Công khai để người dân chủ động kiểm tra
Đất đai gắn trực tiếp với tài sản, nơi ở, sinh kế và cuộc sống của người dân. Vì vậy, mỗi thông tin liên quan đến quy hoạch, thu hồi đất hay phương án bồi thường đều có tác động không nhỏ đến quyền và lợi ích của người sử dụng đất.
Từ ngày 1/9/2026, Luật Tiếp cận thông tin số 01/2026/QH16 chính thức có hiệu lực, thay thế Luật Tiếp cận thông tin năm 2016. Điểm đáng chú ý, luật mới mở rộng các nhóm thông tin trong lĩnh vực đất đai mà cơ quan, đơn vị có trách nhiệm công khai.
Theo đó, các thông tin phải được công khai gồm kế hoạch sử dụng đất; giá đất; thông tin thu hồi đất; phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư liên quan đến dự án, công trình trên địa bàn; kết quả điều tra, đánh giá đất đai; quyết định cưỡng chế thực hiện quyết định kiểm đếm bắt buộc và mốc giới sử dụng đất trong hành lang bảo vệ an toàn.
Thông tin được công khai bằng nhiều hình thức như: cổng thông tin điện tử, trang thông tin điện tử, cổng dữ liệu và các kênh chính thức của cơ quan, đơn vị; phương tiện thông tin đại chúng; công báo; niêm yết; tiếp công dân, họp báo, thông cáo báo chí và các hình thức thuận lợi khác.
Một điểm đáng chú ý là trường hợp pháp luật chuyên ngành chưa quy định thời điểm công khai, thông tin phải được công khai chậm nhất 5 ngày làm việc kể từ ngày tạo ra.
Với những người có đất nằm trong khu vực quy hoạch, dự án hoặc thuộc diện thu hồi, việc mở rộng thông tin phải công khai có ý nghĩa thiết thực. Người dân có thể chủ động theo dõi kế hoạch sử dụng đất, kiểm tra thông tin về giá đất, phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và giám sát quá trình thực hiện.
Thay vì chỉ tiếp nhận thông tin qua truyền miệng hoặc các nguồn không chính thức, người dân có thêm cơ sở để tìm kiếm, kiểm tra và đối chiếu thông tin từ các cơ quan có trách nhiệm công khai.
Minh bạch đi cùng tái thiết cuộc sống
Việc tăng cường công khai thông tin về đất đai cũng đặt trong bối cảnh chính sách đất đai đang hướng tới cách tiếp cận rộng hơn đối với người dân bị thu hồi đất.
Nghị quyết 21-NQ/TW năm 2026 định hướng chuyển từ tư duy bồi thường tài sản bị thu hồi sang tư duy tái thiết cuộc sống cho người dân, bảo đảm nơi ở, điều kiện sống và sinh kế sau di dời.
Theo chuyên gia kinh tế PGS.TS Đinh Trọng Thịnh, với nhiều gia đình, đất đai không đơn thuần là tài sản mà còn là nơi ở, tư liệu sản xuất, nguồn thu nhập và tài sản tích lũy. Vì vậy, câu chuyện bồi thường không chỉ dừng ở việc “bồi thường bao nhiêu”, mà quan điểm từ Nghị quyết 21-NQ/TW sẽ hướng đến việc người dân sẽ sống thế nào, làm gì và tạo dựng cuộc sống mới ra sao sau khi bị thu hồi đất.
Từ góc nhìn này, tái định cư cũng không chỉ là đưa người dân từ nơi ở cũ sang một nơi ở mới. Theo PGS.TS Đinh Trọng Thịnh, khu tái định cư cần bảo đảm hạ tầng, trường học, y tế, thương mại, không gian sinh hoạt cộng đồng và các dịch vụ thiết yếu. Quan trọng hơn là phải tạo điều kiện để người dân duy trì hoặc tìm kiếm nguồn thu nhập.
“Mỗi dự án cần có kế hoạch tái thiết cuộc sống ngay từ khi lập phương án thu hồi đất, xác định rõ người dân chuyển đến đâu, khi nào có nơi ở mới, hạ tầng đã hoàn thiện ra sao, sinh kế và việc làm được bảo đảm thế nào. Thông tin về quy hoạch, bồi thường, tái định cư và tiến độ cũng cần được công khai từ sớm, đi kèm đối thoại thực chất với người dân”, PGS.TS Đinh Trọng Thịnh nhìn nhận.
Như vậy, nếu Luật Tiếp cận thông tin số 01/2026/QH16 tạo thêm cơ sở để người dân biết, kiểm tra và giám sát, thì định hướng tại Nghị quyết 21-NQ/TW đặt trọng tâm vào việc bảo đảm cuộc sống cho người dân sau khi đất của họ bị thu hồi.
Khi thông tin về quy hoạch, thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ và tái định cư được công khai sớm, người dân có điều kiện chủ động hơn trong việc nắm bắt và theo dõi quá trình thực hiện. Cùng với đó, việc thu hồi đất không chỉ được nhìn ở góc độ xử lý tài sản, mà hướng tới bảo đảm nơi ở, sinh kế và cuộc sống của người dân sau di dời.
Nhiều lợi ích rõ ràng, tuy nhiên, Luật sư Trần Quang Khải (Đoàn Luật sư TP Hà Nội) lưu ý, người dân không nên hiểu rằng từ ngày 1/9/2026, toàn bộ dữ liệu đất đai sẽ lập tức được công khai và có thể tra cứu trên mạng.
Luật có hiệu lực từ ngày 1/9/2026 nhưng đối với thông tin được cơ quan nhà nước tạo ra hoặc nắm giữ trước ngày luật có hiệu lực, nếu trước đây chưa thuộc nhóm bắt buộc công khai mà nay mới phải công khai theo luật mới, cơ quan có thời hạn 6 tháng kể từ ngày luật có hiệu lực để thực hiện.
“Vì thế, ngày 1/9 không đồng nghĩa tất cả dữ liệu đất đai cũ lập tức được đưa đầy đủ lên mạng để tra cứu. Người dân cần phân biệt giữa thông tin phát sinh mới sau khi luật có hiệu lực, thông tin đã tồn tại nhưng vốn đã phải công khai theo pháp luật chuyên ngành, thông tin cũ nay mới thuộc diện công khai theo Luật Tiếp cận thông tin 2026. Việc công khai còn phải tuân thủ Luật Đất đai và các quy định chuyên ngành tương ứng”, Luật sư Trần Quang Khải phân tích.
