Theo những cán bộ lãnh đạo của huyện Bắc Trà My thì tình trạng rung chấn địa chất gây ra nhiều tiếng nổ lớn trong lòng đất bắt đầu xuất hiện trên địa bàn từ cuối năm 2010, thời điểm mà đập dâng của công trình thủy điện Sông Tranh 2 tích nước để chuẩn bị cho các tổ máy hoạt động.
Ông Đặng Phong - Chủ tịch UBND huyện Bắc Trà My cho biết: Tính từ ngày xảy ra hiện tượng rung lắc địa chất đến nay, trên địa bàn Trà My đã xảy ra hơn 20 vụ dư chấn lớn nhỏ. Những địa bàn thường xảy ra dư chấn và trong lòng đất phát ra tiếng nổ lớn là xã Trà Tân, Trà Bui, Trà Giác, Trà Giang, Trà Đốc, Trà Dương, Trà Sơn, Thị trấn Trà My (thuộc huyện Bắc Trà My) và các xã Trà Leng, Trà Dơn (thuộc huyện Nam Trà My). Những địa bàn này đều nằm trong vòng bán kính chừng 30km xung quanh vùng lòng hồ thủy điện Sông Tranh 2.
Người dân địa phương nơi xảy ra dư chấn kể lại rằng: Vào ban đêm thường nghe thấy những tiếng nổ lớn phát ra từ lòng đất, ngay sau đó là mọi người cảm nhận rất rõ hiện tượng rung lắc ngay dưới chân mình, quá trình rung lắc kéo dài có khi đến gần 1 phút.
Những gia đình ở gần nơi phát ra tiếng nổ dưới lòng đất, có nhà bị nứt tường, có nhà vỡ kính, cốc chén rơi loảng xoảng, tivi đang xem bỗng nhiên tắt ngúm… Tuy chưa gây ra thiệt hại gì lớn về người và của, thế nhưng hiện tượng lòng đất phát nổ gây nên dư chấn kéo dài với những diễn biến ngày càng nghiêm trọng hơn đã làm cho chính quyền và nhân dân hết sức lo lắng.
Theo số liệu khoa học được các Trạm đo động đất đặt tại tỉnh Thừa Thiên Huế và Bình Định (thuộc Viện Vật lý địa cầu) ghi nhận được thì đã có ít nhất 4 trận động đất kèm theo tiếng nổ lớn liên tiếp xảy ra từ đầu tháng 11/2011 đến nay tại địa bàn huyện Bắc Trà My (Quảng Nam).
Điều đáng quan tâm là hiện tượng phát nổ trong lòng đất gây dư chấn xảy ra trong giai đoạn hồ chứa thủy điện Sông Tranh 2 tích nước. Nhiều già làng, trưởng bản cao niên sinh ra và lớn lên tại đây cho biết: Từ xa xưa cho đến khi lòng hồ thủy điện chưa tích nước, chưa bao giờ đất Trà My xảy ra hiện tượng lạ lùng này.
Tiến sĩ Lê Huy Minh - Giám đốc Trung tâm Báo tin động đất và Cảnh báo sóng thần (thuộc Viện Vật lý địa cầu) đã phân tích hiện tượng này như sau: "Những động đất chấn tiêu ở mức nông như thế nhiều khả năng là do thủy điện. Miền Trung là khu vực ổn định, ít có động đất so với Tây Bắc, song tại khu vực này có đới đứt gãy Trà My - Trà Bồng. Khi tích nước vào hồ, nước thấm theo những đới đứt gãy đó tạo nên hiện tượng động đất kích thích.
Ở phía Nam thì người dân chưa quen với hiện tượng này, chứ ở phía Bắc - nhất là vùng Tây Bắc - người ta xem đây là hiện tượng bình thường. Với dư chấn dưới 3,5 độ richter thì chưa đến mức cần quan tâm. Tuy nhiên, chúng tôi đang đề nghị Bộ Khoa học và Công nghệ (KH-CN) cho phép triển khai các máy đo tại chỗ để có nghiên cứu chính xác, khuyến cáo đến người dân nếu có bất thường".
Ngay sau khi trận dư chấn mạnh xảy ra vào rạng sáng ngày 28/11/2011, UBND tỉnh Quảng Nam đã phát công văn gửi Bộ KH-CN đề nghị thành lập đoàn khảo sát, kiểm tra tìm hiểu nguyên nhân xảy ra hiện tượng rung chấn và phát nổ trong lòng đất ở huyện Bắc Trà My.
15h30 ngày 30/11/2011, ngay sau khi đáp máy bay xuống sân bay Đà Nẵng, đoàn công tác đặc biệt của Viện Địa chất và Viện Vật lý địa cầu thuộc Bộ KH-CN gồm: TS Trần Tuấn Anh, PGS.TS Phan Trọng Thịnh, TS Phạm Văn Hùng và TS Lê Tử Sơn đã lập tức lên ôtô để đi thẳng đến địa bàn huyện Bắc Trà My.
Sau khi điều nghiên tại nơi xảy ra rung chấn, TS Trần Tuấn Anh - Viện trưởng Viện Địa chất khẳng định với lãnh đạo huyện Bắc Trà My rằng: "Những rung chấn tại địa phương trong thời gian qua là động đất nhẹ".
Ngày 1/12/2011, các chuyên gia tiếp tục khảo sát thực địa tại 24 điểm thuộc các xã: Trà Tân, Trà Đốc, Trà Giáp, Trà Giác và thị trấn Trà My của huyện Bắc Trà My và các xã Trà Dơn, Trà Mai của huyện Nam Trà My vào nhiều thời điểm khác nhau. Đặc biệt, các chuyên gia đã dành nhiều thời gian để khảo sát sơ bộ mặt đập, vai đập thủy điện Sông Tranh 2, nơi có nhiều vệt sụt lún.
Các nhà khoa học đang nghiên cứu thực địa.
Chiều cùng ngày, các chuyên gia đã có cuộc họp với lãnh đạo UBND tỉnh Quảng Nam, huyện Bắc Trà My và các sở ban ngành hữu trách của tỉnh Quảng Nam. Kết luận sơ bộ ban đầu cho biết: Nguyên nhân gây ra hiện tượng rung chấn và phát nổ trong lòng đất ở một số xã nằm xung quanh lòng hồ thủy điện Sông Tranh 2 là động đất kích thích với cường độ từ 3,5 đến 4 độ richter.
Hoạt động của các đới đứt gãy theo trục Bắc và Tây Bắc Đông Nam tại bờ trái của thủy điện Sông Tranh đã có từ trước. Biểu hiện là đã xuất lộ suối nước nóng Nước Vin thuộc xã Trà Giác, huyện Bắc Trà My. Việc tích nước trong lòng hồ thủy điện càng làm gia tăng cường độ hoạt động của đới đứt gãy. Dự kiến, các chuyên gia sẽ ở lại địa bàn huyện Bắc Trà My 10 ngày để khảo sát, nghiên cứu sự vụ.
Khi các chuyên gia đầu ngành của Viện Địa chất và Viện Vật lý địa cầu đang triển khai công tác khảo sát, nghiên cứu tại thực địa thì chính quyền huyện Bắc Trà My lại như bị rơi vào một "cơn rung chấn" từ phía nhân dân địa phương. Sự hoang mang, lo lắng của đại bộ phận người dân địa phương đã làm cho chính quyền huyện Bắc Trà My và các xã, thôn trong huyện vô cùng lúng túng.
Các nhà khoa học thì cho rằng, với những thông số đã thu nhận được thì hiện tượng động đất kích thích với cường độ dưới 4 độ richter sẽ không nguy hiểm tới tài sản và tính mạng của người dân trong vùng. Thủy điện Sông Tranh 2 với sức chịu đựng động đất cấp 7 tức là khoảng 5,9 độ richter thì những dư chấn vừa qua sẽ không ảnh hưởng gì.
Tuy nhiên, những người dân đang chứng kiến cảnh đất dưới chân họ đang rung chuyển vì những tiếng nổ phát ra từ lòng đất thì rất cần biết được bao giờ sẽ chấm dứt hiện tượng này và liệu những cơn rung chấn đang tiềm ẩn sẽ mang đến những tai họa như thế nào đối với họ?.
Phó chủ tịch UBND huyện Bắc Trà My Trần Anh Tuấn trầm ngâm bày tỏ: Chuyện động đất thế nào thì phải còn chờ kết luận cuối cùng của các nhà khoa học, nhưng hiện nay "động đất" dữ dội nhất mà chính quyền địa phương phải đối mặt là sự "nhiễu sóng thông tin" gây ảnh hưởng đáng kể đến đời sống của rất nhiều gia đình là bà con đồng bào dân tộc thiểu số.
Với khoảng 2 vạn người sống trải dài trên một vùng rừng núi rộng mênh mông, những tộc người với những tập quán lâu đời của mình và vốn rất mẫn cảm với những biến đổi bất thường của các hiện tượng thiên nhiên. Vì lẽ đó, họ rất dễ có những phản ứng tiêu cực trước thông tin động đất đang làm náo loạn vùng đất nơi họ đang sinh sống.
Một phần vì tín ngưỡng cá biệt của dân tộc, một phần nhận thức theo tư duy lạc hậu nhuốm màu sắc của mê tín dị đoan, đã có những hộ dân rục rịch rời khỏi khu tái định cư được xây cất kiên cố để tìm về rừng sâu, tìm về chòi rẫy và xem đó như một cách tránh xa tai họa. Nếu lãnh đạo địa phương không quán triệt, giải thích một cách thấu đáo thì công sức đầu tư để xây dựng nên chiến lược định canh, định cư cho bà con dân tộc thiểu số trên địa bàn từ nhiều năm qua sẽ bị phá sản.
Không riêng gì bà con đồng bào dân tộc, một số gia đình người Kinh, thậm chí là cán bộ, công chức những ngày qua cũng trì hoãn nhiều thói quen sinh hoạt để dành thời gian ngóng tin động đất, nhiều người ở xã Trà Tân, thị trấn Trà My bày tỏ ý định sẵn sàng rời xa chỗ ở để tiến sâu vào rừng, tránh vùng tâm chấn của những trận động đất.
Trao đổi về những giải pháp đối phó với động đất, ông Lê Văn Tuấn - Chánh văn phòng UBND huyện Bắc Trà My khẳng định: Nếu phải di dân trong tình huống khẩn cấp khi thảm họa xảy ra sẽ là một công tác quá sức đối với chính quyền sở tại. Ông cho biết thêm: Thực tế hiện nay, mực nước trong lòng hồ thủy điện cách mực nước biển là 175m; mực nước tính từ đáy hồ lên bề mặt con đập là 80m và độ cao tính từ trung tâm thị trấn Trà My đến mặt đập nước là 100m.
Lòng hồ thủy điện tích nước, nguyên nhân chính gây rung chấn.
Trao đổi với báo giới vào tối ngày 1/12/2011, TS Trần Tuấn Anh - Viện trưởng Viện Địa chất cho biết: Những diễn biến động đất vừa qua ở huyện miền núi Bắc Trà My chỉ ở mức độ bình thường, hiện tượng này sẽ chấm dứt sau một thời gian nữa. Nhiều địa phương có các công trình thủy điện như Hòa Bình, Sơn La…đều gặp phải hiện tượng này. Với những chỉ số hiện tại thì động đất sẽ không ảnh hưởng đến công trình thủy điện nhưng có thể sẽ gây nguy hiểm cho người dân. Vì vậy cần phải xác định vùng có hoạt động động đất mạnh để xây dựng phương án di dời dân cho hợp lý.
Viện Địa chất và Viện Vật lý địa cầu sẽ soạn thảo tờ rơi, tạo website cảnh báo động đất để tuyên truyền cho nhân dân. Bên cạnh đó, chủ đầu tư thủy điện Sông Tranh 2 là Ban Quản lý dự án thủy điện 3 phải có trách nhiệm đặt máy đo gia tốc tác động đến bờ đập thủy điện.
Về phía địa phương, ông Trần Minh Cả - Phó chủ tịch UBND tỉnh Quảng Nam bày tỏ: Việc nghiên cứu động đất hoàn toàn nằm ngoài khả năng của tỉnh. Quảng Nam rất mong muốn các nhà khoa học sớm làm sáng tỏ tình trạng động đất ở huyện Bắc Trà My để giải thích cho người dân, trấn an dư luận và có phương án đối phó.
Lãnh đạo tỉnh rất mong muốn Viện Khoa học - Công nghệ Việt Nam nhanh chóng đặt máy quan trắc động đất tại những vị trí quan trọng ở Bắc Trà My để theo dõi, giúp người dân có kế hoạch phòng tránh thảm họa. Nếu tình trạng động đất còn kéo dài và mạnh lên thì tỉnh sẽ tổ chức di dời dân đến vùng an toàn, để hạn chế đến mức thấp nhất những thiệt hại nếu có
