Nhà máy sắn “đói” nguyên liệu
Báo cáo của Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật tỉnh Thanh Hóa thể hiện, niên vụ 2021 – 2022, diện tích sắn nguyên liệu được các doanh nghiệp chế biến tinh bột sắn ký hợp đồng bao tiêu sản phẩm đạt 9.595ha (trên 70% diện tích).
Cụ thể, Nhà máy sắn Như Xuân 3.070ha; Nhà máy sắn Phúc Thịnh 3.525ha, Nhà máy Bá Thước 2.500ha; hộ kinh doanh Ngọc Sơn 500ha... Diện tích còn lại do nhân dân tự đầu tư sản xuất và bán nguyên liệu cho các đơn vị trên thị trường tự do. Thế nhưng, qua khảo sát, thực tế không hoàn toàn như vậy.
Tại Nhà máy chế biên tinh bột sắn của Công ty Cổ phần Sản xuất chế biến nông lâm sản và Vật tư nông nghiệp Phúc Thịnh (Nhà máy sắn Phúc Thịnh) có công suất hoạt động 800 - 900 tấn nguyên liệu/ngày. Vùng nguyên liệu hiện nay công ty đang thu mua khoảng trên 4 nghìn ha. Tuy nhiên trong đó, chỉ 1,5 nghìn ha đơn vị này đang “đầu tư cứng” để thu mua nguyên liệu và có hợp đồng với các chủ đại lý.
Ông Mai Xuân Chung, Giám đốc Nhà máy sắn Phúc Thịnh cho hay: Hiện, công ty chỉ dám ký hợp đồng bảo hiểm giá trên diện tích 1,5 nghìn ha. Diện tích sắn này được Công ty ký đầu tư phân bón, tiền cày máy, giống, kỹ thuật theo hình thức trả chậm và ký bảo hiểm giá. Có nghĩa khi giá thị trường thấp hơn giá ký hợp đồng, công ty vẫn thu mua theo giá hợp đồng.
Khi giá thị trường cao hơn giá ký hợp đồng, công ty sẽ thu mua theo giá thị trường. Diện tích sắn nguyên liệu còn lại công ty sẽ thỏa thuận với người dân, thuận mua, vừa bán, giữa các bên không có sự ràng buộc.
Thiếu nguyên liệu, Nhà máy sắn Phúc Thịnh phải đi thu mua các tỉnh ngoài để đảm bảo nguồn nguyên liệu chế biến nhưng nhiều thời điểm nhà máy chỉ chạy được 70% công suất. Hiện, công ty đang phát triển các nhóm hộ để đầu tư trả chậm, nhưng thực chất vẫn có tình trạng người dân bán ra ngoài khi giá thị trường tự do cao hơn và một số tư thương, đại lý thu mua với giá “chợ đen”. Vì vậy, hợp tác với người dân hiện nay cũng rất khó khăn, ông Chung cho biết thêm.
Điều này trùng khớp với những gì ghi nhận được tại các vùng trồng sắn trọng điểm của tỉnh Thanh Hóa như Như Xuân, Ngọc Lặc, Thường Xuân... Nhiều hộ dân cho biết, họ không cần hợp đồng với đại lý và nhà máy, ai thu mua với giá cao, "tiền tươi thóc thật" thì bán ngay.
Tình trạng trên diễn ra lâu nay nhưng chưa có giải pháp nào hữu hiệu để gắn kết chặt chẽ hay ràng buộc giữa vùng nguyên liệu, người dân trồng sắn và các nhà máy sắn. Mặc dù các nhà máy sắn đã bằng nhiều cách để đảm bảo nguồn nguyên liệu ổn định, nhưng với người dân trồng sắn ai trả giá cao hơn thì họ bán. Do vậy, nhiều nhà máy sắn phải tìm mua nguyên liệu từ các nguồn khác để ổn định sản xuất.
Người dân không còn mặn mà với cây sắn
So với nhiều cây trồng khác, những năm gần đây, giá sắn nguyên liệu khá cao, đảm bảo thu nhập cho người trồng sắn. Tuy nhiên, dịch bệnh đã khiến năng suất cây sắn liên tục giảm sụt, nhiều hộ trồng sắn muốn thay thế loại cây khác ít sâu bệnh, ổn định năng suất hơn.
Ông Lò Văn Xum tại thôn Nghịu, xã Xuân Hòa, huyện Như Xuân (Thanh Hóa) là hộ gia đình điển hình làm giàu từ cây sắn. Nhờ cây sắn, ông Xum đã xây được nhà lầu, nuôi dưỡng 3 đứa con ăn học đến nơi đến chốn. Đến nay, các con của ông đã có công ăn việc làm ổn định. Với 3ha sắn, năm nào ông cũng thu về trên 100 triệu đồng, trừ chi phí cũng còn dư được 50 - 60 triệu đồng. Ông Xum cho hay, cứ 2 - 3 vụ sắn thì luân canh sang cây mía. Một là để cải tạo đất, hai là để tiêu diệt nguồn bệnh.
Tuy vậy, những năm gần đây, năng suất sắn vẫn cứ tụt giảm không phanh, do dịch khảm lá sắn. “Ở đây, nếu giống không nhiễm khảm lá, thâm canh tốt thì năng suất sắn có thể đạt 30 tấn/ha. Được như thế thì người trồng sắn mới khấm khá được chứ cứ lẹt đẹt 17 - 18 tấn/ha thì lời lãi có đáng là bao”, ông Xum nói. Trước tình hình dịch bệnh khảm lá sắn, khiến năng suất liên tục giảm sụt, ông Xum đang chuyển hướng để tìm cây trồng khác thay thế.
Ông Lê Tiến Đạt, Phó phòng NN-PTNT huyện Như Xuân cũng thừa nhận, với năng suất bình quân trên địa bàn huyện hiện nay là 17,5 tấn/ha, người trồng sắn chưa phát huy tiềm năng, hiệu quả kinh tế từ cây sắn thấp hơn rất nhiều các loại cây trồng khác. Đây là tình trạng chung đang diễn ra trong trồng và mua bán nguyên liệu sắn tại tỉnh Thanh Hóa. Điều này dẫn đến nhiều rủi ro cho người trồng sắn và các doanh nghiệp chế biến tinh bột sắn tại địa phương này.
Theo ông Cao Văn Cường, Giám đốc Sở NN-PTNT Thanh Hóa, trong những năm tới, sắn vẫn là cây trồng chủ lực ở một số địa phương trên địa bàn tỉnh và ổn định ở mức 13,5 nghìn ha. Địa phương chưa có khuyến cáo người dân tăng hay giảm diện tích sắn nguyên liệu mà đang tìm hướng để giữ vùng nguyên liệu. Tuy nhiên, với hiệu quả kinh tế như hiện nay, cộng với sự cạnh tranh của các loại cây trồng khác, liệu các nhà máy chế biến tinh bột sắn có giữ nổi vùng nguyên liệu?
Trong khi các địa phương đang có xu hướng giảm dần diện tích đất trồng sắn sang các loại cây trồng khác có hiệu quả kinh tế cao hơn thì chính cây sắn đang dần đánh mất vị thế của mình, thể hiện trên các mặt năng suất, hiệu quả kinh tế và dịch bệnh bủa vây.
Theo tìm hiểu, từ khoảng 10 năm lại đây, các giống sắn trên địa bàn tỉnh Thanh Hóa vẫn chỉ là KM94, KM 140… Những giống sắn này hoặc đã bị thoái hóa hoặc đã bị nhiễm khảm lá nên năng suất ngày càng sụt giảm. Những giống sắn mới được đưa vào địa bàn tỉnh Thanh Hóa lại không hợp với điều kiện khí hậu, thổ nhưỡng tại đây. Để cây sắn trụ vững, cần thiết có những giải pháp căn cơ, nếu không cây sắn sẽ “chết mòn” trong tương lai gần.
Nông dân trồng sắn gặp khó vì nhà máy chậm thu mua nguyên liệu 
