giết người" và "Sử dụng trái phép vũ khí quân dụng"...
Anh Lập hy sinh để lại cho vợ 3 đứa con nhỏ dại và món nợ mấy chục triệu đồng vay để xây nhà khiến cuộc sống của 4 mẹ con càng cơ cực vì anh em họ hàng hai bên đều khó khăn. Vợ chồng người em trai anh Lập là bộ đội công tác ở Nha Trang giúp chị dâu bằng cách đưa hai cháu gái nhỏ vào trong đó nuôi ăn học.
Nhưng nỗi day dứt lớn nhất của cả đại gia đình là: “Vì sao anh Lập hy sinh trong khi làm nhiệm vụ mà không được công nhận là liệt sĩ?”. Dù Sở Lao động-Thương binh và Xã hội (LĐ-TB&XH) tỉnh Phú Thọ đã làm hồ sơ gửi lên Bộ LĐ-TB&XH đề nghị công nhận liệt sĩ cho anh Lập nhưng không được chấp nhận với lý do "chưa thuộc diện xem xét xác nhận liệt sĩ"...
Mẹ con chị Vũ Thị Việt và tấm bằng “Tổ quốc ghi công” của anh Nguyễn Trọng Lập sau 11 năm chờ đợi.
Trong câu chuyện với tôi, chị Vũ Thị Việt, vợ anh Lập bảo rằng ròng rã hơn 8 năm từ ngày anh hy sinh, chị đã gửi đơn đề nghị đi khắp các cơ quan chức năng nhưng vẫn không được giải quyết. Vì thế chỉ còn biết trông chờ vào báo Công an.
Sau khi có đầy đủ tư liệu về trường hợp hy sinh của anh Lập, tôi sang làm việc với Cục Xây dựng phong trào toàn dân bảo vệ an ninh Tổ quốc - Bộ Công an để lấy tư liệu về một số trường hợp khác cũng đã hy sinh nhiều năm mà không được công nhận liệt sĩ.
Tháng 10/2008, phóng sự 2 kỳ "Nỗi niềm Công an xã" được đăng trên Chuyên đề ANTG, trong đó ngoài trường hợp của anh Nguyễn Trọng Lập còn nêu hàng chục trường hợp anh em Công an xã hy sinh, bị thương trong khi làm nhiệm vụ mà không được hưởng chế độ thương binh, liệt sĩ.
Sau khi báo đăng đã nhận được sự phản hồi tích cực từ các cơ quan chức năng ở tỉnh Phú Thọ. Tháng 12/2008, Sở Lao động - Thương binh và Xã hội (LĐ-TB&XH) Phú Thọ có công văn gửi UBND tỉnh Phú Thọ đề nghị UBND tỉnh trình Chính phủ quyết định cấp bằng "Tổ quốc ghi công" cho anh Lập. Tháng 2/2009, UBND tỉnh Phú Thọ có tờ trình Thủ tướng Chính phủ cấp bằng "Tổ quốc ghi công" cho anh Lập.
Nhưng, đầu tháng 8/2009, anh Tâm lại điện cho tôi thông báo hồ sơ của anh Lập sau khi gửi về Bộ LĐ-TB&XH thì lại tắc nên "chú thử sang Bộ hỏi giúp thế nào chứ thế này thì chẳng khác nào suốt 9 năm trước".
Tôi điện thoại cho ông Hoàng Công Thái, khi đó là Cục trưởng Cục Người có công (Bộ LĐ-TB&XH). Sau khi nghe tôi trình bày, ông Thái tư vấn trường hợp của anh Lập chỉ còn một cách, đó là làm thế nào để UBND tỉnh Phú Thọ có công văn đề nghị Bộ LĐ-TB&XH công nhận liệt sĩ và giải quyết chế độ cho anh Lập.
Nghe tôi báo lại như vậy, vì có mối quen biết với bà Nguyễn Thị Kim Hải, khi đó là Phó Chủ tịch UBND tỉnh Phú Thọ phụ trách văn – xã, nên anh Tâm gửi cho bà một lá thư với lời lẽ rất… thống thiết, rằng "là phụ nữ, em xin chị hãy có sự cảm thông và chia sẻ với một người phụ nữ…", kèm theo hai kỳ báo ANTG với lời nhắn "chị hãy bớt chút thời gian đọc hết bài báo này".
Ngày 27/10/2009, UBND tỉnh Phú Thọ có công văn gửi Bộ Lao động, Thương binh và Xã hội. Ngày 20/7/2010, căn cứ tờ trình của Bộ, Thủ tướng Chính phủ có Quyết định công nhận liệt sĩ và cấp bằng "Tổ quốc ghi công" cho liệt sĩ Nguyễn Trọng Lập sau 11 năm hy sinh. Gặp lại tôi sau ngày nhận bằng "Tổ quốc ghi công" cho anh Lập, chị Vũ Thị Việt bảo rằng “cũng may ngày ấy có Báo ANTG nói giúp chứ không việc của anh chắc bị bỏ quên". Hai cô con gái của anh Lập được người chú nuôi từ nhỏ sau này đều thi vào trường Công an, sau đó công tác tại Công an tỉnh Khánh Hòa.
2. Là tờ báo của lực lượng CAND, có một đề tài chúng tôi rất “sợ” nhưng nhiều khi vẫn phải viết, đó là viết về sự hy sinh của đồng đội.
Bài phóng sự viết về hoàn cảnh của chị Hà Thị Thủy trên Chuyên đề An ninh thế giới tháng 7/2011.
Tháng 7/2011, nhân dịp 27/7, tôi lên Công an tỉnh Hòa Bình viết phóng sự về cuộc sống của thân nhân 3 liệt sĩ hy sinh khi vây bắt tội phạm ma túy là: Thượng úy Đỗ Mạnh Linh, Đại đội phó Cảnh sát cơ động, hy sinh tối 18/5/2011 khi vây bắt ma túy ở xã Phong Phú, huyện Tân Lạc; Trung úy Sùng A Trư, cán bộ Công an huyện Mai Châu và Thượng úy Bùi Quốc Đại, cán bộ Phòng Cảnh sát điều tra tội phạm về ma túy, hy sinh trong khi vây bắt trùm ma túy Vàng A Khua ngày 5/2/2010 tại xã Hang Kia, huyện Mai Châu. Đồng chí Đại hy sinh khi chưa lập gia đình; Linh và Trư hy sinh khi vợ đang mang bầu nên hai cháu bé mồ côi cha khi chưa ra đời.
Sùng A Trư hy sinh để lại người vợ trẻ là chị Hà Thị Thủy mới có bầu 1 tháng, chưa có việc làm. Sau đó Công an Hòa Bình báo cáo Bộ Công an cho nhận chị Thủy vào làm văn thư ở Công an huyện Mai Châu. Sau khi chị Thủy sinh con, hết thời gian nghỉ, mẹ chồng chị phải theo con dâu xuống ở cùng để trông bé Sùng Hà Sơn mới được hơn 9 tháng. Để 3 mẹ con, bà cháu có chỗ ở, chỉ huy Công an huyện bố trí cho 1 căn phòng hơn 10m2 trong dãy nhà tập thể ngay sau trụ sở làm việc. Nghe tôi hỏi chuyện tương lai, Thủy cười buồn "phong tục người Mông không lập bàn thờ và treo ảnh người đã mất ở nơi không phải nhà của mình, vì thế em chỉ mong có nhà riêng để mẹ con em có nơi đặt bàn thờ anh Trư, chứ ở đây là nhà tập thể nên không thể làm được". Nhưng ngày ấy, với đồng lương hạ sĩ của Thủy và chế độ thân nhân liệt sĩ, hai mẹ con chỉ có vài triệu đồng/tháng nên chuyện mua nhà là giấc mơ xa.
Đại diện Quỹ “Thiện Tâm” trao số tiền 50 triệu đồng ủng hộ chị Hà Thị Thủy (vợ liệt sĩ Sùng A Trư) để sửa nhà, tháng 8/2011.
Nói chuyện với tôi, Thượng tá Hà Công Cận, ngày đó là Trưởng Công an huyện Mai Châu, cũng trăn trở với hoàn cảnh của chị Thủy. Khi ấy, một gia đình ở phố huyện có căn nhà muốn bán với giá 180 triệu đồng, Thượng tá Cận bảo rằng: "Các anh ở báo có cách nào vận động mọi người giúp mẹ con cháu Thủy có cái nhà thì tốt quá chứ ở đây anh em đều nghèo, muốn giúp cũng chịu".
Câu chuyện ấy cứ ám ảnh tôi suốt đường về. Trong phần kết của bài phóng sự “Không tiếc tuổi thanh xuân trong cuộc chiến với tội phạm ma túy”, tôi đã viết: “Tôi rời Mai Châu khi trời đã sập tối, đúng ngày mưa nên dãy núi phía sau khu tập thể Công an huyện sương giăng mù mịt. Nhìn Thủy bế bé Sơn đứng thẫn thờ trước căn phòng nhỏ trống tuềnh, tôi cứ ám ảnh bởi niềm ước ao của Thủy là có một mái nhà riêng để có chỗ đặt bàn thờ chồng, chợt nhớ câu thơ viết về cảnh góa bụa mà không khỏi day dứt: "Quanh đây hiu hắt màu hương khói/ Hương bay không níu được chân người/ Một vầng trăng mất đi phân nửa/ Nửa ở lại buồn khóc lẻ loi…".
Sau khi báo đăng, nhờ có sự giúp đỡ của CBCS Công an tỉnh Hòa Bình, Công an huyện Mai Châu và gia đình hai bên góp vào, chị Thủy đã trả được cho chủ căn nhà ấy 100 triệu đồng. Biết hoàn cảnh của mẹ con Thủy, chị Đỗ Hoàng Anh, khi đó là Phó Trưởng ban Chuyên đề ANTG và hai người bạn ủng hộ 80 triệu đồng để giúp Thủy trả nốt số tiền còn thiếu. Thiếu tướng Bùi Đức Sòn, khi ấy là Giám đốc Công an tỉnh Hòa Bình, rất cảm động trước nghĩa tình của bạn đọc Báo CAND với gia đình cán bộ, chiến sĩ. Giữa tháng 8/2011, chúng tôi vừa đi trao 80 triệu đồng về thì một cán bộ Quỹ "Thiện Tâm" của Tập đoàn Vingroup liên hệ nói sẽ tài trợ toàn bộ 180 triệu để giúp chị Thủy mua nhà.
Từ bài báo đăng trên chuyên đề An ninh thế giới, đại diện Quỹ “Thiện Tâm” trao tặng mẹ con chị Hà Thị Thủy số tiền 50 triệu đồng để sửa nhà (tháng 8/2011).
Nghe tôi nói đã có ba bạn đọc ở Hà Nội vừa mới lên Mai Châu ủng hộ 80 triệu đồng để chị Thủy trả nốt, vì vậy về cơ bản, chị Thủy đã mua được căn nhà đó rồi. Nhưng hiện vẫn còn thiếu tiền làm thủ tục sang tên sổ đỏ và phải sửa sang lại căn nhà bởi đây vốn là kho của cửa hàng thương nghiệp, đã xây từ lâu rồi nên hiện đã xuống cấp. Nghe tôi nói vậy, chị đại diện Quỹ "Thiện Tâm" khẳng định sẽ ủng hộ toàn bộ số tiền sửa sang lại ngôi nhà.
Nhận tin báo có người tài trợ thêm, Thượng tá Hà Công Cận lập tức gọi thợ đến tính toán chi phí hết 50 triệu đồng. Ngày 31/8/2011, tôi cùng anh Chu Đức Thắng, cán bộ Quỹ "Thiện Tâm" lên Mai Châu trao tận tay chị Thủy 50 triệu đồng. Thượng tá Hà Công Cận hồ hởi bảo rằng, cũng nhờ Báo ANTG mà đồng chí Trưởng phòng CSĐT tội phạm về ma túy Công an tỉnh Bình Dương biết hoàn cảnh của Thủy nên trước đó 1 tuần, khi ra Hà Nội công tác, anh lên Mai Châu trao tận tay chị 30 triệu đồng.
Nhận những đồng tiền nghĩa tình ấy, chị Thủy nghẹn ngào: "Nếu không có sự giúp đỡ của các chú, các bác Công an tỉnh, Công an huyện và các cô, các chú, chắc còn lâu mẹ con cháu mới có được căn nhà riêng".
***
Thấm thoắt đã 11 năm kể từ bài báo đáng nhớ ấy, một ngày giữa tháng 10, tôi gọi điện cho chị Hà Thị Thủy hỏi thăm. Chị Thủy bảo rằng “Khi nào có điều kiện thì em sẽ xây lại, còn bây giờ nhà vẫn chắc chắn anh ạ”.
Cháu Sùng Hà Sơn và chị Hà Thị Thuỷ (thứ 2, thứ 3 từ phải sang) trong Lễ khai giảng năm học mới tại Trường Văn hoá CAND I (Thái Nguyên).
Khi bé Sùng Hà Sơn học cấp 1, chị Thủy được tạo điều kiện cho đi học trường Trung cấp An ninh nhân dân 1 rồi về công tác tại Đội Quản lý hành chính Công an huyện. Hiện Thủy mang cấp bậc hàm Đại úy và công tác tại Công an xã Mai Châu. Đầu năm 2026, chị được cử đi học đại học tại Học viện An ninh nhân dân. Còn cháu Sùng Hà Sơn, con trai của anh chị, hiện đang học lớp 11 tại Trường Văn hóa CAND I (Thái Nguyên). Con cũng muốn sau này sẽ thi vào trường Công an để tiếp bước theo bố.
Nghe những câu chuyện ấy, tôi cũng thấy ấm lòng khi Báo CAND đã góp một phần giúp vợ con của liệt sĩ Công an Sùng A Trư có được cuộc sống ổn định như hôm nay.
