Trong đầu Mirjana Filipovic vẫn còn ám ảnh vụ nổ mìn giết chết người bạn trai và cắt đứt chân trái của chị trong chuyến đi câu cá cách đây gần chục năm. Vụ tai nạn xảy ra tại một cánh đồng được cho là bãi mìn do chiến tranh để lại. Hiện nay, những con ong mật sẽ thay thế con người để ngăn chặn những thảm kịch tương tự tiếp tục xảy ra.
Các nhà nghiên cứu Croatia đang cố gắng huấn luyện ong mật thực hiện nhiệm vụ nguy hiểm là dò tìm những quả mìn chưa nổ - đặc biệt với chất nổ TNT - trên khắp đất nước và phần còn lại của bán đảo Balkan.
Nikola Kezic, giáo sư Đại học Zagreb và là chuyên gia về hành vi loài ong mật, cùng với một nhóm nhà khoa học trẻ tuổi thực hiện nghiên cứu khá thực tiễn về ong mật - côn trùng có khứu giác hoàn hảo có thể nhanh chóng dò thấy mùi của chất nổ.
Kezic lãnh đạo một phần trong chương trình trị giá nhiều triệu euro, gọi là "Tiramisu", được Liên minh châu Âu (EU) tài trợ để dò tìm những quả mìn chưa nổ trên lục địa. Kezic cho biết: "Chúng ta có thể huấn luyện một con ong đánh hơi chất nổ, nhưng huấn luyện cho một đàn gồm hàng ngàn con ong là cả vấn đề".
Giới chức Croatia đánh giá từ khi nổ ra chiến tranh ở bán đảo Balkan năm 1991, có khoảng 2.500 người mất mạng vì mìn nổ. Trong cuộc chiến tranh kéo dài 4 năm, khoảng 90.000 quả mìn được chôn ở khắp nơi trên đất nước Croatia, phần lớn là được chôn ngẫu nhiên mà không hề có kế hoạch hay lập bản đồ vị trí chính xác của chúng.
Dijana Plestina, lãnh đạo cơ quan gỡ mìn của chính quyền Croatia, cho biết, những bãi mìn chưa được phát hiện đe dọa nghiêm trọng cuộc sống của người dân cùng các ngành như nông nghiệp và du lịch. Trong gần 2 thập niên sau khi chiến tranh chấm dứt, mìn nổ giết chết 316 người, bao gồm 66 người gỡ mìn. Pleatina nhấn mạnh: "Dĩ nhiên, điều đó không thể chấp nhận được. Nước chúng ta vẫn còn chưa có hòa bình khi mà vấn đề chưa được giải quyết rốt ráo". Năm 2004, Filipovic và bạn trai đi câu cá ở một con sông nằm giữa Croatia và Bosnia.
Chị Filipovic giờ đã 41 tuổi, kể: "Khi chúng tôi nắm tay nhau quay về thì bạn trai giẫm phải quả mìn. Một tiếng nổ khủng khiếp vang lên… Hàng ngàn mảnh kim loại bay tứ tung và hàng trăm mảnh ghim vào người tôi. Bạn trai tôi văng cách đó vài mét, còn tôi nằm trong vũng máu". Sau đó, Filipovic kiện chính quyền Croatia vì rõ ràng khu vực không có biển cảnh báo về bãi mìn. Sau vụ trúng mìn, Filipovic bị khiếm thị. Tuy nhiên, Tòa án Croatia hiện vẫn chưa quyết định khoản tiền bồi thường cho Filipovic.
Giáo sư Kezic cho biết, các nhà khoa học Mỹ đã từng nghiên cứu ong dò mìn, nhưng TNT - chất nổ được sử dụng phổ biến nhất trong chiến tranh Balkan - không nằm trong thí nghiệm của họ. Chuột và chó cũng được sử dụng để dò mìn trên thế giới, song sức nặng của chúng có thể gây nổ mìn. Thậm chí, sau khi những chuyên viên gỡ mìn đã hoàn thành công việc trong khu vực bãi mìn, một số quả mìn có thể vẫn bị sót lại và gây chết người bất cứ lúc nào.
Khi thí nghiệm với ong mật được chứng minh thành công, chúng sẽ được triển khai trong bãi mìn đã được dọn sạch và mọi chuyển động của chúng được theo dõi bằng các camera tầm nhiệt. Kezic cho biết: "Chúng tôi không khẳng định sẽ phát hiện mọi quả mìn trong bãi mìn, nhưng có thể kiểm tra xem bãi mìn đã thật sự được dọn sạch hay chưa. Trên thực tế, không có bãi mìn nào được dọn sạch cả và đó sẽ là nơi mà ong dò mìn làm việc"
