Hội chứng... "theo"
Dường như có một sự "mặc định" rằng, khi các tin, bài đã được công bố tại một tờ báo in hoặc báo điện tử nào đó rồi, thì nghiễm nhiên nó đã thành... của chung của nhân loại.
Người viết bài đã có một thời gian dài theo dõi các báo mạng, các trang tin điện tử thì mới thấy hiện tượng này đang diễn ra một cách vô cùng... sôi nổi, hào hứng (!?) Một tin độc, một bài bình luận sắc sảo, một bài phỏng vấn ăn khách, loạt phóng sự hấp dẫn... vừa mới được post lên thì nhanh như chảo chớp, chỉ vài phút sau nó đã chễm chệ trên một tờ báo điện tử/trang tin khác. Và rất khiêm tốn, cuối bài viết đó sẽ được "vinh danh" bằng một cụm từ "Theo..." hết sức vô trách nhiệm, thiếu tôn trọng tác giả.
Những người làm báo chuyên nghiệp đều biết rằng, để "săn" được một tin độc, để viết được một bài bình luận hay hoặc có được một loạt phóng sự điều tra giá trị thì người viết thường phải bỏ rất nhiều tâm sức vào đó. Không loại trừ phải đổ cả mồ hôi, nước mắt thậm chí là cả máu. Ấy thế mà sau khi bị chôm sang báo điện tử/trang tin khác thì đến 90% là tên người viết sẽ bị biến mất.
Thường thì đằng sau chữ theo sẽ là tên viết tắt của các báo mà nếu không phải là người hoạt động trong lĩnh vực truyền thông thì không dễ để có thể luận ra. Ví dụ như "Theo ld" (Theo báo Lao Động); "Theo cand" (Theo báo Công an nhân dân"; "Theo TN" (Theo báo Thanh Niên)...
Các tạp chí cũng là nạn nhân thường xuyên của những “đạo chích” kiểu này. Đơn cử như trường hợp của Tạp chí Đẹp. Mặc dù ban quản trị website này đã có thông điệp rõ ràng là "Bản quyền thuộc về tạp chí Đẹp, phụ san của Báo Ảnh Việt Nam - TTXVN. Cấm sao chép dưới mọi hình thức nếu không có sự chấp thuận bằng văn bản" song chúng tôi vẫn thấy nhan nhản bài viết của tạp chí này bị các trang tin khác "xào nấu". Tỉ dụ như bài "10 điều nên tránh khi tân trang nhà" được trang Tintuconline lấy về, rồi trang DtNews lại lấy tiếp và đề nguồn là theo... tintuconline. Bài "10 kịch bản không mong muốn về "chuyện ấy" bị trang eva.vn “chôm”... Chung số phận là tạp chí Sành điệu hoặc báo Mốt & Cuộc sống...
Mà như thế vẫn còn là... tử tế chán, vì có khá nhiều trang tin điện tử còn không thèm ghi nguồn. Điển hình như bài viết "Hà Nội: Game Online "rút vào... bí mật"?! đăng trên Chuyên đề ANTG tháng 9/2010 sau khi được đăng lại trên trang báo điện tử Thể thao văn hóa được ghi nguồn là "Theo GameK". Lần giở lại trang GameK thì hoàn toàn... không ghi nguồn gốc. Nghiễm nhiên độc giả coi bài viết ấy là của các phóng viên/biên tập viên của GameK làm!?
Trang tin điện tử 24h còn có một cách làm... độc đáo hơn, đó là ghi nguồn theo kiểu lập lờ đánh lận con đen. Tỉ dụ như trang tin này copy lại loạt bài "Giang hồ "Trà Bắc": Đặc trưng hàng nóng và máu lạnh" đăng trên Chuyên đề Cảnh sát toàn cầu rồi cuối bài viết nào cũng có dòng chữ 24H.COM.VN sau đó mới mở ngoặc (Theo ANTG) đóng ngoặc. Có lẽ trang tin này muốn... ghi công của họ trong việc cắt, dán thông tin từ một tờ báo khác chăng? Đã thế, loạt bài viết trên được đăng trên tờ Cảnh sát toàn cầu, nhưng các biên tập viên của 24h lại ghi nguồn là của ANTG!?
Chưa hết, một lần chúng tôi đọc được một thông tin khá độc trên báo mạng A. Liếc xuống dưới thấy ghi nguồn là "Theo báo B". Mở báo B ra, tìm bài viết đó để truy nguồn thì lại thấy chềnh ềnh dòng chữ: “Theo báo C”... Cứ như vậy, sau hàng nửa ngày trời đuổi theo các báo thì cuối cùng, chúng tôi cũng... không còn biết thông tin ấy đích xác là từ nguồn nào cả.
Xào xáo, giật tít... vô tội vạ
Sau kiểu ghi nguồn theo kiểu "lập lờ đánh lận con đen", một số báo điện tử/trang tin còn có màn cắt gọt, sửa tít, sapo một cách vô tội vạ những bài viết sau khi đã “chôm” về.
Một số phóng viên của Chuyên đề ANTG Cuối tháng đã được một phen... choáng váng khi bài viết "Những ngôi sao bong bóng" của mình sau khi được trang 2sao (chuyên trang của báo điện tử VietNamNet) lấy về đã "giật" lại tít thành: Showbiz Việt: Khi những con mèo... không bắt chuột!
Cũng trên tờ Chuyên đề ANTG Cuối tháng, bài viết "Nhạc sĩ Trần Tiến và những âm bản của đời sống" của tác giả Bình Nguyên Trang tiếp tục được trang 2sao lôi về rồi phù phép thành: Nhạc sĩ Trần Tiến: "Tôi mê một cô, bị vợ và các con bắt được".
Cứ như thế, để phục vụ mục tiêu "câu hit", "tăng view" của mình, các trang tin điện tử thỏa sức cắt gọt, xào nấu lại thông tin từ các trang báo uy tín khác mà chả phải bỏ một tí mồ hôi công sức nào. Đã thế họ còn tìm mọi cách để đặt tít sao cho giật gân nhất; đôi khi còn làm sai lệch cả nội dung.
Bài viết "Kỹ nghệ đổi tình... lấy vai diễn" đăng trên Chuyên đề ANTG Cuối tháng sau khi bị trang tin 2sao đăng lại đã bị "xẻo" luôn mất sapo; nội dung trong bài cũng bị cắt xén vô tội vạ. Tác giả Dương Bình Nguyên đã phải bàng hoàng thốt lên: "Thế này thì còn gì là bài báo nữa" sau khi đọc lại bài viết của mình "vinh dự" được các báo mạng/trang tin điện tử đăng lại.
Một phóng viên khá nổi tiếng trong mảng báo chí viết về văn hóa, văn nghệ nước nhà đã có lần than thở rằng, sau khi anh phỏng vấn một ngôi sao ca nhạc, bài viết đăng lên rất sinh động, chỉn chu. Ấy thế mà mấy hôm sau, phóng viên này bị ca sĩ gọi điện... mắng té tát. Không hiểu đầu cua tai nheo thế nào, phóng viên cứ phải xin lỗi cô ca sĩ rối rít. Và cuối cùng điều tra ra, thì thấy bài viết của mình đã bị một trang mạng có khá nhiều độc giả chôm về, xào nấu biến dạng hoàn toàn so với bài viết ban đầu. Đã thế, trình độ của biên tập viên còn có hạn khiến nội dung, ý nghĩa của câu chữ bị sai lệch hoàn toàn. Bị mắng oan, mà phóng viên này cũng chả biết kêu ai.
Trong số rất nhiều trang tin điện tử hiện nay, chúng tôi chỉ thấy có duy nhất trang xã hội mạng, một trang cá nhân của anh Cao Mạnh Tuấn, hiện đang công tác tại Bộ phận Truyền thông, Trường Đại học Kinh tế - ĐHQGHN là có ghi nguồn rõ ràng.
Anh Cao Mạnh Tuấn cho biết, đúng là đang có thực trạng các trang web tin tức hiện nay copy vô tội vạ thông tin của các trang khác, thậm chí lấy nội dung của báo khác rồi xào xáo thành bài của mình. Điều này đang tạo ra một đội ngũ phóng viên văn phòng, lười thực tế, kém năng động, thiếu sáng tạo. Nó cũng khiến những web tin tức đó không có bản sắc riêng, không tìm được độc giả riêng và ngày càng thiếu hấp dẫn.
Bên cạnh đó sự thiếu chọn lọc tin bài (chủ yếu thấy bài hay, giật gân là lấy lại) cho thấy các web tin tức đang làm mất đi bản sắc của họ, mất đi tiêu chí đề ra của báo. Thậm chí việc lấy lại còn vô cùng cẩu thả, khiến đã xảy ra tình huống dở khóc dở cười. Đó là khi trang "gốc" viết sai chính tả, "ngọn" cũng vẫn y chang. "Gốc" viết sai thông tin, "ngọn" khỏi cần kiểm chứng bê sang y nguyên. Điển hình là trên trang bee.net (trang tin điện tử của báo Khoa học và đời sống) có một bài viết về việc sinh viên thủ dâm không chịu hiến "tinh binh" dẫn đến lãng phí... hàng trăm lít "tinh binh" mỗi ngày. Con số này rõ ràng không thể kiểm chứng, lại cực kỳ vô lý. Nhưng lên Google tìm kiếm, người ta có thể thấy nhan nhản những báo dẫn theo mà không chút e ngại. Đến khi cộng đồng mạng phản đối báo "gốc" khiến họ phải sửa lại thì các báo "ngọn" vẫn... makeno (mặc kệ nó)!
Trên thế giới, việc lấy lại thông tin không phải hiếm. Tuy nhiên, họ ghi rõ nguồn ngay từ trong bài viết chứ không chỉ đơn giản là dùng thủ thuật xóa thông tin "gốc" để rồi ghi lại mỗi tên tác giả hay tên báo một dòng nho nhỏ dưới cùng. Một cách khác, trước khi dẫn lại nguyên gốc trên báo mình, báo "ngọn" có những lời bình riêng hoặc bổ sung thông tin để độc giả được rõ hơn.
Để hạn chế tình trạng này, hiện một số báo, web tin tức tìm cách chống lại việc copy bằng cách cài những chữ ẩn bên trong nội dung khiến người copy phải loại nhiều chữ thừa trong bài; ghi tên báo vào ngay trong nội dung bài viết; bắt tay một số tờ báo cùng bản sắc để tạo thành liên minh chống lại nạn copy...
Tuy nhiên, anh Cao Mạnh Tuấn cho biết cách hữu hiệu nhất chính là việc ghi rõ thông tin ngay dưới tiêu đề bài viết rằng "Mọi sự lấy lại thông tin này đều phải ghi rõ nguồn". Đồng thời, cơ quan báo chí đó phải có người hỗ trợ về luật pháp để xử lý những trường hợp vi phạm. Nhưng điều cần làm có lẽ là chính bản thân tờ báo phải ý thức được bản sắc riêng và cũng không đi copy lại thông tin của người khác
