Và người ta định vị các nhu cầu trên đây vào một cặp từ rất hay là phản ảnh hay phản ánh, đây là sự kể lại, sự thuật lại, sự tường trình lại, sự báo cáo lại. Ngụ tại một chỗ thôi, mà con người nhờ vào các hành xử trên đây mà người ta biết được, hiểu được, hình dung ra đầy đủ được, thì đây là điều vô cùng quan trọng, và từ đây nó đã vô thức và cả ý thức mà đào tạo nên, xác lập nên một khối tri thức thống nhất về cuộc đời, hiểu được mỗi ngày một thêm căn cốt về cuộc đời rộng lớn đang trải ra và bao quanh lấy thân phận con người, nhóm những con người, rồi những cộng đồng những con người mà chúng ta vẫn gọi thay vào một cặp từ đã viết ra trên đây là những nhân quần rộng lớn về cuộc đời vô cùng đáng trân trọng của chúng ta.
Phản ảnh hay phản ánh thì cũng vậy, đây là nguồn cội của nghề làm báo, nghề viết báo, nhà báo. Và, người ta cũng gọi đây là siêu nghề. Người ta còn nói nghề này là trên tất cả mọi nghề. Ở các nước, người ta chia ra cơ cấu của một quốc gia như sau: Lập pháp (nghị viện); Hành pháp (chính phủ); Tư pháp (tòa án). Người ta gọi là “tam quyền phân lập”. Sau một thời gian dài Báo chí phát triển, nghề làm báo và nghề viết báo phát triển, nó tác động vô cùng đến xã hội, nhờ đó mà người ta gán cho nghề làm báo, nghề viết báo là quyền lực thứ tư.
Nghề làm báo, nghề viết báo và nhà báo, là một qui trình phát triển kín, tuần tự rất chặt chẽ, nghiêm khắc. Thế rồi sự phát triển của nghề làm báo, viết báo còn đi đến một nhánh lớn nữa là thông tấn. (Xin nhớ đây là một cơ quan đầy uy lực, rất đáng trọng, rất đáng tin cậy. Và cơ quan này có ở đâu thì đều tại vị trong một tư thế quốc gia).
Nghề viết báo và làm báo, luôn luôn là một nghề được trọng vọng, bởi nhờ nó mà cuộc đời ngày một trở nên văn minh, có hẳn một xã hội văn minh, một đời sống sáng láng; và có thể khẳng định chỉ có nghề làm báo, và nhờ hẳn vào những người viết báo thông thái, những nhóm người làm báo thông thái, tổ chức nên những tờ báo uy tín với hàng triệu người đọc. Ấy là hàng triệu người đang khát khao được hưởng thật sự sự phản ánh về vô vàn những mảng đời sống ở vô vàn nơi, chốn xa xôi của bốn phương của tám hướng của đất nước, rồi của cả cái địa cầu này.
Những người viết báo và những nhóm báo chí có một sự nghiệp vô cùng là nặng nề, trọng đại, nhưng chắc chắn rằng chưa thể là vẻ vang, vì cũng còn rất tuỳ cơ, ấy là không cẩn trọng lơ mơ là rất có thể bị phơi mặt ra trước bàn dân thiên hạ, nhưng lại biết đâu được vinh danh; và người ta thì vẫn bảo vinh đấy mà cũng nhục đấy. Đó là sự nghiệp tìm kiếm sự thật, tìm tòi cái thật; đến đây tôi rất thích dùng một ngôn từ người miền Nam vẫn hay dùng là “sự nghiệp sưu tra” sự thật và cái thật. Xin được nói ngay một cách chắc chắn rằng, sự nghiệp này chỉ có người viết báo, nhà báo là coi đó chính là nghĩa vụ của mình. Và, để cho hết nhẽ, thì còn một nơi chốn nữa, đó là những anh cảnh sát và ngành cảnh sát.
Trong cuộc đời, cái thật, sự thật, lẽ thật, cảnh huống thật, tiến hoá thật, tiến trình thật, luôn luôn xuất hiện, luôn luôn hiện diện, và nó hiện diện, nó xuất hiện vào bất cứ lúc nào, bất cứ nơi nào vào bất cứ tần suất nào. Bởi sự thật và cái thật là căn cốt của cuộc đời, là hoa thơm bướm lượn của cuộc đời, là quả mọng trái chín của cuộc đời. Và có một điều rất đáng quan trọng nữa rằng, sự xuất hiện, sự hiện diện của nó trong cuộc đời không phải là dễ thấy, dễ hưởng thụ.
Một điều rất quan trọng nữa, không phải bất cứ sự thật nào khi xuất hiện cũng đều là cái có ích, cái tốt, cái làm cho con người được hưởng lợi lộc. Mà nhiều khi, vô vàn cái sự thật khi nó hiện diện ra đấy, mà sự hiện diện của nó lại là giả trá, lại là xấu xa, hoặc ít ra thì cũng là vô bổ, chẳng giá trị gì. Và cái có ích, cái tốt đẹp rất nhiều khi lại khó nhìn ra, và có nhìn ra, thấy ra rồi nhưng phân định thế nào, lại càng khó hơn, khó vô vàn lần kia, nhất là khi sự thật đã hiện diện, sẽ đem lại lợi ích lớn, khi nhìn thấy đó rồi, người người còn hoang mang, chí ít thì cũng phân vân xao động.
Vâng, thì đã nghĩ vậy mới là cuộc đời. Thế nên khi hiểu thêm ra đầy đủ như vậy, mới càng thấy sự nghiệp của người viết báo, của những người làm báo là duy nhất tìm ra, kiếm ra và sưu tra ra cái thật và sự thật nó mới quí, mới thiết yếu và sang trọng là thế nào. Do vậy, các thể loại văn của báo (khác hoàn toàn văn của văn) khác ghê gớm và khác một cách quyết liệt với một niêm luật khe khắt.
Đó là không và không thể nào có thể chen vào dẫu một tị một tẹo, chút chút văn của văn, cả đến từng chi tiết văn của văn. Vậy là, khi anh phóng viên của báo nào đấy phát hiện ra một sự vật, một sự kiện có thật, nhưng rồi anh với tâm trạng sảng khoái vì công lênh của mình, nên sự việc sự kiện anh thấy đó, đã khiến cho thể nào đấy, mà sự việc sự kiện mới chỉ là con liu điu thôi.
Liu điu là loài rắn nước nhỏ bằng cái se điếu nhưng anh ấy viết thành ngay con rồng. Chỉ tội là do vui quá, mà anh quên phắt mất câu ca dao của các cụ ta xưa đã dặn: Trứng rồng lại nở ra rồng. Trứng liu điu thì lại chỉ nở ra dòng liu điu. Một nguyên tắc rất khắt khe của nghề viết báo và làm báo, nhà báo là khi viết bài để in vào trang báo của mình, phải tuân thủ sự thật của sự việc mà mình đã viết ra giấy. Quyết không thể được thêm thắt, móp nặn cho cái sự thật có trong cái sự việc mà đã viết ra, biến dạng đi. Đây là một điều cấm kị rành rẽ, trong kỷ luật của nghiệp vụ làm một tờ báo. Càng không thể có chuyện viết xuyên tạc đi có ít thì thành nhiều, không có nói thành có. Người viết báo nào mắc phải cái lỗi này, thì dẫu là mới mắc phải thôi, thì kỷ luật cho người đó là bị loại ra khỏi nghề làm báo ngay tức thì.
Như đã nói, đây là một sự siêu nghề, và cũng là một nghề siêu khó, rất khó, khó lắm. Sưu tra được ra một sự thật trong một sự việc đã đành là có công rồi. Nhưng có thêm một câu hỏi bức thiết nữa, hết sức quan trọng: Đó là sự thật nào trong cái sự việc nào, ra sao, hình dung khi đã hiểu được thật là tường tận.
Bởi vì với cuộc đời, cái rõ ràng là có thật hẳn trong cái sự kiện đó, sự việc đó, nhưng nó luôn chứa một chữ nhưng, nó là cái sự thật nào đây nhỉ. Vì có cái mới nhìn qua thấy đúng là sự thật trong sự việc đó. Mà rồi nhìn kỹ đi một lúc, nhìn nhiều bề nữa, lại thấy sao vậy, nó cứ na ná và chỉ na ná của cái thật mà thôi. Rồi suy ngẫm, rồi lật giở thì lại càng dần thấy, nó không phải là một sự thật hẳn hoi trong cái sự việc ấy.
Mà chính dần dà nó lộ ra một của giả. Vì ở đời rất có nhiều khi cái giả thường bao giờ nó cũng hết sức giỏi trong nghệ thuật ngụy trang để làm một cái như thật. Vậy, một người viết báo mắc phải sự việc này một lần, rồi vài lần, nếu thiếu cẩn trọng, nếu bản tính có chút gì lông bông và buông tuồng nữa, thì cái lối của người ấy đi trong nghề báo càng trở thành lối mòn dần, gai góc, rồi đầy gai góc. Cuối cùng, tốt nhất là người ấy nên chuyển ra ngoài mà làm việc khác, nếu người ấy còn có tự trọng.
Trên đây là cảnh huống của một người viết báo sưu tra các cái thật trong các sự việc đã gặp phải cái giả, cái dối trá, và cả những cái có bàn tay của đám người lừa đảo, nên đã mắc lỗi. Có một đức tính, đức tính này sau dần dần trở nên như một nền tảng vững vàng của người cầm bút viết báo: Đó là không được quá tự tin, càng không thể tự kiêu và ngạo mạn.
Mà phải luôn luôn lấy sự khiêm nhu làm một đối trọng trong tất cả những suy gẫm của bản thân. Nói một cách dữ hơn, người cầm bút viết báo phải rất có nhiều lúc biết cách tự xoá mình. Tự xoá hẳn những can cớ đang tồn dư, cả đang ngự trị nơi não bộ của mình; để làm việc này một cách có kết quả thực sự, thì phải để cho tư duy trong não bộ của mình mở hẳn ra một đại lộ, đó là đại lộ của sự cầu thị.
Đó là để cho các sự thật khác có trong vô vàn các sự việc khác, rộng đường mà hành trình một cách tự do trong cả thể của thế giới não bộ của bản thân. Nhặt nhạnh mọi hiện thực, tìm kiếm mọi thể loại sự thật với một sự trọng thị tuyệt đối. Thời đấy sẽ là một phương pháp siêu việt nhất, bởi đây là phương pháp có một, cái duy nhất một sự thật có đầy đủ tư cách cho những sự thật nhất. Và người ta còn có một cặp từ rất chính xác đó là sự trung thực. Vì sao mà những nhà báo thời danh, người ta rất yêu, rất khát khao viết về sự trung thực của hiện thực cuộc đời. Bởi chỉ có sự trung thực mới đúng là một cốt cách của hiện thực, nó tạo nên nền tảng, tạo nên bản chất tốt đẹp của cuộc đời.
Cũng hẳn đã rõ, với một người viết báo đã từng trải nghề, dẫu sự từng trải đó chưa phải đã thật sự ngẩng cao đầu, thì mục tiêu của người viết ấy nhằm tới bao giờ cũng viết về cái trung thực của cuộc sống. Vì chỉ nguyên một điều này, cũng đáng để mà ngẫm nghĩ lắm, rằng sự phát triển của mọi nhánh của đời sống, của cuộc đời là không thể có nhánh nào là tiêu cực là xấu cả, và đã chính cốt lõi là sự phát triển của các hệ quả do sự trung thực đã và đáng sản sinh ra, làm nên và xây đắp nên cái văn của đời này.
Xin tự hỏi trung thực là gì vậy? Sự trung thực là sự đại diện căn cốt của hết thảy mọi sự thật rất thật vì nó chỉ là những cái tốt tổng hoà và cộng sinh lại rồi cùng phát triển rộn ràng trong cuộc đời, của tất cả mọi cuộc đời của mỗi con người chân chính. Chân chính trong lao động của trí tuệ, trong lao động của cơ xương mạnh mẽ, thơ thới và thái an.
Người viết báo, nhà báo, trải nghề qua các thể loại văn báo tinh tuý. Thể loại hàng đầu là Tin. Có hàng chục thể loại Tin tôi không thể nhớ hết, nhưng riêng thể loại văn báo có thể loại Tin là đáng trân trọng nhất. Tin này cũng chỉ vài chữ hoặc vài chục chữ. Nhưng sức công phá của nó rất lớn. Trước hết, Tin có thể tôn lên cái sự thật trong sự vật mà nó tác động, hoặc có thể xoá hẳn đi, và làm cho biến dạng đi. Vì thế người viết báo giỏi, nhà báo giỏi người ta sử dụng Tin như thần.
Những thể loại sau Tin là Tin tổng hợp; Tin điều tra, Tin bao quát; rồi Tin nhanh và thể loại Ghi nhanh, rồi thể loại Tin tổng hợp; rồi Tin tường thuật, thể loại này sức mạnh và hệ quả của nó cũng rất khó lường; vì nó hoàn toàn nhờ cậy vào ngòi bút viết báo hoặc từng trải, lịch lãm, thông thái. Hoặc là cũng thường thường bậc trung. Và, một thể loại nữa là Phóng sự điều tra. Đây là một thể loại văn báo hết sức hấp dẫn với cả hai, người viết và độc giả. Ở phương Tây, rất nhiều độc giả mê mẩn thể loại văn báo này, kể có hàng triệu.
Tại Mỹ những năm 60, 70 của thế kỷ trước, một nhà báo lão thành có tên là Oantơ Lípman 96 tuổi, ông gần 80 tuổi đời chỉ viết Tin. Tin của ông có hàng triệu triệu, Tin ngắn chỉ 2 dòng, Tin dài 20 dòng. Tin của ông đăng ở nhiều báo và hễ có báo nào đăng Tin ông, họ quảng cáo trước, và số bản báo liền tăng lên ngay nhiều lần. Đời ông, bao quát rất nhiều đời Tổng thống Mỹ. Ngồi nói chuyện với Tổng thống Kennơđi, ông bắt chéo hai chân, và gác cả lên mặt bàn nước, còn Tổng thống Kennơđi thì kê cánh tay lên giày của Oantơ Lípman, và cả hai bù khú với nhau bên hai ly rượu.
Tôi nhớ ra một Tổng biên tập nọ khi tuyển một phóng viên, ông ấy chỉ cần giao cho người ông định chọn hai thể loại, viết một Tin ngắn năm mươi chữ, một Tin tường thuật khoảng ba trăm chữ, chỉ có vậy thôi mà cũng đủ cho người mới nhận việc đó vã mồ hôi hột
