Nghịch lý nông sản Đà Lạt giữa mùa Tết

Khoảng cách quá lớn giữa giá tại vườn và giá đến tay người tiêu dùng đang phơi bày những bất cập kéo dài trong khâu điều tiết, phân phối và minh bạch thông tin thị trường.

Nông dân “khóc ròng”

Ông Nguyễn Văn Hưng (xã Đơn Dương, tỉnh Lâm Đồng) và nhiều gia đình trồng rau tại địa phương đã kỳ vọng rất lớn vào vụ rau Tết năm nay. Nguyên nhân là do mưa bão, lũ lụt dịp cuối năm đã tàn phá, gây hư hỏng khá lớn diện tích rau màu phục vụ thị trường Tết tại nhiều tỉnh miền Trung và khu vực trũng, thấp. Nông dân tin rằng điều này sẽ làm giá các loại rau, hoa tăng cao do nhu cầu tiêu thụ mạnh vào dịp trước, trong và sau Tết. Tuy nhiên, ngược lại hoàn toàn, nhiều loại rau chủ lực, nhất là rau ngắn ngày giá bán rất thấp.

Cận Tết vừa qua, hộ ông Hưng đã phải phá bỏ hơn 1.000m² rau cải bẹ xanh vì giá thu mua tại vườn chỉ 500đ/kg. Giá bán này không bù đủ tiền thuê nhân công thu hoạch nên ông Hưng phải nhổ bỏ, đắp đống ủ thành phân ngay trên đồng ruộng. Tương tự, hành lá, các loại rau xà lách, cà chua, cải thìa… dịp Tết Cổ truyền 2026 cũng lâm cảnh “dư thừa”. Thương lái không thu mua hoặc giá quá thấp, thu không đủ bù chi khiến nhiều gia đình để nông sản hư hỏng ngoài vườn.

Trái ngược với cảnh nông sản ế ẩm, bị đổ bỏ, tại các chợ dân sinh và hệ thống bán lẻ ngay ở Đà Lạt hoặc TP Hồ Chí Minh, các tỉnh miền Trung, giá rau Đà Lạt vẫn ở mức cao. Không ít mặt hàng có giá gấp 5 lần so với giá thu mua tại vườn. Ai đang hưởng lợi từ sự đứt gãy này?

Chị Phạm Thu Hiền, chủ một vựa rau tại Đà Lạt cho biết, chuỗi cung ứng nông sản hiện nay còn quá nhiều tầng nấc trung gian. Từ nông dân – thương lái – đầu mối – chợ sỉ – tiểu thương – siêu thị, mỗi khâu đều cộng thêm chi phí và lợi nhuận, nhất là dịp Tết, khi giá cước vận chuyển, tiền thuê nhân công rất cao. Khi thị trường biến động, người chịu thiệt đầu tiên là nông dân. Khi giá tăng, người mua cuối cùng lại gánh phần lớn chi phí.

Theo chị Hiền, một trong những nguyên nhân cốt lõi khiến giá cả nông sản Đà Lạt bấp bênh hiện nay là thiếu hệ thống dự báo và điều tiết sản xuất hiệu quả. Nông dân chủ yếu sản xuất theo kinh nghiệm hoặc theo tín hiệu giá của vụ trước và đánh giá chủ quan về thị trường. Khi thấy một loại cây trồng có giá cao, nhiều hộ ồ ạt mở rộng diện tích. Đến khi thu hoạch đồng loạt, cung vượt cầu, giá lập tức lao dốc. Bên cạnh đó, thông tin thị trường còn rời rạc, thiếu minh bạch. Nông dân khó tiếp cận dữ liệu về nhu cầu tiêu thụ thực tế, sản lượng toàn vùng, hay kế hoạch thu mua của các hệ thống phân phối lớn. Việc liên kết theo mô hình hợp tác xã hoặc hợp đồng bao tiêu vẫn còn hạn chế, thiếu bền vững.

Chị cũng cho rằng, khâu logistics và bảo quản sau thu hoạch hiện nay vẫn là điểm rất yếu. Nhiều loại rau củ có thời gian bảo quản ngắn, nếu không tiêu thụ kịp trong vài ngày sẽ buộc phải bỏ đi. Điều này khiến nông dân luôn ở thế phải “bán gấp”, dễ bị ép giá. Một nguyên nhân không thể không nhắc tới đó là nhiều loại nông sản chủ lực của Đà Lạt đã mất giá trị cạnh tranh khi không ít tỉnh, thành người dân tự sản xuất, chủ động được nguồn rau phục vụ nhu cầu tại địa phương vào những thời điểm nhất định trong năm, nhất là vào dịp Tết. 

Cần giải pháp đồng bộ

Chị Nguyễn Thị Hương, một người đã sử dụng mạng xã hội nhiều năm qua để bán hàng nông sản Đà Lạt cho biết, nếu tận dụng tốt thế mạnh của mạng xã hội, các sàn thương mại điện tử, nông sản sẽ tiêu thụ rất hiệu quả. Sản phẩm được bán trực tiếp từ vườn tới người tiêu dùng mà không phải thông qua các khâu trung gian, đương nhiên giá cả cũng rẻ hơn cách phân phối truyền thống. Thông qua livestream, chị Hương nắm bắt chính xác nhu cầu của thị trường và người tiêu dùng, từ đó chủ động “bán những gì khách cần” thay vì “bán những gì mình có” như cách truyền thống của nhà vườn hiện nay.

Ông Đinh Văn Hải, Giám đốc một doanh nghiệp chuyên cung cấp các loại giống rau ở xã Đơn Dương cho biết, nghịch lý “được mùa rớt giá” không còn là câu chuyện mới nhưng việc tái diễn ngay trong dịp Tết là thời điểm sức mua cao, cho thấy những bất cập mang tính hệ thống. Để tháo gỡ, cần đồng bộ triển khai nhiều giải pháp, trong đó ưu tiên xây dựng hệ thống dự báo cung – cầu và chia sẻ dữ liệu minh bạch giữa cơ quan quản lý, doanh nghiệp phân phối và người sản xuất. Cần phát triển mạnh các mô hình liên kết chuỗi, hợp đồng bao tiêu dài hạn giữa nông dân, hợp tác xã và hệ thống bán lẻ; giảm tầng nấc trung gian; đẩy mạnh thương mại điện tử và các kênh bán hàng trực tiếp từ vùng trồng đến người tiêu dùng. Bên cạnh đó là đầu tư hạ tầng bảo quản, chế biến sâu, kéo dài thời gian lưu trữ, giảm áp lực bán tháo khi vào vụ thu hoạch rộ.

Theo ông Hải, về lâu dài, nông nghiệp Đà Lạt và Lâm Đồng cần chuyển từ tư duy “sản xuất những gì mình có” sang “sản xuất những gì thị trường cần”, dựa trên dữ liệu và hợp đồng cụ thể thay vì chạy theo phong trào như hiện nay.