Ngày 9/11/1946, Quốc hội khóa I nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa đã thông qua bản Hiến pháp đầu tiên trong lịch sử dân tộc. Trải qua tròn 80 năm (1946 - 2026), vượt qua bao biến động thăng trầm của lịch sử, tư tưởng lập hiến cùng những giá trị nền tảng của đạo luật gốc ấy vẫn vẹn nguyên tính thời sự, trở thành ngọn đuốc thiêng liêng soi đường cho sự nghiệp hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc.
Khai mở nền dân chủ cộng hòa và xác lập triệt để chủ quyền nhân dân
Ngay sau khi Cách mạng Tháng Tám năm 1945 thành công, nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa đứng trước tình thế “ngàn cân treo sợi tóc” với thù trong giặc ngoài và sự kiệt quệ toàn diện về kinh tế. Trong bối cảnh hiểm nghèo đó, Chủ tịch Hồ Chí Minh và Đảng ta đã chọn con đường pháp quyền làm nền tảng tối cao để tổ chức quốc gia. Nhận thức rõ một chính quyền cách mạng muốn có danh nghĩa hợp pháp, hợp hiến và thu phục lòng người thì không thể quản trị bằng mệnh lệnh hành chính thuần túy, Người nhấn mạnh: “Trước chúng ta đã bị chế độ quân chủ chuyên chế cai trị, rồi đến chế độ thực dân không kém phần chuyên chế, nước ta đã không có hiến pháp. Nhân dân ta không biết quyền tự do của mình. Chúng ta phải có một hiến pháp dân chủ”.
Chỉ sau hơn một năm chuẩn bị khẩn trương, Hiến pháp năm 1946 ra đời. Dù kết cấu ngắn gọn với 7 chương, 70 điều, đạo luật gốc này đã tạo nên một cuộc cách mạng sâu sắc về thể chế khi chính thức chuyển giao toàn bộ quyền lực nhà nước về tay nhân dân. Điều 1 của Hiến pháp hiến định đanh thép: “Nước Việt Nam là một nước dân chủ cộng hòa. Tất cả quyền bính trong nước là của toàn thể nhân dân Việt Nam, không phân biệt nòi giống, gái trai, giàu nghèo, giai cấp, tôn giáo”.
Lần đầu tiên trong lịch sử, nguyên tắc chủ quyền thuộc về nhân dân được tuyên bố công khai và hiện thực hóa bằng thể chế bầu cử phổ thông đầu phiếu. Nhân dân từ vị thế nô lệ đã trở thành chủ nhân tối cao của đất nước, trực tiếp ủy quyền cho Quốc hội - cơ quan đại biểu cao nhất do chính mình bầu ra.
Chính sự xác lập triệt để nguyên tắc chủ quyền nhân dân ngay từ bước khởi đầu đã tạo nên tính chính danh bền vững cho bộ máy nhà nước cách mạng. Đây chính là mạch nguồn tư tưởng xuyên suốt, làm gạch nối lịch sử truyền nền tảng trực tiếp cho các bản Hiến pháp năm 1959, 1980, 1992, dấu ấn lập hiến năm 2001, dấu ấn lập hiến năm 2025 và đỉnh cao là Hiến pháp năm 2013. Qua đó, khẳng định một triết lý thể chế nhất quán: Mọi nguồn gốc quyền lực nhà nước đều bắt đầu từ nhân dân, do nhân dân trao giữ và phải tuyệt đối quay trở lại phục vụ lợi ích, hạnh phúc của nhân dân.
Tuyên ngôn đanh thép với thế giới về một nhà nước “của dân, do dân, vì dân”
Ngay từ những ngày đầu lập nước, trong vòng vây của thù trong giặc ngoài và sự bủa vây của các thế lực đế quốc, thực dân, Chủ tịch Hồ Chí Minh và Đảng ta đã có một tầm nhìn chiến lược vượt thời đại khi quyết định ban hành một bản hiến pháp dân chủ. Hiến pháp năm 1946 không chỉ là đạo luật gốc để quản trị quốc gia ở trong nước, mà còn là bản tuyên ngôn chính trị và pháp lý đanh thép gửi toàn thế giới về một nước Việt Nam độc lập, tự chủ, khát vọng hòa bình và tự do.
Giữa bối cảnh phong trào giải phóng dân tộc trên thế giới còn nhiều gập ghềnh, việc nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa – một quốc gia vừa rũ bỏ xiềng xích nô lệ – ngay lập tức khẳng định nguyên tắc “Tất cả quyền bính trong nước là của toàn thể nhân dân”, tổ chức tổng tuyển cử toàn dân không phân biệt giàu nghèo, gái trai, tôn giáo, đã làm cho cộng đồng quốc tế và nhiều nhà tư tưởng tiến bộ trên thế giới phải kinh ngạc và thán phục.
Đó là lời khẳng định mạnh mẽ rằng: Nhân dân Việt Nam không chỉ đứng lên giành chính quyền bằng tinh thần quật cường, mà hoàn toàn đủ trí tuệ, bản lĩnh và năng lực để tự xây dựng một nhà nước kiểu mới – nhà nước dân chủ thực chất, do nhân dân làm chủ và tuyệt đối vì lợi ích của nhân dân.
Chính nhờ những giá trị nhân văn và tinh thần pháp quyền tiến bộ đó, Hiến pháp năm 1946 từ lâu đã được nhiều nhà nghiên cứu lịch sử, luật học quốc tế đánh giá là một trong những văn bản lập hiến mẫu mực của phong trào giải phóng dân tộc thế kỷ XX. Bạn bè quốc tế nhìn nhận bản Hiến pháp ấy như một minh chứng sống động về tư duy quản trị quốc gia hiện đại, nơi quyền con người, quyền công dân và nguyên tắc phân công, kiểm soát quyền lực được đặt lên vị trí hàng đầu từ rất sớm.
Sự ghi nhận và tôn trọng của thế giới đối với Hiến pháp 1946 chính là sự thừa nhận về mặt pháp lý và đạo lý quốc tế đối với tính chính danh, tinh thần thượng tôn pháp luật và khát vọng hòa bình, công lý của Nhà nước Việt Nam mới. Giá trị cao cả ấy vượt qua biên giới quốc gia, trở thành tài sản tinh thần chung của những dân tộc yêu chuộng tự do trên toàn thế giới, đồng thời mãi mãi là niềm tự hào lớn lao của dân tộc Việt Nam trong tiến trình hội nhập và phát triển.
Bảo vệ chế độ chính trị và bảo vệ Tổ quốc - sứ mệnh lịch sử thiêng liêng
Không dừng lại ở giá trị kiến tạo một nền dân chủ mới và tuyên ngôn với thế giới, Hiến pháp năm 1946 còn mang sứ mệnh lịch sử trọng đại: Xác lập khuôn khổ pháp lý vững chắc để bảo vệ thành quả cách mạng, bảo vệ chế độ chính trị và bảo vệ toàn vẹn chủ quyền quốc gia. Trong bối cảnh thù trong giặc ngoài bao vây, việc ban hành một bản hiến pháp hợp hiến, hợp pháp chính là đòn bẩy chính trị cực mạnh để đập tan mọi luận điệu xuyên tạc của các thế lực phản động, quy tụ khối đại đoàn kết toàn dân tộc triệu người như một dưới ngọn cờ lãnh đạo của Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh.
Bản Hiến pháp đã khẳng định ý chí kiên cường và quyết tâm sắt đá của nhân dân Việt Nam: Đã giành được độc lập thì phải kiên quyết bảo vệ đến cùng nền độc lập ấy, kiên quyết bảo vệ chế độ dân chủ cộng hòa vừa mới khai sinh. Tư tưởng lập hiến gắn liền với nhiệm vụ quốc phòng, an ninh, đối ngoại, bảo vệ Tổ quốc từ sớm, từ xa ấy chính là cội nguồn sức mạnh để Nhà nước ta vừa quản trị phát triển đất nước, vừa huy động cao nhất sức người, sức của cho các cuộc kháng chiến trường kỳ giữ nước, giành thắng lợi vĩ đại trong các cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc trước đây cũng như trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ vững chắc Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa ngày nay.
Tầm nhìn nhân quyền tiên phong và mô hình phân công, kiểm soát quyền lực
Song hành với việc xác lập chủ quyền nhân dân, Hiến pháp năm 1946 là một văn kiện nhân quyền có tầm vóc thời đại vượt trước cả không gian và thời gian. Giữa thời điểm tư tưởng nhân quyền trên thế giới còn chưa được thể chế hóa đầy đủ, Hiến pháp Việt Nam đã sớm dành riêng Chương II với 18 điều khoản để ghi nhận các quyền tự do cá nhân, quyền chính trị, kinh tế, văn hóa và xã hội. Đạo luật không chỉ hiến định các quyền cơ bản như tự do ngôn luận, hội họp, tín ngưỡng, bất khả xâm phạm về thân thể, thư tín hay quyền sở hữu tư tài, mà còn thể hiện tính nhân văn sâu sắc qua chính sách bảo trợ người già, người tàn tật và trẻ em. Triết lý ấy khẳng định một chân lý lớn: Quyền con người không phải là sự ban ơn của Nhà nước, mà là giá trị tự nhiên tối thượng được pháp luật công nhận, tôn trọng và bảo vệ.
Không dừng lại ở việc tuyên bố các quyền dân chủ, Hiến pháp năm 1946 còn thiết kế một mô hình tổ chức bộ máy nhà nước độc đáo, kết hợp uyển chuyển giữa tính tập trung quyền lực thống nhất vào Quốc hội với cơ chế phân công, phối hợp và kiểm soát quyền lực minh bạch giữa các nhánh hành pháp và tư pháp.
Quốc hội đóng vai trò cơ quan quyền lực cao nhất, song Nghị viện và Chính phủ được thiết kế với cơ chế cân bằng quyền lực hợp lý nhằm ngăn ngừa triệt để nguy cơ lạm quyền. Tòa án được bảo đảm tính độc lập trong xét xử khi Điều 69 quy định rõ: “Trong khi xét xử, các viên thẩm phán chỉ tuân theo pháp luật, các cơ quan khác không được can thiệp”. Chính tư tưởng phân công lao động quyền lực minh bạch, tôn trọng tính độc lập của tư pháp và đặt quyền con người ở vị trí trung tâm đã tạo dựng nên khung thể chế hiện đại. Những nguyên tắc tổ chức đó chính là chất liệu khởi nguồn, là nền tảng lý luận trực tiếp cho công cuộc xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa mà Đảng ta đang tập trung hoàn thiện hôm nay.
Giá trị soi đường trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc
Bước vào giai đoạn phát triển mới, khi đất nước đang đứng trước những thời cơ lịch sử lớn lao để bứt phá, việc thẩm thấu sâu sắc các giá trị của Hiến pháp năm 1946 mang đến những định hướng chiến lược đối với công tác lập pháp và quản trị quốc gia hiện đại trên ba phương diện cốt lõi:
Thứ nhất, đổi mới tư duy lập pháp từ “quản lý” sang “kiến tạo phát triển” và bảo đảm tính thượng tôn pháp luật. Học tập tinh thần lập pháp ngắn gọn, súc tích và bám sát thực tiễn của Hiến pháp 1946, công tác xây dựng pháp luật hiện nay cần kiên quyết loại bỏ tư duy “không quản được thì cấm” hoặc cài cắm lợi ích cục bộ. Tư duy lập pháp phải chuyển mạnh sang vai trò kiến tạo, khơi thông mọi nguồn lực xã hội, tạo không gian pháp lý an toàn, minh bạch cho đổi mới sáng tạo, kinh tế số và kinh tế xanh, lấy sự an tâm đầu tư và hạnh phúc của nhân dân làm thước đo hiệu quả cao nhất.
Thứ hai, thể chế hóa sâu sắc hơn nữa nguyên tắc bảo vệ quyền con người, quyền công dân trong bối cảnh chuyển đổi số và hội nhập quốc tế. Bên cạnh việc bảo đảm các quyền tự do truyền thống, hệ thống pháp luật cần nhanh chóng thể chế hóa các quyền năng mới phát sinh như quyền an toàn dữ liệu cá nhân, quyền tiếp cận tri thức số và quyền được bảo vệ trước các rủi ro từ trí tuệ nhân tạo (AI), bảo đảm mọi công dân đều được thụ hưởng bình đẳng thành tựu công nghệ.
Thứ ba, hoàn thiện đồng bộ cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước và nâng cao chất lượng hoạt động của đội ngũ đại biểu dân cử. Tư tưởng kiểm soát quyền lực từ Hiến pháp 1946 nhắc nhở rằng mọi quyền lực nhà nước đều phải được kiểm soát chặt chẽ bằng cơ chế pháp lý minh bạch. Quốc hội với tư cách là cơ quan đại biểu cao nhất của nhân dân cần tiếp tục nâng cao hiệu lực giám sát tối cao, đồng thời mỗi đại biểu dân cử phải thực sự là cầu nối vững chắc, phản ánh trung thực hơi thở thực tiễn cuộc sống vào từng dự án luật.
Thứ tư, kết hợp chặt chẽ giữa phát triển kinh tế - xã hội với củng cố quốc phòng, an ninh, đối ngoại, bảo vệ vững chắc an ninh quốc gia, an ninh chính trị và đẩy mạnh đường lối đối ngoại độc lập, tự chủ. Kế thừa tinh thần bảo vệ chế độ và thành quả cách mạng của Hiến pháp 1946, hệ thống pháp luật và các chính sách quốc gia hiện nay phải luôn đặt nhiệm vụ bảo vệ vững chắc độc lập, chủ quyền, thống nhất, toàn vẹn lãnh thổ của Tổ quốc; giữ vững an ninh chính trị, trật tự an toàn xã hội và an ninh con người lên hàng đầu. Đồng thời, không ngừng hoàn thiện khuôn khổ pháp lý để thể chế hóa đường lối đối ngoại “độc lập, tự chủ, đa dạng hóa, đa phương hóa, là bạn, là đối tác tin cậy và là thành viên có trách nhiệm của cộng đồng quốc tế”, chủ động bảo vệ lợi ích quốc gia, dân tộc từ sớm, từ xa trong mọi tình huống.
Kỷ niệm Ngày thông qua Bản Hiến pháp đầu tiên (9/11/1946) là dịp thiêng liêng để tri ân trí tuệ lập hiến của Chủ tịch Hồ Chí Minh và các thế hệ tiền bối. Nhìn lại chặng đường 80 năm qua để thêm tự hào và tự tin bước tiếp: Tinh thần cách mạng, tư tưởng dân chủ và thượng tôn pháp luật từ bản Hiến pháp 1946 sẽ tiếp tục là nguồn sức mạnh nội sinh to lớn, soi đường cho toàn Đảng, toàn dân ta hiện thực hóa khát vọng xây dựng một nước Việt Nam phồn vinh, hạnh phúc và hùng cường.
