Lễ hội đầu năm: Tính thương mại đang lấn át

Cùng với sự phát triển kinh tế, số người đến các lễ hội ngày càng đông. Không thể phủ nhận ý nghĩa tích cực của lễ hội trong việc làm phong phú đời sống tinh thần của cộng đồng và góp phần bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống. Song, cũng phải thẳng thắn nhìn nhận rằng, đã và đang có không ít lễ hội bị thương mại hóa, làm vẩn đục môi trường văn hóa truyền thống này.

Khi lễ hội bị "bao thầu"

Mỗi lễ hội đều hướng tới sự linh thiêng, răn dạy về đạo đức, bởi thế, ai đến tham gia, cũng mong muốn được đắm mình vào không gian văn hóa, để tiếp nhận những rung động lan tỏa từ đó. Thế nhưng, hiện nay, việc tổ chức lễ hội ở nhiều địa phương chỉ thiên về thu lợi, chứ không quan tâm đến yếu tố văn hóa truyền thống.

Tính thương mại lấn át cùng với việc bao thầu lễ hội xuất hiện, đã khiến nhiều lễ hội trở nên bát nháo, lộn xộn, nhất là việc lạm dụng tâm linh để kiếm tiền. Kinh tế khó khăn, nhưng một số địa phương tổ chức lễ hội bằng ngân sách nhà nước vẫn cố gắng tổ chức thật lớn, để tranh thủ kinh phí Nhà nước và các tổ chức tài trợ, nhưng lễ hội lại thiếu hiệu quả, đã gây lãng phí lớn.

Nhiều lễ hội tổ chức thiếu căn cứ khoa học, bị trùng lặp. Không ít nơi lạm dụng sự tôn trọng tín ngưỡng của người đi dự hội để bày đặt thêm nhiều yếu tố phức tạp, làm biến tướng ý nghĩa của lễ hội.

Thực trạng đang phổ biến ở các lễ hội là việc nhận thức sai lệch về mục đích tổ chức lễ hội, coi lễ hội và di tích là nguồn lợi của địa phương, dẫn đến việc lập ban thờ, hòm công đức tùy tiện tại các di tích, làm mất vẻ tôn nghiêm cần có.

Năm trước, nhiều người từng lên tiếng khi thấy có hòm công đức ở khu di tích Côn Sơn - Kiếp Bạc được đặt la liệt, cái nằm dưới chân tượng, cái đặt ở hành lang, hậu điện và cả khu mộ tháp v.v... chỉ là một ví dụ.

Tình trạng quá nhiều hòm công đức phổ biến ở hầu khắp các di tích, lễ hội, như một sự "tận thu", làm ảnh hưởng đến không gian văn hóa tâm linh cũng như giá trị tốt đẹp của lễ hội, khiến dư luận bức xúc đến nỗi, trong một kỳ họp Quốc hội mới đây, Bộ trưởng Bộ VH-TT&DL đã phải đăng đàn trả lời về vấn đề này.

Ngay lập tức, Bộ VH-TT&DL cũng đã có văn bản chấn chỉnh với yêu cầu mỗi đền, chùa chỉ có một hòm công đức. Song, văn bản là một chuyện, còn việc thực hiện ở các đền, chùa lại là... chuyện khác!

Nhiều lễ hội thu được hàng chục tỉ đồng từ tiền công đức mỗi mùa hội, nhưng hầu như nguồn thu chi này không kiểm soát được, khi mỗi nơi áp dụng một cách quản lý khác nhau: nơi thì do Ban quản lý di tích, nơi thì thuộc Sở VH-TT&DL, nhiều nơi lại do thủ nhang, thủ đền quản lý. Đây chính là nguyên nhân "đẻ" ra các hình thức biến tướng nhằm thu tiền của khách hành hương.

Cũng vì coi lễ hội, di tích là "của riêng", dù đó là Di tích Quốc gia, những người quản lý tự cho mình quyền sửa sang di tích, rồi mua sắm đồ thờ tự, xây dựng trái phép, làm biến dạng di tích, như đền Bà Chúa Kho, chùa Tiêu (Bắc Ninh), đền Trần, lăng mẫu Chúa Liễu Hạnh (Nam Định) v.v... khiến dư luận lo ngại về tính nguyên trạng của di tích.

Hơn thế, ở nhiều nơi, lợi nhuận từ hoạt động kinh doanh lễ hội thuộc về cá nhân, chứ không phục vụ cho di tích và sự phát triển của lễ hội. Tiếng là đi hành lễ, du xuân, nhưng việc ứng xử thiếu văn hóa diễn ra khắp các lễ hội, như chen lấn, xô đẩy để hành lễ, rồi thả tiền vào hậu cung, gài tiền lẻ vào gốc cây, tay tượng v.v...

Có không ít người đi lễ hội với mục đích hướng đến mê tín dị đoan nhiều hơn là du xuân, nên hiện tượng "mâm cao cỗ đầy" với đủ loại tiền đặt lễ, kể cả tiền có mệnh giá cao, không hề hiếm. Quan niệm, càng "hóa" đồ mã nhiều cho người âm thì càng được nhiều lộc, dẫn đến hiện tượng đốt quá nhiều đồ mã ở các lễ hội, vừa ảnh hưởng môi trường, vừa lãng phí.

Điều này có nên chăng, khi còn rất nhiều em bé thất học, không có sách vở đến trường? Cũng với mục đích "mua thần bán thánh", nhiều cơ quan nhà nước đã sử dụng xe công, thậm chí là quỹ công, cho việc lễ bái. Lễ hội cũng được coi như mảnh đất màu mỡ của các trò mê tín dị đoan với các hình thức bói toán, xóc thẻ như ở đền Bà Chúa Kho, Bia Bà và chùa Hương v.v... với đủ dạng: xem ngày tháng năm sinh, xem tướng tay, nhận dạng nhân tướng học v.v...

Tình trạng đỏ đen, cờ bạc biến tướng từ các trò chơi dân gian như chọi gà, đua thuyền, cờ tướng để cá độ, ăn tiền, dường như song hành với các lễ hội hiện nay, nhất là những lễ hội lớn như đền Trần, chùa Hương, chợ Viềng, hội Lim v.v... đã  biến những ngày hội vui đậm chất văn hóa truyền thống thành nơi ăn thua.

Ở nhiều lễ hội, người hành khất "nhiều như đất", mà chỉ nhìn qua đã thấy đây chỉ là việc lợi dụng lòng trắc ẩn của du khách, khi không ít thanh niên, đàn ông trai tráng hoàn toàn khỏe mạnh vẫn ôm những đứa bé lê lết giữa đường để ăn xin như ở hội Lim.

Còn ở đền Bà Chúa Kho, những ngày cuối năm này lại có tình trạng giả vờ tàn tật để xin tiền của khách. Những hình ảnh phản cảm này thực sự làm vẩn đục môi trường văn hóa của lễ hội, nhất là khi có không ít du khách nước ngoài đến đây thưởng ngoạn vẻ đẹp của lễ hội Việt Nam .

Thời gian gần đây, đã manh nha xuất hiện trở lại nạn "đền giả", "chùa giả" với việc treo biển giả tại suối Giải Oan, suối Tiên ở đất Phật chùa Hương. Chợ Viềng (Nam Định) nổi tiếng với nét đặc sắc là mua bán chủ yếu để cầu may, nên hàng bán thường là đồ cũ.

Thế nhưng, những năm gần đây, do có đông người đến chợ Viềng, nên người ta đã làm giả đồ thành cũ để bán, làm mất đi cái ý nghĩa vốn có của phiên chợ độc đáo này.--PageBreak--

Trường ca "chém đinh chặt sắt"

"Đến hẹn lại lên", tình trạng bắt chẹt, nâng giá dịch vụ cao ngất đối với khách hành hương đã phổ biến ở các lễ hội khiến dư luận kêu trời. Dù Bộ VH-TT&DL và các địa phương có lễ hội đã từng có nhiều cuộc họp bàn, song vẫn chưa có được phương cách hữu hiệu.

Cái tâm lý "mài dao cho sắc", coi lễ hội là thời cơ "gặt hái" đã khiến nhiều người bất chấp cả pháp lý lẫn đạo lý, bất chấp những ấn tượng xấu của du khách về sự thân thiện của người dân địa phương.

Người dự hội không thể không ăn, uống, nên giá thực phẩm ăn ngay, nước giải khát ở lễ hội đắt "như... cắt cổ!". Chùa Hương là một trong những lễ hội kéo dài nhất và thu hút hàng triệu du khách mỗi năm, và đây cũng là điểm "nổi tiếng" bởi các dịch vụ “chém đinh chặt sắt”, nhất là nếu không hỏi giá trước.

Trên đường lên động Hương Tích, chúng tôi từng chứng kiến một vụ cãi vã lớn, chỉ vì một du khách sau khi ăn một bát chè bột củ mài, đã bị chủ hàng "hét" tới 30.000 đồng. Còn chị Hà An ở Bạch Mai, Hà Nội, cũng phải móc túi trả 25.000 đồng cho một chai nước khoáng, thực ra là nước lọc đóng chai. Du khách từng truyền nhau câu "chùa Hương gọi thỏ bằng cầy" chỉ vì nhiều nhà hàng treo biển "thịt cầy" nhưng thực ra là thỏ, chè củ sắn được "gọi" là củ mài.

Mặc dù giá cả cao ngất ngưởng, nhưng không ai dám khẳng định về chất lượng an toàn vệ sinh thực phẩm, khi hầu hết các quán ăn, nhà hàng bán thực phẩm ăn ngay ở các lễ hội không đáp ứng các quy định của ngành y tế: không sử dụng găng tay, không có tủ kính, bất chấp làn bụi của bước chân hàng vạn du khách.

Hầu như 100% các điểm trông giữ xe tại các lễ hội, di tích trên địa bàn Hà Nội đều vi phạm Quyết định 149/QĐ-UB của UBND TP Hà Nội về việc thu phí trông giữ xe đạp, xe máy. Dù dư luận lên tiếng mạnh mẽ, nhưng có vẻ như chính quyền bất lực trước vấn nạn này khi mà quyết định đã bị vô hiệu, còn chính quyền thì không có biện pháp xử lý triệt để.

Không chỉ vi phạm về giá trông xe với mức thu cao gấp nhiều lần quy định, các điểm trông xe còn không có biển báo giá vé, không có giấy phép hoạt động và nhất là, hầu hết đều sử dụng vé không phải do ngành tài chính phát hành, như một sự thách thức pháp luật.

Nhiều điểm trông giữ xe ở đền Bà Kiệu, chùa Hà, chùa Hương, Bia Bà v.v... đều sử dụng vé tự tạo. Riêng Phủ Tây Hồ dùng vé do ngành tài chính phát hành, nhưng giá thu lại cao gấp nhiều lần giá ghi trên vé. Không riêng ở nội thành Hà Nội, tình trạng "chặt chém" du khách cũng diễn ra ở nhiều lễ hội, như chùa Hương, hội Lim v.v...

Nhiều người từng phải gửi xe ở khách sạn Công đoàn (Mỹ Đức) với giá 15.000đ/xe máy. Các điểm trông xe ở hội Lim cũng đồng loạt thu 10.000đ/xe máy, 20.000-30.000đ/ôtô. Ngay cả điểm trông giữ xe nằm trong khuôn viên của UBND huyện Tiên Du cũng thu với giá 10.000đ/xe máy! Mỗi ngày, có hàng ngàn lượt xe gửi, chỉ tính sơ sơ đã thấy chủ các điểm trông xe "hốt" bạc triệu từ việc "chặt chém" du khách.

Điều này chỉ ra sự buông lỏng của cả chính quyền lẫn các ngành hữu quan trong việc quản lý, bởi, với hàng ngàn thậm chí hàng vạn lượt xe mỗi ngày, Nhà nước đã thất thu số tiền thuế không nhỏ do không kiểm soát được.

Đến chùa Hương, du khách phải đi đò qua suối Yến và đây cũng là cơ hội để cho hơn 4.000 chủ đò hoạt động ở khu vực lễ hội "chém đẹp" du khách. Theo quy định, mỗi đò chỉ chở tối đa từ 5 đến 12 người, nhưng đò nào cũng nhồi nhét thêm hàng chục khách, tiềm ẩn nhiều nguy hiểm. Nhưng lấy lý do chở nhiều người nên "mất sức", nhiều chủ đò còn "xin" thêm mỗi khách vài chục ngàn ngoài tiền vé theo quy định.

Nửa đường đi trên suối, ai dám nói "không"? Do việc đáp ứng nhu cầu tiền lẻ cho nhân dân không được thực thi theo Văn bản số 1444/NHNN-PHKQ của Thống đốc Ngân hàng Nhà nước Việt Nam , nên việc khan hiếm tiền lẻ dường như tết nào cũng có. Và thế là, các lễ hội đươc dịp kinh doanh loại mặt "hàng" này với giá cắt cổ: 1 ăn 6 (10.000đ chẵn đổi lấy 6.000đ tiền lẻ), còn nếu tiền cũ thì 1 ăn 7 hoặc 8. Có năm, ngân hàng tuyên bố không có tiền lẻ đổi cho dân, nhưng đến bất cứ lễ hội nào, cũng có thể đổi tiền lẻ với số lượng không hạn chế, mà đều loại tiền còn nguyên niêm phong.

Những vấn nạn nêu trên không hề mới ở các lễ hội, nhưng vẫn cứ lặp lại năm này qua năm khác, gây nhức nhối xã hội và chắc chắn, sẽ còn tiếp diễn trong mùa lễ hội xuân Canh Dần. Các cơ quan chức năng đều biết quá rõ, nhưng vì sao vẫn không có lời giải hữu hiệu cho bài toán này? Nguyên nhân chính là do các nhà quản lý chuyên ngành thiếu trách nhiệm hay năng lực yếu kém.