Quốc gia Do Thái phát triển vũ khí kỹ thuật số của thế kỷ XXI:

Mạng ảo chiến tranh thật

Hiện nay, chiến tranh ảo không phải là một khái niệm trừu tượng, mà là một thực tế cần được xem xét một cách cẩn thận. Theo giáo sư người Do Thái Zakhar Zelman viết trên tờ báo Nga Nezavisimaya Gazeta, các cuộc tấn công bất ngờ trên mạng có thể tiêu diệt không chỉ các mục tiêu quân sự mà cả các mục tiêu dân sự.

Mới đây, Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu đã phải công nhận rằng, quốc gia Do Thái của ông đang hàng ngày phải đối phó với các cuộc tấn công mạng. Và cần thấy rằng, số lượng những cuộc tấn công nhằm phá hủy hạ tầng cơ sở điện toán quy mô lớn đang không ngừng gia tăng.

Ở thời điểm hiện nay, các phần tử khủng bố mạng hoàn toàn có đủ khả năng phá sập hoạt động của các bệnh viện, gây nên tình trạng hỗn loạn trong các mạng lưới tài chính và giáo dục. Vì vậy, trong quân đội (IDF) và các cơ quan an ninh ở Israel , các đơn vị đặc biệt hiện đang hoạt động nhằm mục đích bảo vệ nhà nước chống lại các cuộc tấn công của hacker đủ các thể loại.

Từ các dự án quân sự tới các dự án phản gián

Quá trình nâng cấp công nghệ trong IDF đã được bắt đầu cách đây 10 năm. Tháng 3/2003, Bộ Quốc phòng Israel đã thành lập Cục Công nghệ  cao (CET) bao gồm lực lượng thông tin liên lạc quân sự và các đơn vị máy tính cũng như công nghệ quân sự.

Người chỉ huy đầu tiên CET, Thiếu tướng Udi Shani đã đặt ra trước thuộc cấp nhiệm vụ tích hợp công nghệ cao ngay trên chiến trường. Sau một thời gian ngắn, tất cả các loại vũ khí trong quân đội Israel đã được liên kết với các công nghệ mạng. Theo giới thiệu của chủ dự án này, “IDF như một mạng lưới”, yếu tố hợp đồng công nghệ đã trở thành cơ sở cho các hoạt động có hiệu quả trên chiến trường.

“IDF như một mạng lưới” - đó là dự án quân sự toàn cầu thống nhất tất cả các đơn vị lớn nhỏ trong quân đội Israel . Tuy nhiên, hầu hết các đơn vị đó cũng lại có những dự án riêng mang tính cơ sở của mình. Vì thế, tháng 7/2011, tổ hợp công nghiệp quân sự Israel Elbit Maarahot đã nhận được từ Bộ Quốc phòng Israel một hợp đồng trị giá 40 triệu USD để hoàn tất các công việc trong khuôn khổ dự án “TSAYAD” (Lục quân kỹ thuật số).

Dự án đó có tính đến tất cả các yếu tố trong chiến đấu của các bộ phận trong một đơn vị lục quân, chi tiết đến từng cá nhân người lính. Một chi tiết thú vị trong dự án này là việc phát triển máy tính đính vào chính quân phục của các quân nhân. Và mọi người lính đều được mang một quân phục computer như thế như bất cứ một  trang thiết bị phụ trợ bất ly thân nào khác trong chiến đấu.

Quá trình đổi mới công nghệ cao cũng không lảng tránh các cơ quan an ninh bí mật của Israel . Mới đây, Tổng cục An ninh Israel (Shin Bet) đã đưa vào hoạt động đơn vị 8200 có nhiệm vụ bảo vệ các cơ sở chiến lược của nhà nước Do Thái chống lại các cuộc tấn công mạng từ phía các tin tặc. Đơn vị này được rút ra từ chính Văn phòng an ninh thông tin (Raam) cũng nằm trong biên chế của Shin Bet.

Mạng ảo chiến tranh thật ảnh 1

Mặc dầu Raam đã rất thành công trong cuộc đối đầu với các tin tặc thù địch nhưng đơn vị này đã không hành động một cách có chọn lọc. Trong lúc thực hiện nhiệm vụ đẩy lùi tất cả các cuộc tấn công mạng, nó đã  không tách bạch ra những phần tử nguy hiểm nhất.

Tuy nhiên, các hacker thường hoạt động theo nguyên tắc đơn lẻ, mạnh ai nấy làm. Tất nhiên là không ai bác bỏ rằng ngay cả những “hacker rác”, tức là các tin tặc không chuyên nghiệp với các thư rác của chúng, cũng gây nên những tác hại đáng kể cho nhà nước Do Thái. Tuy nhiên, những tên khủng bố mạng chuyên nghiệp có mức độ nguy hiểm cao hơn nhiều.

Ông Ronen Bergman, phóng viên của tờ báo phổ biến nhất Israel Yediot Aharonot (Tin mới nhất), một thành viên của Raam với bí danh là Zvi, tiết lộ: “Các đòn đánh phủ đầu từ phía kẻ thù có thể bắt đầu từ những trận ném đá rồi tiếp tục trong các đợt tấn công mạng và kết thúc bằng các vụ khủng bố hoặc các vụ phóng tên lửa”.

Cũng cần phải lưu ý rằng, phần lớn các cuộc tấn công của tin tặc nhằm vào Israel đều xuất phát từ các quốc gia Arab và Iran . Tuy nhiên, những “hacker rác” thì không đủ trình độ để vượt qua hàng rào bảo vệ của các cơ sở chiến lược. Và Raam thừa sức để đối phó với loại tin tặc này.

Tuy nhiên, trong thời gian gần đây đã xuất hiện những nỗ lực nhằm tạo ra những chiến binh virus và phần mềm gián điệp “con ngựa thành Troy” rất tinh vi để  nhằm lọt vào phá hủy các mục tiêu chiến lược của Israel. Những dự án có hệ thống như thế hiện đang được Tehran triển khai rất tích cực. Và các điệp viên chuyên nghiệp Iran đang thực hiện những cuộc tấn công theo hướng đó.

Vì vậy đã nảy sinh nhu cầu cấp thiết về việc lập ra thêm một đơn vị song song với Raam nhưng có đủ tiềm lực mạnh mẽ hơn để chủ động chống lại những kẻ đột nhập chuyên nghiệp phá hoại các máy chủ của lực lượng vũ trang Israel . Và chính vì thế nên mới xuất hiện đơn vị 8200.

Jerusalem người ta hiểu rằng, việc tạo ra các vũ khí không gian mạng không phải là đặc quyền duy nhất của các quốc gia đang sở hữu công nghệ cao. Các hacker người Syria  từng thực hiện một số  đòn phản công trên mạng chí tử đối với hàng ngàn các hệ thống máy tính ở Arab Saudi và Qatar để trả đũa các cuộc tấn công từ tin tặc cực đoan theo giáo phái Sunni.

Trong tháng 9/2012, một nhóm tin tặc, tự xưng danh là “Quân đội điện tử Syria” (SEA), đứng về phía của Tổng thống Bashir Assad, đã tiến hành một số cuộc tấn công mạng nhằm vào kênh truyền hình liên Arab “Al Jazeera” chuyên phò trợ cho các phần tử nổi dậy theo dòng Sunni ở Syria . Sử dụng dịch vụ điện thoại di động chính thức của “Al-Jazeera”, SEA đã tung ra hàng loạt các bản tin giả làm nhiễu hoạt động của phương tiện truyền thông phổ biến nhất trong thế giới Arab này.

Cuộc tấn công mạng tháng hai

Ngay trong ngày đầu tiên của tháng 2 năm nay, các hacker của SEA đã tiến hành hàng loạt các đợt tấn công  nhằm vào 50 trang mạng ở Israel.  Những người Syria tuyên bố rằng, đó là “hành động trả thù” cho cuộc tấn công từ trên không dường như do máy bay quân sự Israel tiến hành nhằm vào một viện nghiên cứu quân sự gần Damascus .

Tuy nhiên, trong “hành động trả thù” đó có nhiều điều không rõ ràng. Thứ nhất, nhận trách nhiệm về cuộc tấn công vào viện nghiên cứu quân sự gần Damasscus lại là những phần tử nổi dậy người Syria, hiện đang cầm súng chống lại chế độ Alawite tại Damascus (Tổng thống Assad là người bộ tộc Alawite thiểu số). Thứ hai, SEA đã không tấn công vào các mục tiêu quân sự, mà lại nhằm vào các mục tiêu dân sự.

Vì vậy, bị phá hủy lại là các trang web của các cửa hàng đồ nội thất trực tuyến, nhà nghỉ, hội thảo, trang web cổng thông tin về chế độ ăn uống và dinh dưỡng, trang web cổng thông tin đào tạo quảng cáo trực tuyến cho thuốc thay thế, một trang web hiển thị thời gian ở các quốc gia khác nhau… Rõ ràng là, hiện nay SEA chưa đủ khả năng để gây ra thiệt hại nghiêm trọng đến các trang web của nhà nước hay quân đội Israel . Họ chưa có đủ phương tiện kỹ thuật cũng như các chuyên gia trình độ cao.

Thứ ba là không rõ những cuộc tấn công mạng như thế được thực hiện từ lãnh thổ quốc gia nào. Sẽ là sai lầm nếu cho rằng các tin tặc của SEA đã thực hiện các cuộc tấn công mạng chỉ từ lãnh thổ Syria . Một hacker được biết đến dưới cái tên Omar Habib chẳng hạn, người gốc Arab Saudi, đã thực hiện một cuộc tấn công mạng nhằm vào sàn chứng khoán của hãng hàng không lớn nhất Israel “El Al” lại từ Mexico.

Đối với nhóm tin tặc thân Iran dưới cái tên “Thanh kiếm Tư pháp”, từng đưa lọt loại virus modul máy tính nguy hiểm Shamoun vào hệ thống computer của hãng dầu mỏ lớn nhất Arab Saudi Aramco, thì cho tới nay vẫn chưa rõ là cuộc tấn công đó được tiến hành từ lãnh thổ quốc gia nào. Loại virus trên cũng mới được dùng để tấn công 30 ngàn máy tính tại Qatar .

Một điều rất đáng chú ý là, mới đây Bộ Quốc phòng Mỹ đã thông qua một kế hoạch mà theo đó, trong vài năm tới, biên chế của các đơn vị có nhiệm vụ bảo vệ các hệ thống chiến lược khỏi các cuộc đột nhập trên mạng, sẽ tăng lên gấp năm lần. Người Mỹ, trong lúc nâng cấp các đơn vị có liên quan, không chỉ nhằm mục đích bảo vệ các cơ sở của mình, mà còn để tấn công các lực lượng thù địch.

Các phương tiện truyền thông trên thế giới công bố nhiều bài viết nói về các nỗ lực phát triển công nghệ hạt nhân ở Tehran . Tuy nhiên, hầu như rất ít tin bài về việc chuẩn bị các đợt tấn công mạng bằng virus. Điều này cũng dễ hiểu vì rất dễ che giấu những hoạt động trong lĩnh vực đào tạo tin tặc. 

Các chỉ huy hiện tại của Shin Bet đã đặt ra mục tiêu, nâng cao hơn nữa việc xác định giữa các thanh niên khám tuyển nghĩa vụ vào IDF những “geeks” (những kẻ đam mê, theo nghĩa từ tiếng Anh “crackpot”,  được dùng để chỉ  người  nghiện máy tính) và yêu cầu họ vào làm việc trong ngành phản gián, đương nhiên, sau khi đã trải qua những khóa đào tạo chuyên môn phù hợp.

Người ta tin rằng, hiện nay cơ quan tình báo quân sự Israel (AMAN) có nhiều lợi thế hơn cơ quan tình báo MOSSAD trong việc tuyển chọn những tinh hoa trí tuệ về computer vào nhập đội ngũ của mình. MOSSAD như một cơ quan bí mật phải tuyển chọn nhân sự theo những nguyên tắc kín đáo hơn…

Trần Thanh Tịnh

Các tin khác

Sắc cờ thời xưa

Sắc cờ thời xưa

Chúng ta thường nghe kể rằng thời Nguyễn ở nước ta, vua treo cờ vàng, nhưng ít người biết rằng vua còn có nhiều sắc cờ khác nữa.

Doanh nghiệp bị phạt tù vì “nộp tô” cho khủng bố

Doanh nghiệp bị phạt tù vì “nộp tô” cho khủng bố

Tòa án Pháp ra phán quyết phạt tù lãnh đạo một tập đoàn đa quốc gia vì hành vi tài trợ khủng bố trong bối cảnh xung đột tại Syria giai đoạn 2013 - 2014. Động thái này không chỉ phơi bày mức độ gắn kết giữa hoạt động kinh doanh và các mạng lưới cực đoan, mà còn phát đi cảnh báo rõ rệt về ranh giới pháp lý mà doanh nghiệp không thể vượt qua khi hiện diện tại các khu vực chiến sự.

Trinh thám trên không trong thời đại mới

Trinh thám trên không trong thời đại mới

Trinh thám trên không đã và đang là một trong các nhân tố chủ đạo trong chiến tranh hiện đại. Sự xuất hiện dày đặc của nhiều mẫu máy bay không người lái (UAV) phục vụ công tác tình báo, theo dõi và do thám (ISR) trên chiến trường lại càng khẳng định vai trò của trinh thám trên không.

Mặt Trăng đang trở thành chiến trường quyền lực mới

Mặt Trăng đang trở thành chiến trường quyền lực mới

Sau hơn nửa thế kỷ, con người sắp in dấu chân trở lại Mặt Trăng. Tuy nhiên, “lục địa thứ 8” giờ đây đang chật chội hơn trước rất nhiều. Đấy không chỉ là cuộc đối đầu song phương giữa Mỹ và Liên Xô như thời Chiến tranh lạnh, mà đã trở thành một sân chơi đa cực với sự tham gia quyết liệt của nhiều quốc gia và cả những liên minh.

Khi AI vừa là mũi giáo vừa là tấm khiên?

Khi AI vừa là mũi giáo vừa là tấm khiên?

Trí tuệ nhân tạo (AI) đang dần thoát ly khỏi vai trò công cụ hỗ trợ để trở thành tác nhân cốt lõi làm thay đổi diện mạo an ninh mạng toàn cầu. Từ khả năng tìm kiếm lỗ hổng bảo mật với tốc độ ánh sáng của các mô hình ngôn ngữ lớn đến những "tác nhân AI" tự vận hành cuộc tấn công, trí tuệ nhân tạo đang mang đến những thách thức chưa từng có trong lĩnh vực này.

Kinh tế thế giới trước ngã rẽ khủng hoảng đa chiều?

Kinh tế thế giới trước ngã rẽ khủng hoảng đa chiều?

Diễn ra từ ngày 13 tới ngày 18/4, Hội nghị Mùa xuân do Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) và Ngân hàng Thế giới (WB) đồng tổ chức thu hút sự tham gia của hơn 190 bộ trưởng tài chính, thống đốc ngân hàng trung ương, cùng hàng nghìn đại diện các tổ chức quốc tế, học giả và doanh nghiệp. Những cuộc thảo luận của giới tài chính toàn cầu ở Washington lần này đã khép lại với những cảm giác ảm đạm, song hành với sự đồng thuận thay đổi rõ rệt trong nhận thức chung: Cộng đồng tài chính quốc tế đã và đang buộc phải chuyển sang chế độ quản lý khủng hoảng, trong khi guồng máy kinh tế thế giới đối mặt với sự rạn nứt cấu trúc sâu sắc, thay vì chỉ là một đợt suy thoái mang tính chu kỳ.

Quân đội Đức và tham vọng làm chủ “chiến trường thủy tinh”

Quân đội Đức và tham vọng làm chủ “chiến trường thủy tinh”

Quân đội Đức đang đẩy nhanh lộ trình tích hợp trí tuệ nhân tạo (AI) và hạ tầng vệ tinh quy mô lớn nhằm biến chiến trường trở nên "trong suốt như thủy tinh". Với tư duy lấy dữ liệu làm trung tâm, họ kỳ vọng sẽ rút ngắn chu kỳ ra quyết định từ nhiều ngày xuống còn vài phút, tạo ra lợi thế áp đảo trước các đối thủ tiềm tàng thông qua khả năng quan sát vượt trội và phản ứng tốc độ cao.

Chuyện “trong nguy có cơ” tại eo biển Hormuz

Chuyện “trong nguy có cơ” tại eo biển Hormuz

Eo biển Hormuz, "yết hầu năng lượng" của thế giới, là nơi chứng kiến khoảng 20 triệu thùng dầu, tương đương 15 - 20% nguồn cung toàn cầu, được trung chuyển mỗi ngày. Kể từ cuối tháng 2/2026, khi xung đột giữa Mỹ, Israel và Iran bùng phát, trật tự quen thuộc nhanh chóng bị phá vỡ. Số lượng tàu qua lại eo biển giảm mạnh, từ khoảng 135 chuyến/ngày xuống chỉ còn trung bình khoảng 6 chuyến/ngày trong tháng 3/2026, thậm chí có thể còn thấp hơn. Thị trường năng lượng chịu một cú sốc nguồn cung rõ rệt, giá dầu Brent tăng mạnh, có thời điểm vượt mốc 100 USD/thùng và kéo theo áp lực lạm phát lan rộng.

Giải mã những vũ khí lần đầu thực chiến trong xung đột tại Iran

Giải mã những vũ khí lần đầu thực chiến trong xung đột tại Iran

Từ hệ thống đánh chặn bằng tia laser Iron Beam, tên lửa PrSM, phi đội drone tự hành Lucas cho tới tên lửa siêu vượt âm Fattah-2, cuộc xung đột tại Iran đã trở thành nơi trình làng hàng loạt vũ khí thế hệ mới. Các khí tài này tham gia rất hiệu quả vào các kịch bản tác chiến cường độ cao, tạo ra những khác biệt rõ rệt trên chiến trường.

Trái đất “cựa mình”, AI sẽ lên tiếng

Trái đất “cựa mình”, AI sẽ lên tiếng

Những vết nứt nhỏ trên bậc thềm, những thân cây nghiêng bất thường hay lớp tuyết lặng lẽ tích tụ trên sườn núi - tất cả từng là dấu hiệu khó nhận biết của thảm họa. Nhưng giờ đây, khi Trái Đất chuyển động, trí tuệ nhân tạo đang giúp con người nhìn thấy những điều tưởng như vô hình, mở ra cơ hội cứu sống hàng nghìn sinh mạng mỗi năm.

Tiền lệ pháp lý định hình lại kỷ nguyên mạng xã hội

Tiền lệ pháp lý định hình lại kỷ nguyên mạng xã hội

Một phán quyết mang tính bước ngoặt tại Mỹ đã lần đầu tiên buộc hai ông lớn ngành công nghệ là Meta và Google phải chịu trách nhiệm không phải vì những gì người dùng đăng tải, mà vì chính cách các nền tảng này được thiết kế để cuốn người trẻ vào những vòng lặp vô tận của màn hình điện thoại. Được ví như "khoảnh khắc thuốc lá" của thế kỷ 21, phán quyết này mở ra làn sóng kiện tụng và siết chặt pháp lý để kiểm soát cách thức các nền tảng số được thiết kế và vận hành.

Khi cỗ máy tự quyết định, ai sẽ là người chịu trách nhiệm?

Khi cỗ máy tự quyết định, ai sẽ là người chịu trách nhiệm?

Vào năm 1942, khi thế giới còn đang chìm trong khói lửa của Chiến tranh thế giới thứ hai, nhà văn khoa học viễn tưởng Isaac Asimov đã thai nghén một ý tưởng đầy tính nhân văn: "Ba định luật Robot". Đó là bộ quy tắc được "cài đặt" trong bộ não của robot để đảm bảo chúng không làm hại con người. Hơn 80 năm sau, thế giới đã bước vào một kỷ nguyên mà những cỗ máy biết tự "suy nghĩ" và "hành động" không còn là nhân vật trong tiểu thuyết. Câu hỏi được đặt ra lúc này là liệu chúng ta có cần một bộ luật tương tự để bảo vệ chính chúng ta khỏi những cỗ máy?

Chiếc kính thiên lý

Chiếc kính thiên lý

Kính thiên lý (kính viễn vọng) được đưa vào Việt Nam sớm nhất qua các giáo sĩ phương Tây và thương nhân trong thời các chúa Nguyễn (thế kỷ XVII - XVIII). Sử sách cho biết, các chúa Nguyễn đã mua loại kính này để phục vụ quân đội và làm phần thưởng cho các tướng lĩnh.

Cuốn lịch và quyền lực của triều đình

Cuốn lịch và quyền lực của triều đình

Thời phong kiến, phạm vi quyền lực triều đình không chỉ được thể hiện qua việc sử dụng niên hiệu, tước phong, tên và cấp địa phương được ban cho, mà còn thể hiện trong việc áp dụng bộ lịch của triều đại ấy.

Đằng sau nghề thương thuyết ransomware

Đằng sau nghề thương thuyết ransomware

Mối họa từ phần mềm độc hại chuyên dùng để tống tiền (ransomware) ngày càng trở nên cấp bách. Công ty Nghiên cứu an ninh mạng Cybersecurity Ventures (Mỹ) thống kê được giá trị thiệt hại mà các doanh nghiệp, tổ chức trên toàn cầu phải chịu vì ransomware đã lên tới 57 tỷ USD trong năm 2025. Ransomware nở rộ cũng kéo ngành an ninh mạng phát triển theo, trong đó nổi bật là lĩnh vực thương thuyết. "Nghề" thương thuyết với tin tặc đang trở nên phổ biến hơn bao giờ hết, đồng thời đóng vai trò quan trọng trong mạng lưới an ninh mạng toàn cầu.

Làn sóng tội phạm mạng thứ năm: Khi AI trở thành “mạch máu” của thế giới ngầm

Làn sóng tội phạm mạng thứ năm: Khi AI trở thành “mạch máu” của thế giới ngầm

Trong vài năm gần đây, công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI) đã thúc đẩy một bước chuyển biến chưa từng có trong lịch sử tội phạm mạng: từ công cụ hỗ trợ đến cơ sở hạ tầng cốt lõi của các chiến dịch tấn công quy mô toàn cầu. Quá trình này không chỉ khiến các hệ thống an ninh đối mặt với mức độ tinh vi mới, mà còn đặt ra những thách thức chính sách, pháp luật và thực thi mà chưa một thời đại số nào từng chứng kiến.

Bùng nổ xung đột Pakistan - Afghanistan: Ngọn lửa mâu thuẫn chưa tắt hai bên đường Durand

Bùng nổ xung đột Pakistan - Afghanistan: Ngọn lửa mâu thuẫn chưa tắt hai bên đường Durand

Những cuộc bắn phá ác liệt dọc biên giới Pakistan - Afghanistan những ngày gần đây không phải là một biến cố bất ngờ, mà là sự bùng phát mới của một mâu thuẫn kéo dài hơn một thế kỷ. Từ đường Durand lịch sử, vấn đề sắc tộc Pashtun bị chia cắt, cho tới sự trỗi dậy của các nhóm vũ trang xuyên biên giới sau khi Taliban trở lại nắm quyền năm 2021, nhiều lớp xung đột chồng chéo lên nhau, biến khu vực thành một trong những điểm nóng nguy hiểm nhất của Nam Á.

Tuyển bổ quan lại thực thi pháp luật thời xưa

Tuyển bổ quan lại thực thi pháp luật thời xưa

Ngay từ đầu triều Hậu Lê, Vua Lê Thái Tông đã nói với quần thần rằng: "Phép trị nước lấy hình pháp gọn nhẹ làm gốc. Các quan xét xử phải giữ phép công bằng, không được nhận đút lót mà làm sai, để có người bị oan uổng. Các vụ kiện lớn thì mới cho tâu thẳng lên".

Cơn sốt AI và cuộc thanh lọc cần thiết

Cơn sốt AI và cuộc thanh lọc cần thiết

Sau hơn 3 năm hưng phấn tột độ kể từ cơn địa chấn ChatGPT thu hút sự chú ý của các nhà đầu tư khắp thế giới, cơn sốt trí tuệ nhân tạo (AI) đã bắt đầu lắng xuống. Với một cái nhìn thực tế hơn, giới chuyên môn đã đặt ra một câu hỏi mới: Liệu cơn sốt AI có phải là một bong bóng sắp nổ, hay đây thực sự là nền tảng cho một kỷ nguyên tăng trưởng mới?

Phục dựng di tích điện Kính Thiên?

Phục dựng di tích điện Kính Thiên?

Cuối tháng 12/2025, Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long - Hà Nội phối hợp với Viện Khảo cổ học công bố kết quả sơ bộ khai quật khảo cổ khu vực nền điện Kính Thiên năm 2025. Kết quả này cho thấy nhiều thông tin giá trị, bổ khuyết cho nhiều kiến giải trước đây. Nhưng câu hỏi đặt ra là chúng ta đã thực sự đủ cơ sở tư liệu khoa học để góp phần nghiên cứu phục dựng di tích điện Kính Thiên? Câu chuyện này sẽ cần thời gian dài mới có thể trả lời một cách thỏa đáng.