Sinh nhật trong khu giam tử hình
Khi ấy, nhà báo Nguyễn Như Phong là Phó Tổng biên tập Báo An ninh Thế giới. Anh tổ chức hàng loạt phóng sự, mỗi loạt chừng 3-4 kỳ, loạt nọ gối loạt kia, chưa hết loạt này đã có góc "bao diêm" giới thiệu loạt khác. Cái “góc bao diêm” có mấy chục chữ mà áp lực ghê lắm, giống như nghìn lời hối thúc đối với phóng viên.
Nhà báo Đặng Huyền gặp một tử tù tại Trại giam Hỏa Lò.
Tôi được nhà báo Nguyễn Như Phong phân công viết một loạt bài về cuộc sống của tử tù trong khu giam riêng ở Trại tạm giam Hà Nội mà tên dân dã là “Hỏa Lò”. Tôi hiểu, ngay từ lúc bị giao việc, cho dù anh Phong không nói ra, là: sẽ phải làm sao sống được ở đó, ít nhất một vài ngày, thì mới có chuyện để mà viết ít nhất 3 kỳ.
Thủ tục để được vào "trỏng" khá phức tạp. May là vì uy tín của tờ báo và vì có anh Như Phong nên mọi thủ tục đều suôn sẻ. Riêng khâu cuối cùng là phải xin ý kiến của Thiếu tướng Nguyễn Đức Nhanh (lúc đó đang là Giám đốc Công an TP Hà Nội) thì hơi khó. Không phải vì anh Nhanh khó, mà vì phóng viên cần gấp. Bởi loạt bài của người trước sắp kết thúc, cái “bao diêm” giới thiệu thì đã sắp tung ra mà tôi vẫn chưa có chữ nào.
May, lại nhờ anh Như Phong, tôi biết, sáng chủ nhật, tầm 6 giờ, anh Nhanh tập thể dục trong phòng tập ở gần ngã tư Lê Duẩn – Khâm Thiên. Tôi đánh liều lên gặp, đưa công văn xin ý kiến. Nhưng cũng hơi ngại vì mình là phụ nữ, tinh mơ sáng đã lên phòng tập nam, thấy kỳ kỳ nên lại “cầu cứu” anh Như Phong.
Đúng 6 giờ kém 15 phút sáng chủ nhật, tôi quần áo chỉnh tề ra khỏi nhà. Tới nơi đã thấy anh Như Phong chờ ở sảnh. Hai anh em bấm thang máy lên phòng tập. Anh Nhanh thấy tôi bỗng dưng thò mặt vào phòng tập đường đột quá nên có vẻ… bẽn lẽn. Đọc công văn ngay trong phòng tập, chả nói thêm câu gì, anh ấy viết "đồng ý" rồi ký.
Sáng hôm sau, tôi lọ mọ vào Hỏa Lò từ sớm. Trại hẹn tôi một tuần sau quay lại, với lời giải thích: "Để chúng tôi còn hỏi ý kiến họ (tức tử tù). Nếu họ đồng ý nói chuyện với chị thì trại sẽ tạo mọi điều kiện. Còn nếu họ từ chối thì thôi". Tôi nhìn lịch, hôm đó là ngày sinh nhật của tôi.
Đúng hẹn, sáng ấy anh Như Phong lái xe chở tôi và phóng viên ảnh Trang Dũng (hiện là Phó Trưởng Ban Điện tử, Báo Công an nhân dân) vào Hỏa Lò, và vậy là lần đầu tiên trong đời, tôi đã đón sinh nhật ở... trong khu giam tử hình. Bạn bè gọi điện chúc mừng, nhắn tin tíu tít. Trả lời ai, tôi cũng nói dối là... đi công tác xa Hà Nội. Cũng sau này tôi mới biết chúng tôi là những phóng viên hiếm hoi có cơ hội được “ở” và trò chuyện với tử tù trong khu giam đặc biệt này.
Hà Nội, tiết tháng 3 đã không còn lạnh. Ngoài đường, xống áo đã phong phanh. Nhưng khi bắt đầu bước chân vào khu biệt giam thì bỗng nhiên, một cảm giác ớn lạnh từ đâu xộc tới. Trong các buồng giam tử tù sau nhiều lần cửa, tôi vào, ngồi lên bệ xi măng và co ro trong chiếc áo vest đen mà lúc đi chỉ cốt mặc để cho giống với thẩm phán hơn là nhà báo. Sau này về, tôi viết: "Bốn cuộc trò chuyện trong loạt bài dưới đây được PV ANTG thực hiện ngay trong khu giam tử hình, giữa bốn bề là song sắt, lạnh lẽo và u buồn. Cuối tháng 3, hoa gạo trên đường ngoài cổng trại đã nở đỏ rực, còn ở trong này, dường như mùa đông vẫn chưa qua".
Nhà báo Đặng Huyền (bìa phải) cùng đồng nghiệp thăm hỏi, trao quà tặng người dân Cao Bằng trong chương trình “Tết vì người nghèo” của Báo CAND.
Tất cả những tử tù hôm đó tôi gặp đều là những người "quen". Quen không phải là bạn bè hay dây mơ rễ má gì, mà quen là do tôi đã từng gặp họ ở phiên tòa sơ thẩm hoặc gặp ở số 7 Thiền Quang lúc họ bị bắt giam. Đ cũng vậy. Khi Đ bị bắt, một điều tra viên đã gọi điện báo tin cho tôi. Anh bảo, Đ nghiện ma túy, cậu ấy giết người, cướp tài sản một cách cực kỳ dã man cũng là vì ma túy. Nhưng cậu ấy là một đứa con hiếu thảo và là một người cha tốt của hai đứa con gái, lúc ấy vẫn còn chưa trưởng thành. Cha Đ bị liệt, sáng nào Đ cũng cõng cha từ tầng 3 xuống tầng 1, dìu cha tập đi rồi lại cõng cha lên. Xong xuôi rồi mới đi chích. Hai đứa con gái Đ, mẹ bỏ đi từ lúc còn tấm bé, Đ vừa làm cha lại vừa làm mẹ, chăm sóc con kỹ càng.
Khi Đ bị bắt cũng là lúc chỉ còn hai hôm nữa là khai giảng, một điều tra viên ở số 7 Thiền Quang đã cho con gái lớn của Đ 500.000 đồng để cháu thêm vào mua sắm đồ dùng học tập cho năm học mới.
Sau này trong cuộc trò chuyện với tôi ở khu giam tử hình, Đ cứ nhắc mãi chuyện đó với tất cả sự hàm ơn. Người cán bộ điều tra đó, sau này đã được phong hàm Tướng và trở thành chỉ huy của một đơn vị quan trọng khác.
Như một sự tình cờ của số phận, ngày Đ gặp tôi cũng chính là ngày cưới của đứa con gái lớn. Đ ngồi với tôi, trong một căn phòng nhỏ cách khu giam chỉ một hành lang hẹp và khóc như mưa khi nói về hai đứa con, những đứa trẻ mà số phận dường như đã ràng buộc chúng vào những đớn đau của cuộc đời Đ.
Khoảng cách giữa tôi và Đ rất gần, chỉ cách một cái bàn nhỏ. Anh ta dù đang bị tạm giam, vẫn thoáng ngần ngại khi tôi là phụ nữ mà mở nước Lavie cho Đ uống, châm thuốc cho Đ hút. Đ kể chuyện đời mình. Kể chuyện về cuộc sống trong khu biệt giam. Nhưng nhiều nhất vẫn là về những đứa con.
Đ bảo hôm nay trước khi ra nói chuyện với chị, tôi cũng thì thầm nói với hai con tôi trong bức ảnh mà tôi đang đặt ở phòng giam là các con ơi, giờ bố ra ngoài nói chuyện với nhà báo nhé! Và, Đ khóc. Tôi cũng khóc.
Sau này, khi bài viết lên khuôn, chị Lan Như, người đọc bản bông cuối của tòa soạn, cũng nước mắt giàn giụa khi đọc những dòng cuối cùng của bài viết: "Rất nhiều nước mắt đã rơi trong cuộc trò chuyện này. Cửa buồng giam tử tù ở ngay phía sau lưng nơi Đ ngồi trò chuyện cùng tôi. Đ trở về phía đó và bảo rằng, ranh giới giữa sự sống và cái chết đối với những tử tù như Đ rất gần, chỉ là một buổi sáng thôi khi lệnh thi hành án được bắt đầu. Vì thế mà bây giờ, sám hối đã là quá muộn nhưng rất cần để được ra đi thanh thản".
Cùng với Đ, tôi còn gặp thêm 3 tử tù nữa. Những câu chuyện đời, buồn nhiều hơn vui, nuối tiếc, ân hận, dằn vặt nhiều hơn là trông mong, hy vọng.
Một ngày sống trọn vẹn ở nơi cuộc sống khác.
Một ngày sinh nhật trọn vẹn ở nơi mà bốn bề, bên phải, bên trái, đằng trước, đằng sau, chỗ nào cũng là song sắt.
Sau này, theo lời nhờ của Đ, tôi đã mấy lần định qua nhà cậu ấy, để chuyển giúp cậu ấy một lời nhắn cho mẹ và các con cậu ấy rằng cậu ấy vẫn khỏe. Nhưng rồi, đắn đo mãi, tôi lại thôi, cho dù nhà cậu ấy chỉ cách cơ quan tôi chừng 10 phút chạy xe máy. Tôi không muốn một lần nữa thấy nước mắt rơi trên gương mặt mà tôi chắc là rất buồn của mẹ cậu ấy, của hai đứa con gái mà cậu ấy đã yêu thương hết lòng.
Đ giờ đã về với đất. Cuộc thi hành án diễn ra sau cuộc trò chuyện đó nhiều tháng. Hôm nghe tin, tôi chỉ còn biết cầu chúc cho linh hồn cậu ấy ra đi được thanh thản. Những đoạn video quay toàn cảnh cuộc trò chuyện của tôi và Đ trong khu giam tử hình cũng mãi nằm lại, ở yên trong bộ nhớ máy tính của phóng viên Trang Dũng. Và, tôi tin rằng, một người biết sám hối như Đ, sẽ thanh thản mà thôi…
Riêng T và Th, hai trong số 4 tử tù mà tôi gặp hôm ấy, sau này đã được Chủ tịch nước ân giảm xuống chung thân. Hôm họ được “xuống xiềng”, từ Tòa soạn, nhận được tin, tôi mở máy tính, tìm lại file ảnh mà PV Trang Dũng đã chụp hai nữ tử tù này trong cuộc gặp với tôi.
Những bức hình cũ chỉ toàn nước mắt.
Nhưng nước mắt sám hối, tôi nghĩ cũng thật cần, cho một hy vọng hoàn lương, không xa ngái của họ.
Ở tận cùng nơi con đường đen tối…
Nhà báo Đặng Huyền, nhà báo Như Phong gặp tử tù N.Đ.N tại Trại giam Hỏa Lò.
Tôi là nhà báo đầu tiên được Công an TP Hà Nội cho phép phỏng vấn N.Đ.N, thủ phạm của vụ án giết bạn gái rồi phi tang xác gây rúng động dư luận hồi ấy, khi N.Đ.N đang tạm giam tại Trại tạm giam Hà Nội chờ xét xử. Sau này tôi còn gặp N.Đ.N nhiều lần nữa trong các phiên toà sơ thẩm và phúc thẩm.
N, đối diện tôi, trong tất cả những lần ấy, đều ở khoảng cách rất gần, có những cuộc trò chuyện khá thoải mái, có những cuộc trò chuyện đong đầy nước mắt của N mà tôi tin, đó là những giọt nước mắt sám hối, dù đã quá muộn mằn.
Nhưng, lần nào, cảm giác lạnh người vẫn xộc đến trong tôi. Nhất là khi tôi nhìn vào đôi bàn tay N. Đôi bàn tay trắng trẻo lắm, thư sinh lắm, mà sao có thể ra tay giết người một cách tàn độc đến vậy. Nhìn đôi bàn tay ấy, tôi luôn luôn bị ám ảnh bởi gương mặt trong sáng của L, cô gái bị hại của vụ án trong di ảnh và gương mặt cứ sau mỗi diễn tiến của vụ án là lại trở nên hốc hác hơn của cha L.
Dự cảm về cái chết đến với N ngay từ sau khi gây án. Trong cuộc trò chuyện cùng tôi, 4 tuần sau khi gây án tại Trại tạm giam Hà Nội, trong nước mắt chứa chan, N nói: "Em đã làm đơn xin được lĩnh án tử hình rồi. Tội ác của em gây ra là quá lớn, không một ai kể cả bản thân em, em cũng không thể tha thứ được cho mình".
Nhà báo Đặng Huyền (ở giữa) cùng các đồng nghiệp trong một chuyến công tác vùng cao.
Tôi, khoảnh khắc ấy, dù cái lạnh chạy dọc sống lưng nhưng tôi tin vào những giọt nước mắt lăn dài, lấp lóa sau cặp kính cận trên gương mặt nom khôi ngô kia...
Sau gần 4 năm kể từ khi gây án, 17 giờ 20 phút ngày 22/7/2014, tại Trại tạm giam Công an TP Hà Nội, N đã phải đi trả án, bằng hình thức tiêm thuốc độc, một hình thức thi hành án tử hình mới được áp dụng thay cho hình thức xử bắn trước kia.
Sáng hôm sau, theo nguyện vọng, gia đình N được đến làm thủ tục nhận lại xác con. Ở tận cùng con đường đen tối mà N đã sai lầm lựa chọn, lại vẫn là người mẹ – người đã mang nặng đẻ đau và nuôi N khôn lớn – đón N, khi ấy chỉ còn là thi thể.
Trái tim của người mẹ, tôi nghĩ, đau đớn không chỉ trong khoảnh khắc ấy. Nhưng có lẽ, trong những tổn thương lâu dài và sâu sắc, bà sẽ tha thứ cho đứa con tội lỗi khi biết rằng, những sám hối cuối cùng, cho dù có muộn màng với N nhưng sẽ là bài học có ích cho những ai còn muốn lao vào con đường phạm tội...
Theo nhiều nghiên cứu về lịch sử báo chí thế giới, tội phạm là một trong những chủ đề lâu đời nhất của báo chí, tồn tại ngay từ thuở báo chí ra đời. Thông tin về tội phạm là một dạng thông tin đặc biệt hấp dẫn với công chúng, bởi tội ác luôn chứa đựng những bí ẩn và kẻ phạm tội cũng như những hành vi của chúng luôn chạm đến những cảm xúc sâu thẳm nhất của con người, khiến họ bị xáo động, căm phẫn, kinh tởm, sợ hãi, tò mò, đôi khi là tất cả cảm giác này cùng lúc.
Nhưng cũng bởi vậy mà viết về tội phạm, người viết rất dễ bị sa đà vào mô tả tội ác một cách trần trụi để gia tăng tính hấp dẫn mà lơ là tính ích lợi của thông tin, người viết quên không tự vấn mình, rằng, câu chuyện tin tức ấy đem lại cho công chúng bài học gì?
27 năm làm báo trong lĩnh vực chuyên biệt – báo chí viết về tội phạm tại Chuyên đề An ninh Thế giới rồi sau này là Báo Công an nhân dân, những bài học làm báo có ích nhất, những cơ hội thực hành nghề nghiệp quý giá nhất, những cung bậc cảm xúc tận cùng nhất của tôi với báo chí cũng ở đây.
Tôi luôn thấy mình may mắn vì đã được tác nghiệp ở một Toà soạn tử tế, trung thành phụng sự công chúng bằng những định hướng về góc tiếp cận nhân văn, đề cao tính ích lợi của thông tin trước hàng loạt những vụ án mà bản thân nó đã chứa đựng các yếu tố giật gân câu khách kiểu "tiền, tình, tù, tội”.
Tiếp cận chủ đề tội phạm từ hành trình phá án của lực lượng điều tra với những cống hiến, hy sinh thầm lặng mà không phải công chúng nào cũng có cơ hội để biết; Tiếp cận chủ đề tội phạm từ thân phận của người phạm tội để lý giải nguyên nhân sâu xa của tội ác, tôi và các phóng viên đồng nghiệp Báo Công an nhân dân tự hào vì đã góp phần kiến tạo cách tiếp cận tử tế trong một lĩnh vực vốn dễ bị chi phối bởi giật gân và định kiến.
