Nhà văn Như Bình: Tác phẩm đừng thiếu đi một vết xước nhân sinh

Thượng tá - nhà văn Như Bình, Trưởng Ban Chuyên đề Báo Công an nhân dân, thành viên Ban giám khảo, nhìn thấy nhiều tín hiệu đáng mừng nhưng cũng không ít điều khiến chị trăn trở. Với chị, một bài thơ có thể tròn trịa về kỹ thuật, đẹp về ngôn từ, nhưng nếu thiếu một “vết xước nhân sinh” thì vẫn khó ở lại trong lòng người đọc.

- Ở góc nhìn giám khảo, chị có cảm giác rằng không ít bài thơ dự thi “Xuân Mới” đang viết nhiều bằng ký ức văn chương vay mượn hơn là trải nghiệm sống thực?

- Đó là một thực tế đáng suy nghĩ đối với thơ ca và văn chương hiện nay chứ không riêng gì ở cuộc thi thơ Xuân Mới. Và không chỉ các tác giả trẻ, một vài nhà thơ đã thành danh, từng có nhiều giải thưởng thì tác phẩm của họ tham gia cuộc thi Xuân Mới bị kém phong độ đi rất nhiều. Có Những bài thơ vay mượn cảm xúc thấy rõ, đọc lên không thấy còn hồn vía của tác phẩm, cứ thấy cạn kiệt, cằn cỗi cả thi ảnh và thi tứ.  

Tuy nhiên, cũng phải công bằng mà nói rằng, nếu người viết không đi từ những trải ngiệm, làm sao có ký ức. Mà không có những kí ức thì làm sao có được sự trải nghiệm thấm thía của những thứ đã đi qua, ở lại, nằm sâu mãi trong tâm hồn mình. Người viết nào cũng cần kí ức. Ký ức giúp họ trưởng thành và sâu sắc hơn với hiện tại. Quan trọng họ xử lí ký ức của mình như nào. Nếu người viết không đặt mình vào trung tâm của trải nghiệm, không dám nhìn thẳng vào đời sống cụ thể của mình, người viết khó mà gặt hái được điều gì. Tuy nhiên ở cuộc thi Xuân Mới, tôi không thấy quá nhiều lo ngại về vấn đề này. Có rất nhiều những bài thơ viết từ những trải nghiệm thật, những câu chuyện thật đã cho tác giả những cảm xúc rất đáng trân trọng.

- Với thơ Xuân, vốn gắn với niềm vui và hy vọng, nguy cơ trượt sang minh họa, khẩu hiệu hay sự dễ dãi trong cảm xúc là điều có thật. Theo chị, ranh giới cần được giữ chính là tính chân thực.

- Vấn đề ranh giới giữa cảm xúc và khẩu hiệu luôn thách thức người viết. Thường gặp là ở những người viết quá nhiều cảm xúc và rơi vào trạng thái không chế ngự được cảm xúc. Khi xúc cảm bị đẩy lên quá đà, người viết dễ “hồn nhiên” khớp vào những từ ngữ lớn lao, những so sánh quá mức, thành ra tác phẩm bị giả, bị dễ dãi, bài thơ dễ trở thành một bài diễn ngôn hơn là một sáng tạo nghệ thuật. Người viết cũng như một “tổng đạo diễn” thông thái của tâm hồn và trí tuệ của chính mình thì tác phẩm viết ra mới mang lại sự say mê, xúc động cho người đọc.

- Có thể nói rằng một bộ phận tác giả đang nhầm lẫn giữa cảm xúc tích cực và cảm xúc có chiều sâu? Sự nhầm lẫn này bộc lộ như thế nào trong các bài thơ dự thi năm nay?

- Bạn nói đúng. Người viết chuyên nghiệp nhiều khi còn nhầm lẫn giữa cảm xúc tích cực và cảm xúc có chiều sâu. Cảm xúc tích cực là những cảm xúc bột phát trước những thực tế, những câu chuyện đời sống đẹp mà người viết chứng kiến. Còn cảm xúc có chiều sâu là cảm xúc cần thêm tư duy của trí tuệ. Nghĩa là người viết cần phải có thời gian để “tiêu hoá” cái cảm xúc tích cực trước, sau đó mới đào sâu suy ngẫm, chiêm nghiệm, khái quát thông điệp. Sự nhầm lẫn này bộc lộ khá nhiều trong các tác phẩm dự thi, đặc biệt là các tác giả không chuyên và một phần là nằm trong các tác giả đang công tác ở ngành Công an.

- Chị có nhận thấy tâm lý viết để vừa gout của giám khảo vẫn còn khá rõ trong một số bài thơ dự thi, thay vì tinh thần đối thoại thẳng thắn với chính mình và bạn đọc?

- Trong quá trình chấm, mỗi tác phẩm đọc đến 2-3 lần nhưng tôi ít hoặc chưa thấy rõ yếu tố viết để vừa gout giám khảo. Hay tôi chưa tinh nên không nhận ra. Vì Giám khảo cuộc thi Xuân Mới có tới 5 vị. Mỗi vị chắc chắn có mọt gout thưởng thức thơ riêng nên thí sinh rất khó biết phải viết thế nào để vừa gout ai. Có thể văn xuôi thì còn bị ảnh hưởng người này người khác do mình thần tượng họ, hoặc quá mê tác phẩm của họ, mà họ lại đang là giám khảo nên khi viết tác phẩm đi thi, họ viết theo gout của giám khảo chăng?. Còn thơ thì không biết 4 vị giám khảo còn lại có thấy yếu tố này không, riêng tôi khi trả lời câu hỏi này tôi mới thấy loé lên vài cái tên nhưng chưa rõ ràng để kết luận. Với tôi “thơ là khoảnh khắc bừng rộ của tâm trạng” vì vậy, nếu người viết chọn cách viết cho đúng gout giám khảo để đi thi thay vì viết với tinh thần đối thoại thẳng thắn với chính mình và bạn đọc, tôi thấy họ đã thất bại rồi.

- Ở vị thế một người viết lâu năm, chị có thất vọng trước những bài thơ kỹ thuật tròn trịa nhưng thiếu linh hồn, thiếu một vết xước nhân sinh khiến người đọc phải nhớ?

- Cái này thì rất rõ trong một số tác phẩm tác giả là nhà thơ chuyên nghiệp tham gia cuộc thi Xuân Mới. Với riêng tôi, sự chuyên nghiệp của người viết nằm ở chỗ anh viết kỹ thuật, dụng công kỹ thuật nhưng người đọc không hề nhận ra, hoặc họ nhận ra nhưng thầm thán phục anh ở thủ pháp nhuần nhuyễn cao siêu, biết cách biến kỹ thuật thành nghệ thuật. Còn khi anh viết mà để độc giả nhận ra anh dụng công kỹ thuật thì rõ ràng anh chưa thể là người sáng tác chuyên nghiệp được. Và dù chuyên nghiệp đến cỡ nào, tác phẩm thiếu đi một vết xước nhân sinh khiến người đọc phải nhớ thì rõ ràng anh thất bại rồi. Những vết xước nhân sinh luôn cần có trong mỗi tác phẩm.

- Với các bài thơ dự thi mang chủ đề về lực lượng Công an, chị đánh giá thế nào về chất lượng chung, liệu đã thoát khỏi lối ca ngợi một chiều để chạm tới chiều sâu con người và thân phận nghề nghiệp hay chưa?

- Công bằng mà nói thì tôi khá bất ngờ và tự hào khi ở cuộc thi Xuân Mới các tác phẩm dự thi viết về đề tài Công an nhiều, và khá là sung sức,chất lượng chung khá đồng đều. Khi Chi hội Nhà văn Công an phát động cuộc thi, Ban tổ chức rất lo vì đề tài viết về Công an quá khó để viết, và viết được cho hay lại càng vô cùng khó nữa. Thế nhưng khi nhận các tác phẩm dự thi gửi về, cả BTC và BGK đều thở phào nhẹ nhõm vì các tác phẩm viết về Công an đầy đặn, không hề thiếu những bài hay và xúc động. Chấm gần 3000 bài thơ nên tôi không thể nhớ hết nổi các tác giả nào viết về đề tài Công an hay để kể chi tiết ra đây.

Nhưng tôi ấn tượng với chùm của tác giả Hoàng Anh Tuấn, anh cũng là một Trung tá Công an hiện đang công tác ở Lào Cai. Thơ Tuấn có người cho rằng đó là lối viết cũ nhưng tôi lại thích cái vốn cổ của Tuấn. Tuấn viết tự nhiên như hơi thở, những câu thơ cứ thế chảy tràn ra, tự thân vang lên, giản dị, rung động và đẹp. Đọc thơ Tuấn tôi không thấy tác giả phải gò ép, hay vật vã với con chữ. Tôi có lẽ là người đọc tối cổ nên tôi vẫn phải lòng dạng thơ có vần điệu, nhạc tính. Bản thân tôi làm thơ tự do là chủ yếu nhưng tôi luôn muốn viết những vần thơ dù là thể tự do thì vẫn giàu nhạc điệu, vần điệu.

Hay là tác giả Lý Hoàng Cung, Đậu Hoài Thanh, Ngọc Minh đều là giữ cương vị trong ngành Công an, thơ của họ viết về công an giản dị, mộc mạc nhưng lại gây xúc động mạnh bởi sự chân thực của những câu chuyện đời chuyện người chiến sĩ Công an. Còn nhiều tác giả viết hay về Công an, muốn thêm nữa tôi phải giở lại bảng chấm điểm và xem chú thích, mà như thế thì lâu lắm (cười).

- Theo chị, điều khó nhất khi viết thơ về người chiến sĩ Công an là gì, phải chăng là tránh lý tưởng hóa, tránh minh họa, hay dám đi vào những khoảng lặng phía sau bộ quân phục?

- Cái khó nhất là tiếp cận và khai thác được những vẻ đẹp của sự cống hiến, hy sinh, chiều sâu nội tâm của đề tài. Mà muốn tiếp cận được, khai thác và phản ánh được vẻ đẹp thuần khiết, trang trọng của người chiến sĩ Công an, người viết phải đi sâu tiếp xúc gần gũi hằng ngày với nhân vật của mình, cả trong cuộc sống đời thường và trong công việc rất đặc thù của họ. Khi chúng ta vui xuân đón Tết họ là người không có Tết không có lễ. Biết bao người chiến sĩ Công an đã hy sinh khi đang làm nhiệm vụ, máu của họ vẫn đổ giữa thời bình. Người chiến sĩ Công an trước hết cũng là một con người. Khi thơ dám đi vào những khoảng lặng phía sau bộ quân phục – những trăn trở, dấn thân, hy sinh thầm lặng, những mâu thuẫn nội tâm – lúc ấy hình tượng người chiến sĩ CAND mới thực sự sống. Sự tôn vinh chỉ thực sự có giá trị khi được đặt trên nền tảng của góc nhìn nhân bản và đa chiều.

- Đối với các tác giả là cán bộ Công an trực tiếp tham gia dự thi, chị nhận thấy họ có lợi thế trải nghiệm và những rào cản nào trong biểu đạt nghệ thuật?

- Lợi thế lớn nhất của các tác giả là cán bộ Công An trực tiếp tham gia dự thi chính là những trải nghiệm thực tế – điều mà không phải người viết nào cũng có được. Tuy nhiên, rào cản lại nằm ở chỗ, khi thực tế hiện lên trụi trần với những vết thương sâu của đời sống, người viết làm sao tách bạch được công việc của mình với cái nhìn đơn tính về chuyên môn để đồng cảm và hiểu sâu đằng sau mỗi bi kịch, mỗi bất hạnh của con người trong chính cái đời sống ấy. Anh ta phải chuyển hóa được trải nghiệm nghề nghiệp ấy thành một chất liệu để sáng tạo ra ngôn ngữ nghệ thuật.Trải nghiệm là chất liệu, nhưng thơ cần thêm độ lùi, sự chiêm nghiệm và dũng khí tự vấn. Khi người viết là cán bộ trong ngành họ thường dè dặt hoặc quá ý thức về khuôn mẫu, tác phẩm, về tính định hướng dư luận… dễ rơi vào thơ minh hoạ như đã nói ở trên.

- Nếu phải nói thẳng, chị muốn nhắn gửi điều gì với những người viết thơ, đặc biệt là người viết trong lực lượng, vẫn đang coi mùa xuân và đề tài Công an như một vùng an toàn để né tránh những câu hỏi gai góc của đời sống?

- Cuộc sống đang vận động không ngừng, có lẽ điều mà một cuộc thi như “Xuân Mới” cần nhất không chỉ là những bài thơ đẹp, mà là những tiếng nói thành thật  cất lên từ đời sống nhiều thăng trầm và không ít đớn đau này. Những tiếng nói ấy dù còn gồ ghề đến đâu chỉ cần nó mang chứa được trong nội tâm những nhịp đập thật, những khát vọng chân thành, những mong cầu thiết tha của con người hôm nay thì nó đã là một giá trị. Mùa xuân không chỉ có những cảm xúc hoa nắng. Nó còn là sự chuyển mình, là khởi đầu của những đối thoại mới, những tự vấn lương tâm. Thơ đừng bao giờ để thiếu đi dù chỉ một vết xước nhân sinh.

- Xin cảm ơn chị!